Spermoqramma cavabını necə oxumalı: say, hərəkət və forma birlikdə

Laboratoriya nümunədən əvvəl eyakulyasiyadan çəkinmə müddətini və toplama qaydasını bildirməlidir. Verilən müddəti özbaşına uzatmaq nəticəni mütləq yaxşılaşdırmır. Tam nümunənin toplanması, uyğun qab və daşınma şəraiti vacibdir. Bir hissə itibsə bunu qeyd edin. Adi prezervativ və sürtkü vasitələri nümunə üçün uyğun olmaya bilər; laboratoriyanın təsdiqlədiyi qaydaya əməl edin.

Hesabatda ayrı-ayrı göstəricilər yazılır və hər biri müxtəlif sual cavablandırır:

• Həcm: eyakulyatın ümumi miqdarı;
• Konsentrasiya və ümumi say: spermin miqdarı;
• Hərəkətlilik: irəli hərəkət edən hüceyrələrin nisbəti;
• Canlılıq: hərəkətsiz hüceyrələrin canlı olub-olmadığı;
• Morfologiya: hüceyrələrin quruluşu;
• Digər qeydlər: pH, mayeləşmə müddəti, leykosit və aqqlütinasiya.

Normal hədd laboratoriyanın istifadə etdiyi referens cədvələ əsaslanır. Referens sərhədləri sağlam və pozulmuş fertilliyi kəskin ayıran xətt deyil.

Qiymətləndirmə üsulu laboratoriyalar arasında fərqlənə bilər. Ona görə nəticəni yalnız hesabatda göstərilən referens və üsula uyğun şərh etmək lazımdır.

Sperm göstəriciləri zamanla dəyişə bilər. Son dövrdə hərarətli xəstəlik, dərmanlar, toplama çətinliyi və digər amillər nəticəyə təsir edə bilər. Buna görə anormal cavabın uyğun vaxtda təkrarlanması müzakirə olunur. Dərmanları özbaşına dayandırmaq olmaz. Xüsusən testosteron və anabolik vasitələrin istifadəsini gizlətməmək vacibdir: reproduktiv plan üçün bu məlumat əhəmiyyətlidir.

Morfologiya sperm hüceyrələrinin müəyyən meyarlarla görünüşünü, hərəkətlilik isə onların hərəkət xüsusiyyətini qiymətləndirir. Bu göstəriciləri internetdəki bir faizlə “uşaq olacaq” və ya “olmayacaq” şəklində çevirmək düzgün deyil. Qiymətləndirmə metodunu və digər göstəriciləri bilmək lazımdır. AUA/ASRM sənədi də ayrıca parametrin fertilliyi etibarlı şəkildə müəyyən etmədiyini vurğulayır.

Sperm aşkarlanmaması, əhəmiyyətli dəyişiklik və ya uyğun tarixçə olduqda uroloji qiymətləndirmə, seçilmiş hormon və genetik testlər müzakirə edilə bilər. Hər kişiyə bütün əlavə testlər lazım olmur. Qadının müayinəsi ilə paralel yanaşma vaxt itkisini azaldır. Məqsəd yalnız laborator rəqəmi dəyişmək deyil, mümkün səbəbi və cütlüyə uyğun reproduktiv yolu müəyyənləşdirməkdir.

Nümunənin tam toplanıb-toplanmadığı, son eyakulyasiya vaxtı və daşınma müddəti qeyddə olmalıdır. Son aylardakı hərarətli xəstəliyi və istifadə etdiyiniz preparatları da bildirin. Bu məlumat nəticəni “bəhanə ilə ləğv etmək” üçün deyil, düzgün şərh etmək üçündür. Təkrar istənirsə onun nə üçün və hansı intervalda aparılacağını soruşun. Eyni laboratoriyada standart şəraitdə müqayisə bəzən dəyişkənliyi daha aydın göstərir.

Çox aşağı göstərici olduqda səbəbin araşdırılması reproduktiv yolun seçiminə kömək edə bilər. Tək “pis spermoqramma” ifadəsi ilə klinik vəziyyət təsvir edilmir. Uroloq müayinəsi və seçilmiş əlavə testlər ehtiyaca görə aparılır. Spermdə leykosit və ya başqa hüceyrə qeydi varsa infeksiya ilə avtomatik eyniləşdirməyin. Antibiotik, hormon və yüksək dozalı antioksidantların faydası konkret göstərişlə qiymətləndirilməlidir; reseptsiz olması onların hər kişiyə lazım olduğu demək deyil.

Konsentrasiya müəyyən həcmdə sperm hüceyrələrinin miqdarını, ümumi say isə bütün nümunədəki sayı ifadə edir. Həcm dəyişdikdə bu iki göstəricinin görünüşü fərqli ola bilər. Tək konsentrasiyanı oxuyub bütün spermoqramma barədə hökm vermək düzgün deyil. Hərəkətlilik və morfologiya da başqa xüsusiyyətlərdir. Laboratoriyanın vahidləri və qiymətləndirmə üsulu nəzərə alınmalıdır. Tam nümunə toplanmayıbsa ümumi sayın şərhi təsirlənə bilər. Bu səbəbdən toplama qeydləri sadə inzibati məlumat deyil, nəticənin klinik keyfiyyətinə aid hissədir.

Bu terminlər təsviri xarakter daşıyır və səbəbi izah etmir. Bir neçə pozuntu birlikdə də ola bilər.

Spermatogenez davamlı proses olduğundan həyat tərzi və sağlamlıq vəziyyəti göstəricilərə təsir edə bilər:

• siqaret və həddindən artıq alkoqol istifadəsi;
• artıq çəki və hərəkətsiz həyat tərzi;
• xayaların uzunmüddətli həddindən artıq qızması;
• qasıq-xaya nahiyəsində venaların genişlənməsi, yəni varikosel;
• əvvəlki infeksiyalar, travma və ya əməliyyatlar;
• hormonal pozuntular və bəzi genetik vəziyyətlər;
• testosteron və anabolik vasitələr, bəzi dərmanlar və xərçəng müalicəsi.

Bu siyahı hər kəsdə səbəbin tapılacağı demək deyil. Bəzən heç bir izah müəyyən edilmir.

Hamiləlik uzun müddət baş tutmursa, hər iki partnyorun müayinəsi eyni vaxtda planlaşdırılmalıdır.

1. Hesabatı bütöv oxuyun. Yalnız bir göstəriciyə deyil, bütün qeydlərə baxın.
2. Təkrar müayinəni müzakirə edin. Anormal nəticə uyğun intervalla yoxlanıla bilər.
3. Uroloq və ya androloq müayinəsi. Tarixçə, fiziki baxış və lazım olduqda hormon analizləri qiymətləndirilir.
4. Qadının qiymətləndirilməsi. Ovulyasiya, boru və uşaqlıq vəziyyəti paralel yoxlanılır.
5. Reproduktiv yol seçimi. Həkim nəticə və yaşa görə müşahidə, inseminasiya və ya süni mayalanma variantlarını müzakirə edir.

Hər mərhələdə nəticənin planı nəyə görə dəyişdiyini soruşmaq düzgündür.

Sperm DNT fraqmentasiyası kimi xüsusi testlər hər kişiyə rutin olaraq tövsiyə olunmur. Bəzi mərkəzlərdə təkrarlanan hamiləlik itkisi və ya izah olunmayan sonsuzluq hallarında onlar müzakirə edilir. Nəticənin müalicəni nə dərəcədə dəyişəcəyi hələ tam aydın deyil.

Genetik testlər, məsələn kariotip və ya Y xromosomu mikrodeleksiyası, ağır sperm azlığı və ya spermin tamamilə olmaması kimi hallarda göstərilə bilər. Testlərin sayı çox olması müalicənin daha yaxşı olması demək deyil. Hər əlavə müayinədən əvvəl onun hansı qərara təsir edəcəyini soruşun.

Sperm göstəriciləri ümumi sağlamlıqla əlaqəli ola bilər. Şəkərli diabet, ağır və uzunmüddətli xəstəliklər, yüksək hərarətlə keçən infeksiyalar və bəzi dərmanlar spermatogenezə təsir edə bilər. Uşaqlıqda xayanın enməməsi, xaya travması, qasıq nahiyəsində əməliyyat və xaya xəstəlikləri də uroloqa bildirilməlidir.

Anabolik steroidlər və testosteron preparatları sperm istehsalını azalda və ya dayandıra bilər. Bu vasitələrdən istifadə etmiş kişi bunu həkimdən gizlətməməlidir. Hamiləlik planlaşdırılırsa, istifadənin dayandırılması və nəzarət həkimlə razılaşdırılmalıdır, çünki bərpa müddəti fərdi dəyişir. Reproduktiv planlaşdırmaya yalnız qadından deyil, hər iki partnyordan başlamaq daha səmərəlidir.

Göstəricilər aşağı olduqda hamiləlik yolu spermin vəziyyətinə, qadının yaşına və digər amillərə görə seçilir. Yüngül pozuntuda həkim bir müddət müşahidə və ovulyasiya ilə uyğunlaşdırılmış cəhdləri təklif edə bilər. Daha ciddi pozuntuda uşaqlıqdaxili inseminasiya, süni mayalanma və ya mikroinyeksiya ilə mayalanma üsulları müzakirə edilir.

Nümunədə sperm aşkarlanmadıqda səbəb tıxanma və ya istehsalın pozulması ola bilər. Bu fərq müalicəni dəyişir, buna görə uroloji və hormonal qiymətləndirmə aparılır. Bəzən xayadan və ya epididimdən sperm almaq üsulları nəzərdən keçirilir. Seçimin üstünlüklərini, riskləri və gözlənti məhdudiyyətlərini həkimlə açıq müzakirə edin.