Normada sidik müxtəlif doyğunluq dərəcəsinə malik olur: saman rəngindən kəhrəba-sarı rəngə qədər. Bu səhifədə qəhvəyi sidiyin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Hematoloq İnfeksionist Nefroloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Normada sidik müxtəlif doyğunluq dərəcəsinə malik olur: saman rəngindən kəhrəba-sarı rəngə qədər. Qəhvəyi çalar tez-tez xəstəliklərdən xəbər verir. Rəngin niyə dəyişdiyini və tünd rəngli sidiyin patologiya əlaməti olub-olmadığını yalnız həkim diaqnostikadan sonra müəyyən edə bilər.
Növləri
Əlamətin yaranmasına səbəb olan amilə görə sidiyin tündləşməsi aşağıdakılara bölünür:
- Reaktiv — müvəqqəti xarakter daşıyır və patologiya olmadan inkişaf edir; dərman müalicəsi olmadan özbaşına aradan qalxa bilər;
- Patoloji — xəstəliklərlə və ya toxuma zədələnmələri ilə bağlıdır.
Səbəbləri
Sidiyin tündləşməsinin reaktiv səbəbləri:
- Piqmentli qida məhsullarının (çuğundur, revən, moruğabənzər böyürtkən) qəbulu;
- Dərman vasitələrinin, məsələn, dəmir preparatlarının qəbulu;
- Kifayət qədər su içməmək səbəbindən dehidratasiya.
Xəstəlik zamanı rənglənmə ifraz olunan piqmentlə bağlıdır:
- Urobilinogen (hemolitik anemiya, hepatitlər);
- Bilirubin (hepatitlər, qaraciyər sirrozu, hepatosellular xərçəng, hemoxromatoz);
- Hemoqlobin (qlomerulonefrit, sidik-daş xəstəliyi, böyrək infarktı, qurğuşun anemiyası, krash-sindrom, Haff xəstəliyi);
- Öd turşuları (öd-daş xəstəliyi).
Öd kisəsinin xərçəngində və digər şişlərdə sidiyin rənginin dəyişməsi bir və ya bir neçə piqmentin ifrazı ilə bağlıdır.
Diaqnostika
Yetkin qadının, kişinin və ya uşağın sidiyə çıxarkən qəhvəyi sidik müşahidə etməsinin səbəblərini aydınlaşdırmaq üçün ilk növbədə sorğu və müayinə aparılır. Həkim simptomun nə vaxtdan bəri olduğunu, sidiyə çıxmanın tezliyini və ağrılı olub-olmadığını, sidik kisəsinin tam boşalmaması hissinin müşayiət edib-etmədiyini öyrənir. Sidiyin rəngi dəyişməklə eyni vaxtda hansı şikayətlərin yarandığı klinik cəhətdən əhəmiyyətlidir.
Mütəxəssis qəbul edilən dərman preparatları, bioloji aktiv əlavələr, vitaminlər və izlənilən pəhriz haqqında soruşur. İlkin diaqnozu qoymaq üçün keçirilmiş əməliyyatlar, qan köçürülməsi, stomatoloji müalicə, inyeksion narkotik qəbulu, qorunmasız cinsi əlaqələr barədə məlumat dəqiqləşdirilir.
Həkim genital orqanları müayinə edir, kişilərdə prostat və toxum kisəciklərinin rektal müayinəsini, qadınlarda isə vaginal müayinəni aparır. Selikli qişalar və dəri öyrənilir, böyrək nahiyəsində perkussiya (yüngül döyəcləmə) və qarının ön divarının palpasiyası aparılır.
Vəziyyəti diaqnostika etmək üçün fiziki müayinə kifayət etmir, buna görə laborator və instrumental müayinələr təyin olunur.
Əsas laborator üsul ümumi klinik sidik analizidir. O, rəngdən əlavə, mayenin şəffaflığını, turşuluğunu, xüsusi çəkisini, leykosit, eritrosit və hemoqlobin, qlükoza, keton cisimcikləri, zülal, bilirubin, urobilinogen konsentrasiyasını və bakteriyaların olub-olmadığını qiymətləndirməyə imkan verir.
İlkin diaqnozu təsdiqləmək üçün instrumental müayinə üsulları aparılır:
- Uretrosistoskopiya — sidik kanalına daxil edilən optik cihaz sistoskopla sidik kanalının və sidik kisəsinin müayinəsi;
- Qarın boşluğu və retroperitoneal fəza, böyrək və sidik kisəsinin USM-i — ultrasəs vasitəsilə orqanların quruluşunun və patoloji dəyişikliklərin monitorda göstərilməsi;
- Kontrast maddə vurulduqdan sonra öd kisəsinin rentgenoloji müayinələri; xolesistoqrafiya kisəni, xoleqrafiya isə öd axarlarını göstərir;
- Böyrəklərin punksion biopsiyası — histoloji müayinə üçün toxumanın dəri üzərindən götürülməsi;
- Kiçik çanaq və qarın boşluğu orqanlarının, böyrəklərin MRT və KT-si; hər iki müayinə anatomik strukturların həcmli təsvirini verir, lakin KT rentgenoloji üsuldur, MRT cihazları isə maqnit rezonansı hadisəsi əsasında işləyir.
MRT və USM köməyi ilə elastometriya — qaraciyərin sıxlığını öyrənən, birləşdirici toxuma ilə əvəzlənmənin (fibrozun) dərəcəsini aşkar etməyə imkan verən müayinə aparılır. Zərurət olduqda müayinə planı dəyişdirilə bilər.
Müalicə
Sidiyin tünd-qəhvəyi rəngdə olmasının səbəbi müəyyən edildikdən sonra həkim müalicə planını təyin edir. Mütəxəssis xəstəliyi nəzərə alaraq pəhriz və dərman terapiyası təyin edir:
- Hemolitik anemiyalar: qlükokortikoidlər, immunoqlobulin, immunosupressantlar;
- Virus hepatitləri: enterosorbentlər, hepatoprotektorlar, infuzion terapiya; ağır formada qlükokortikoidlər təyin edilir, ödün onikibarmaq bağırsağa axmasının azalması halında yağda həll olan A və E vitaminləri, ursodezoksixol turşusu preparatları tətbiq olunur;
- Qlomerulonefrit: qlükokortikoidlər, antihipertenziv vasitələr, diuretiklər, monoklonal antitellər və kalsineurin inhibitorları daxil olmaqla immunosupressantlar;
- Öd-daş xəstəliyi: öd qovucu vasitələr, öd preparatları, spazmolitiklər, köpük söndürücülər, hepatoprotektorlar, prokinetiklər;
- Sidik-daş xəstəliyi: adrenolitiklər, antibiotiklər, QSİƏP;
- Öd kisəsinin xərçəngi: şişəleyhinə vasitələr, kimyaterapiya.
Bəzi hemolitik anemiya növlərində plazmaferez (qan plazmasının aparat üsulu ilə təmizlənməsi və reinfuziyası), splenektomiya (dalağın çıxarılması) və hemotransfuziya (eritrosit kütləsinin və ya yuyulmuş eritrositlərin köçürülməsi) təyin edilir. Hemoliz dərmanın qəbulu ilə təhrik olunubsa, o dayandırılır.
Hepatitlərdə qaraciyər funksiyasının davamlı dekompensasiya əlamətləri olan xəstələrə orqan transplantasiyası göstərişdir.
Öd-daş xəstəliyi klinik əlamətlərlə, məsələn, təkrarlanan kolika tutmaları ilə gedirsə, öd kisəsinin çıxarılması əməliyyatı — xolesistektomiya aparılır.
Sidik-daş xəstəliyində dərman vasitəsilə litokinetik (daş çıxaran) terapiya 28 gün ərzində müsbət dinamika əldə edilmədikdə, aradan qaldırıla bilməyən böyrək kolikası formalaşdıqda, böyrək funksiyası azaldıqda və ya infeksiya qoşulduqda dayandırılır. Cərrahi üsul kimi daşların ultrasəs dalğaları ilə xırdalandığı distansion litotripsiya və/və ya ureterolitotripsiya aparılır.
Rezektabel (əməliyyat edilə bilən) öd kisəsi xərçəngində qaraciyərin seqmentlərinin, yəni müxtəlif ölçülü zonalarının çıxarılması və limfodissekiya — öd kisəsini əhatə edən limfa düyünlərinin kəsilib çıxarılması ilə genişləndirilmiş xolesistektomiya aparılır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Xəstə tibbi yardıma müraciət etmirsə, onda qaraciyər sirrozu, sidik ifrazının kəskin ləngiməsi, öd fistulaları, dalağın cırılması, kəskin ensefalopatiya, qaraciyər koması və ölüm baş verə bilər.
Qarında kəskin ağrı, huşun dəyişməsi (çaşqınlıq, yuxululuq, ünsiyyətə çətin girmə) və ya sidiyi ifraz edə bilməmək kimi əlamətlər yaranarsa, bu, artıq gözləmək olmayan vəziyyətdir — dərhal təcili yardım çağırın.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sidiyin niyə dəyişdiyini, məsələn, tünd-qəhvəyi rəngə boyandığını, bulanıq olduğunu, tərkibində qan qarışığı olduğunu aydınlaşdırmaq üçün ilk növbədə terapevtə və ya pediatra müraciət olunur. Həkim ilkin diaqnoz qoyur və xəstəni lazımi profilli mütəxəssisə yönləndirir.
Yadda saxla!
Sidiyin rənginin tünd rəngə dəyişməsi demək olar ki, həmişə qaraciyərin, öd yollarının, böyrəklərin zədələnməsi ilə bağlı təhlükəli vəziyyətin əlamətidir. Bu, hərarətin yüksəlməsi, qarında və ya belində ağrılar, dərinin saralması ilə müşayiət olunursa, xüsusilə narahatedicidir.
Sidiyin tündləşməsi uzun müddət başqa əlamətlərlə müşayiət olunmaya bilər. Bəzi klinik hallarda müraciət vaxtı müalicənin effektivliyində həlledici rol oynayır. Məsələn, hepatit C xəstəliyini vaxtında təyin edilmiş antiviral terapiya sayəsində uğurla aradan qaldırmaq mümkündür ki, bu, əvvəllər mümkünsüz hesab olunurdu.
Suallar və cavablar
Səhər xarici cinsiyyət orqanlarının gigiyenasını aparmaq və orta porsiyadan 50 ml sidiyi xüsusi steril qaba yığmaq lazımdır. Biomaterial həmin gün laboratoriyaya təhvil verilir.
Saxlandıqda sidik bilirubin birləşmələrinin oksidləşməsi səbəbindən tündləşir. Yalnız təzə yığılmış sidiyin rəngi nəzərə alınır.
