Afaziya — baş beyin qabığındakı nitq mərkəzinin zədələnməsi nəticəsində yaranan nitq funksiyalarının itirilməsidir. Bunun nəticəsində insan danışmaq və/və ya şifahi nitqi qavramaq qabiliyyətini, bəzi hallarda isə hesablamaq, oxumaq və ya yazmaq bacarıqlarını itirir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Nitq itkisi
- qazanılmış nitq pozuntusu
- aphasia
Afaziya — baş beyin qabığındakı nitq mərkəzinin zədələnməsi nəticəsində yaranan nitq funksiyalarının itirilməsidir. Bunun nəticəsində insan danışmaq və/və ya şifahi nitqi qavramaq qabiliyyətini, bəzi hallarda isə hesablamaq, oxumaq və ya yazmaq bacarıqlarını itirir. Patologiya tam müayinə, pozuntunun səbəbinin aradan qaldırılması və itirilmiş funksiyaların bərpası üçün davamlı məşqlər tələb edir.
Xəstəlik haqqında
Afaziya – beynin nitqə cavabdeh sahələrinin zədələnməsi nəticəsində artıq formalaşmış nitqin pozulmasıdır. Pasiyent sözləri tapmaqda, cümlə qurmaqda, ona ünvanlanan nitqi anlamaqda çətinlik çəkir; çox vaxt oxu və yazı da pozulur. Bu zaman danışıq əzələləri və eşitmə qorunmuş ola bilər: insan nə demək istədiyini bilir, amma onu sözlə ifadə edə bilmir.
Nitq funksiyalarının ümumiyyətlə inkişaf etmədiyi alaliyadan fərqli olaraq, afaziya yalnız qazanılmış vəziyyətdir, yəni nitqi artıq formalaşmış uşaqlarda və böyüklərdə yaranır. Sağ əllilərin əksəriyyətində nitq mərkəzləri beynin sol yarımkürəsində yerləşir, ona görə də afaziya çox vaxt bədənin sağ tərəfində zəifliklə birlikdə müşahidə olunur. Patologiya tez-tez beynin digər funksiyalarının – hissiyyatın, hərəkətin, ali sinir fəaliyyətinin – pozulması ilə müşayiət olunur.
Ən çox rast gəlinən səbəb insultdur, buna görə afaziya daha çox orta və ahıl yaşlı insanlarda olur. Qəfil yaranan nitq pozuntusu insultun əsas əlamətlərindən biridir və təcili yardım tələb edir. Afaziya ünsiyyəti, işə qayıdışı və həyat keyfiyyətini ciddi məhdudlaşdırır, lakin müntəzəm loqopedik məşğələlər bir çox pasiyentdə nitqi əhəmiyyətli dərəcədə bərpa etməyə imkan verir.
Səbəbləri
Afaziya beyin qabığının nitq sahələrini və onları birləşdirən sinir yollarını zədələyən müxtəlif xəstəliklər nəticəsində yaranır. Səbəbdən asılı olaraq pozuntu qəfil (insult, travma) və ya tədricən (şiş, neyrodegenerativ xəstəlik) inkişaf edir.
- İşemik insult – beyin damarının tromb və ya embolla tutulması; afaziyanın ən tez-tez rast gəlinən səbəbidir.
- Hemorragik insult – beynə qansızma, o cümlədən damar anevrizmasının partlaması nəticəsində.
- Kəllə-beyin travması – beynin əzilməsi, kəllədaxili hematomalar.
- Beyin şişləri və metastazlar – nitq pozuntusu adətən tədricən artır.
- İnfeksiyalar – ensefalit, meningoensefalit, beyin absesi.
- Neyrodegenerativ xəstəliklər – frontotemporal degenerasiya, Altsheymer xəstəliyi; belə hallarda birincili proqressiv afaziya inkişaf edir.
- Beyin üzərində aparılmış cərrahi müdaxilələr.
- Ağır zəhərlənmələr və beynin oksigen çatışmazlığı – məsələn, dəm qazı ilə zəhərlənmə, ürək dayanmasından sonrakı vəziyyət.
- Epileptik tutmalar və epileptik status – tutma zamanı və ondan sonra keçici nitq pozuntusu ola bilər.
Risk amillərinə insultu təhrik edən vəziyyətlər aiddir: arterial hipertenziya, şəkərli diabet, qulaqcıqların fibrilyasiyası, ateroskleroz, yüksək xolesterin, siqaret, piylənmə, hərəkətsiz həyat tərzi.
Təsnifat
Afaziyanın formaları zədələnmə ocağının yerinə və nitqin hansı tərəfinin pozulduğuna görə ayırd edilir:
- Efferent motor afaziya (Broka afaziyası) – alın payının arxa aşağı hissəsinin zədələnməsində; pasiyent nitqi əsasən anlayır, lakin danışıq ləng, qırıq-qırıq, böyük səylə olur, pasiyent cümlə qurmaqda çətinlik çəkir.
- Afferent motor afaziya – pasiyent ayrı-ayrı səsləri tələffüz etmək üçün dodaq və dilin düzgün vəziyyətini tapa bilmir, yaxın səsləri qarışdırır.
- Akustik-qnostik (sensor, Vernike) afaziya – nitqin qavranmasına cavabdeh gicgah sahəsinin zədələnməsində; pasiyent danışığı səslər toplusu kimi eşidir, özü sərbəst, lakin mənası çətin anlaşılan sözlərlə danışır, çox vaxt öz səhvlərini hiss etmir.
- Akustik-mnestik afaziya – eşitmə-nitq yaddaşı zəifləyir; uzun ifadələri yadda saxlamaq və lazımi sözü tapmaq çətinləşir.
- Semantik afaziya – mürəkkəb qrammatik konstruksiyaların və məntiqi əlaqələrin anlaşılması pozulur.
- Dinamik afaziya – fəal danışığın təşəbbüsü çətinləşir; pasiyent suallara cavab verə bilir, lakin özü danışmağa, ardıcıl fikir söyləməyə çətinliklə başlayır.
- Amnestik (anomik) afaziya – əsasən əşyaların adlarını tapmaqda çətinlik.
Tez-tez qarışıq formalar rast gəlinir. Beynin geniş zədələnməsində total afaziya yaranır: insan həm danışmaq, həm də nitqi anlamaq qabiliyyətini itirir. Ağırlıq dərəcəsinə görə yüngül, orta və ağır afaziya fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Afaziyanın əsas əlaməti nitqin pozulmasıdır, onun xarakteri isə zədələnmənin yerindən asılıdır. Pasiyentdə aşağıdakılar müşahidə oluna bilər:
- sözləri tapmaqda çətinlik, tanış əşyaların adlarının unudulması, uzun pauzalar;
- qısa, «teleqraf» üslublu nitq – əsasən isimlərlə, bağlayıcı və şəkilçilər olmadan;
- bir sözün digəri ilə əvəz edilməsi, sözlərdə səslərin yerinin dəyişməsi, mövcud olmayan sözlər;
- sərbəst, lakin əlaqəsiz, mənası anlaşılmayan nitq;
- deyilən sözləri, xüsusən uzun və mürəkkəb cümlələri anlamamaq;
- söz və ya ifadələrin davamlı təkrarlanması (perseverasiyalar);
- oxu və yazı bacarıqlarının, bəzən hesablamanın pozulması;
- eşidilən sözləri təkrar etməkdə çətinlik.
Afaziya tez-tez bədənin bir tərəfində zəiflik, üzün asimmetriyası, udqunma pozuntusu, görmə sahəsinin daralması ilə yanaşı olur. Ünsiyyət çətinliyi səbəbindən pasiyentlər əsəbilik, ruh düşkünlüyü, depressiya yaşaya bilərlər. Uşaqlarda afaziya adətən travma və ya infeksiyadan sonra yaranır və çox vaxt böyüklərə nisbətən daha yaxşı bərpa olunur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır – dərhal 103-ə zəng edin, əgər nitq qəfil pozulubsa, xüsusən üz bir tərəfə əyilibsə, qol və ya ayaqda zəiflik, keyləşmə, görmə pozuntusu, kəskin baş ağrısı, başgicəllənmə, huşun pozulması varsa. İnsultda hər dəqiqə vacibdir: müalicə nə qədər tez başlanarsa, nitqin bərpa şansı bir o qədər yüksəkdir. Simptomlar bir neçə dəqiqəyə keçsə belə, müayinə vacibdir – bu, keçici işemik hücum ola bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın iki məqsədi var: afaziyanın səbəbini tapmaq və nitq pozuntusunun formasını, dərəcəsini müəyyən etmək. Qəfil başlanğıcda müayinə təcili qaydada, ilk növbədə insultu təsdiq və ya istisna etmək üçün aparılır.
- Anamnez – nevroloq simptomların necə və nə vaxt yarandığını, onlardan əvvəl baş verənləri (travma, infeksiya, tutma), yanaşı xəstəlikləri dəqiqləşdirir; çox vaxt məlumat yaxınlardan alınır.
- Nevroloji baxış – reflekslər, əzələ gücü və tonusu, hissiyyat, hərəkət koordinasiyası, görmə sahələri.
- Nitqin neyropsixoloji və loqopedik müayinəsi – spontan nitq, anlama, təkrar, adlandırma, oxu və yazı yoxlanılır; afaziyanın formasını müəyyən edir və reabilitasiya planının əsasını təşkil edir.
- Beynin KT-si – qansızmanı tez aşkar edir, kəskin insultda ilk müayinədir.
- Beynin MRT-si – işemiya ocaqlarını, şişləri, iltihabi və degenerativ dəyişiklikləri daha dəqiq göstərir.
- Baş və boyun damarlarının dupleks skanlanması, KT- və ya MR-angioqrafiya – damarların daralmasını, tıxanmasını, anevrizmaları aşkar edir.
- Elektroensefaloqrafiya – epileptik aktivlik şübhəsində.
- Qan analizləri, EKQ, exokardioqrafiya – insultun səbəblərini (ritm pozuntusu, laxtalanma pozuntuları, diabet) aşkar etmək üçün; infeksiya şübhəsində onurğa beyni mayesinin (likvorun) müayinəsi aparılır.
Differensial diaqnostika dizartriya (danışıq əzələlərinin idarəsinin pozulması), eşitmə itkisi, demensiya, deliriya və psixi pozuntularla aparılır.
Ağırlaşmalar
- depressiya, təşviş, sosial təcrid – ünsiyyət çətinliyi insanı ətrafdan uzaqlaşdırır;
- işə və təhsilə qayıtmaqda çətinliklər, başqalarından asılılıq;
- ailədə gərginlik, anlaşılmamaq hissi, əsəbilik;
- pasiyent şikayətlərini və ehtiyaclarını izah edə bilmədiyindən digər xəstəliklərin gec aşkarlanması;
- yanaşı udqunma pozuntusu olduqda – qida və mayenin tənəffüs yollarına düşməsi, aspirasion pnevmoniya.
Müalicə
Afaziyanın müalicəsi iki istiqamətdə aparılır: ona səbəb olmuş xəstəliyin müalicəsi və nitqin bərpası.
- Əsas xəstəliyin müalicəsi. Kəskin işemik insultda ilk saatlarda trombolitik terapiya və ya trombun mexaniki çıxarılması mümkündür – buna görə xəstəxanaya tez çatdırılmaq həlledicidir. Sonra təkrar insultun profilaktikası üçün antiaqreqantlar və ya antikoaqulyantlar, təzyiqi və xolesterini aşağı salan preparatlar təyin edilir. Şişlərdə, hematomalarda, anevrizmada neyrocərrahi müalicə, infeksiyalarda antibakterial və ya virus əleyhinə terapiya aparılır.
- Loqopedik terapiya – bərpanın əsas üsuludur. Loqoped-afazioloq afaziyanın formasına uyğun fərdi proqram hazırlayır: anlama, adlandırma, cümlə qurma, oxu və yazı üzərində məşğələlər. Müntəzəm və kifayət qədər intensiv məşğələlər daha yaxşı nəticə verir.
- Alternativ ünsiyyət vasitələri – şəkilli kartlar, jestlər, yazı lövhələri, planşet tətbiqləri; ağır afaziyada ünsiyyəti asanlaşdırır.
- Kompleks reabilitasiya – hərəki pozuntular olduqda müalicəvi bədən tərbiyəsi, kinezioterapiya, erqoterapiya, masaj; udqunma pozuntusunda xüsusi məşqlər.
- Psixoloji dəstək – depressiya və təşviş tez-tez rast gəlinir; psixoterapiya, lazım olduqda həkimin təyin etdiyi antidepressantlar bərpa motivasiyasını artırır.
Hazırda nitqi birbaşa bərpa edən dərman yoxdur; dərmanlar səbəbi və yanaşı vəziyyətləri nəzarətdə saxlamaq üçün təyin olunur. Evdə yaxınlar loqopedin tapşırıqlarını davam etdirməyə kömək etməli, pasiyentlə hər gün danışmalı, onu ünsiyyətdən təcrid etməməlidirlər. Reklam olunan «yaddaş və nitq üçün» vasitələri öz başına qəbul etmək, həkimin təyin etdiyi preparatları dayandırmaq olmaz.
Profilaktika
Afaziyanın profilaktikası ilk növbədə insultun və beyin travmalarının qarşısını almaqdır:
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçmək və nəzarətdə saxlamaq;
- qanda şəkər və xolesterin səviyyəsinə nəzarət etmək, şəkərli diabeti müalicə etmək;
- qulaqcıqların fibrilyasiyası və digər ritm pozuntularında təyin olunmuş müalicəni dayandırmamaq;
- siqareti tərgitmək, alkoqoldan sui-istifadə etməmək;
- sağlam qidalanma – tərəvəz, meyvə, balıq, duzun məhdudlaşdırılması;
- müntəzəm fiziki aktivlik, normal bədən çəkisinin qorunması;
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən, velosiped və motosikletdə dəbilqədən istifadə etmək;
- qısamüddətli nitq pozuntusu, üz və ya əldə keçici zəiflik olduqda – keçsə belə – təcili müayinədən keçmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qəfil nitq pozuntusunda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Sonrakı müalicə və müşahidəni nevroloq aparır, nitqin bərpası ilə loqoped-afazioloq məşğul olur; lazım olduqda neyrocərrah, psixoloq və reabilitoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Qəfil nitq pozuntusu insult əlaməti ola bilər – dərhal 103-ə zəng edin, keçəcəyini gözləməyin.
- Nitqin bərpasında əsas rol müntəzəm loqopedik məşğələlərə məxsusdur; bərpa aylarla, bəzən daha uzun davam edir.
- Pasiyentlə səbirlə, sadə cümlələrlə, yavaş və aydın danışın; jestlərdən və şəkillərdən istifadə edin, cavab üçün vaxt verin.
- Səhvləri daim düzəltməyin və onun əvəzinə danışmağa tələsməyin – bu, təşvişi artırır.
- Təyin olunmuş dərmanların qəbuluna və təkrar insultun profilaktikasına nəzarət edin.
Suallar və cavablar
Proqnoz beynin zədələnmə dərəcəsindən, patoloji ocağın yerindən və pozuntuya səbəb olan xəstəlikdən asılıdır. Nizam-intizamın böyük əhəmiyyəti var: pasiyent təyin olunmuş müalicəni davam etdirir və loqopedlə məşğələləri buraxmırsa, nitqin əhəmiyyətli dərəcədə bərpa olunma şansı yüksəlir.
İdeal halda nitqin bərpası üzərində iş insultdan sonrakı ilk günlərdə, vəziyyət imkan verən kimi başlanmalıdır. Pasiyentin vəziyyəti ağırdırsa, məşğələlər müalicə həkiminin icazəsi ilə vəziyyət sabitləşən kimi başlanır.
Xeyr, afaziya intellektin itməsi demək deyil. Bir çox pasiyent ətrafda baş verənləri başa düşür, düşünür və hiss edir, lakin fikrini sözlə ifadə etməkdə və ya nitqi anlamaqda çətinlik çəkir. Onunla uşaqla danışan kimi danışmaq və ya onun yanında sanki eşitmirmiş kimi danışmaq olmaz.
Dizartriyada danışıq əzələlərinin idarəsi pozulur: nitq bulanıq və anlaşılmaz olur, lakin sözlərin seçimi və anlama qorunur. Afaziyada isə dilin özü – sözləri tapmaq, cümlə qurmaq, nitqi anlamaq pozulur. Bu iki vəziyyət birlikdə də ola bilər.
Pasiyentlə hər gün sakit mühitdə danışın, televizor və səs-küyü azaldın, sadə suallar verin. Loqopedin verdiyi tapşırıqları müntəzəm təkrarlayın, tanış şəkillərdən, mahnılardan, gündəlik əşyaların adlandırılmasından istifadə edin. Kiçik uğurları qeyd etmək motivasiyanı artırır.
Bəli, nitqi artıq formalaşmış uşaqlarda baş travması, insult, infeksiya və ya şiş nəticəsində afaziya yarana bilər. Uşaq beyni daha plastikdir, ona görə də bərpa çox vaxt daha yaxşı olur, lakin pediatr-nevroloqun müşahidəsi və loqopedik məşğələlər mütləqdir.
Loqopediya və afaziologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
