Kəkələmə nitqin axıcılığının təkrarlanan səslər, hecalar, sözlər, uzatmalar və nitq blokları ilə pozulduğu nitq pozuntusudur. Şiddəti situasiyadan asılı olaraq dəyişə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Balbuties
- logonevroz
Xəstəlik haqqında
Bu patologiya kifayət qədər geniş yayılmışdır – məktəbəqədər yaşlı uşaqların təxminən 2,5%-i müxtəlif tip kəkələmədən əziyyət çəkir, böyüklərdə isə 0,73% halda rast gəlinir.
Xəstəlik, bir qayda olaraq, 2-6 yaş arasında – uşaqda dil vərdişlərinin formalaşması mərhələsində başlayır. Sonradan hər dörd uşaqdan üçü sağalır, hər dördüncü uşaqda isə kəkələmə yetkinlik dövründə də qalır.
Oğlanlar bu patologiyadan qızlardan 2-3 dəfə çox əziyyət çəkir, kəkələməsi olan yetkin kişi və qadınların nisbəti 4:1-dir.
Səbəbləri
Böyüklərdə kəkələmənin yaranmasının əsas səbəbləri uşaqlardakı ilə eynidir, çünki xəstəlik böyüklərdə praktiki olaraq ilk dəfə inkişaf etmir, erkən uşaqlıq illərindən öz gedişini davam etdirir. Bunlar:
- genetik meyllilik;
- hamiləlik və doğuşun patologiyası (gestoz, döl hipoksiyası, ağırlaşmış doğuş, doğuş travması, dölyanı infeksiyalar);
- uşağın həyatının ilk aylarında sinir sisteminin zədələnməsi (mədəcikdaxili qansızmalar, ensefalopatiyalar, yenidoğulmuşların hemolitik xəstəliyi, kəllə-beyin travmaları, intoksikasiyalar).
Kəkələmə əlamətlərinin güclənməsinə səbəb olan amil psixoemosional stresdir – işdə münaqişələr, şəxsi həyatda problemlər, xarici şəraitlə bağlı həyəcan, həddindən artıq yorğunluq. Məhz bu vəziyyətlər fonunda böyüklərdə bu tip nitq pozğunluğu hətta ilk dəfə yarana bilər, lakin bu tək-tək hallardır.
Təsnifat
Yaranma səbəbləri və mexanizminə görə iki forma kəkələmə ayırd edilir:
- nevrotik, və ya psixogen (nevrotik pozğunluğun təzahürü kimi inkişaf edir, üzvi əsası yoxdur);
- nevrozabənzər (uşağın həyatının erkən dövründə baş vermiş rezidual-üzvi dəyişikliklər fonunda yaranır).
Əzələlərin zədələnmə səviyyəsinə görə 4 növ kəkələmə ayırd edilir:
- artikulyasiya-fonetik (əsasında artikulyasiyanı təmin edən aparatın qıcolmaları durur);
- respirator (tənəffüs orqanları əzələlərinin qıcolma yığılmaları müşahidə olunur);
- vokal (səs aparatı əzələlərinin qıcolmaları hesabına yaranır);
- qarışıq (bir neçə əzələ qrupunun qıcolmaları müəyyən edilir).
Gediş tipinə görə kəkələmə aşağıdakı kimi ola bilər:
- dalğavari (nitq büdrəmələrinin aktivləşmə və sönmə dövrlərinin növbələşməsi ilə xarakterizə olunur);
- stasionar (nitq büdrəmələri daim müəyyən edilir və zaman keçdikcə dəyişmir);
- reqredient (xəstəliyin təzahürləri tədricən reqressiya edir – xəstə sağalır);
- proqredient (nitqdə büdrəmələr güclənir; bir qayda olaraq, bu 20 yaşa qədər baş verə bilər, sonra xəstəliyin gedişi stabilləşir və ya tədricən reqressiya edir);
- residivləşən (büdrəmələr olur, ya da tamamilə yoxdur).
Klinik mənzərənin xüsusiyyətlərinə görə kəkələmənin inkişafının (dərəcələrinin) 4 mərhələsi ayırd edilir:
- I. Nitqdə büdrəmələr epizodik olaraq yaranır və xəstə ilə onun ətrafındakı insanlar üçün praktiki olaraq nəzərə çarpmır, psixoloji diskomfort fonunda güclənir. Onlar, bir qayda olaraq, cümlənin ilk sözünün, bağlayıcıların, önlüklərin tələffüzü ilə bağlıdır. Xəstə pozğunluğu dərk etmir, sıxılmadan ünsiyyət qurur, açıq şəkildə çıxış etməkdən qorxmur.
- II. Xəstə nitq qüsuru olduğunu anlayır, lakin bu, hələ də ətrafdakılar üçün praktiki olaraq nəzərə çarpmır. Büdrəmələr uzun sözlərin tələffüzü zamanı, sürətli nitq prosesində, həm evdə, həm də ictimai yerlərdə yaranır. Bəzən xəstə kəkələmənin dərəcəsini azaltmaq üçün şüurlu şəkildə nitqin tempini yavaşlada bilər.
- III. Xəstənin nitqindəki büdrəmələr ətrafdakılar tərəfindən yaxşı nəzərə çarpır. Bəzən onun üçün nitq söyləmək çətindir, çünki ayrı-ayrı səslərin, hecaların və sözlərin tələffüzündə çətinliklər yaranır. Büdrəmələrdən qaçmağa çalışan xəstə şüurlu şəkildə sözləri onun üçün çətin olan səsləri olmayan digər sözlərlə əvəz edir. O, ünsiyyətdən qaçmır, öz qüsurundan narahatlıq hiss etmir.
- IV. Xəstə öz qüsurundan utanır, ona qərəzli münasibət bəsləyir, nitq qüsurluluğunu dərk edir, qapalı olur, açıq çıxışlardan qorxu hiss edir və ya ümumiyyətlə ünsiyyətdən qaçır.
Klinik mənzərə
Kəkələmənin əsas simptomu – ayrı-ayrı səslərin, hecaların və ya sözlərin dəfələrlə təkrarlanması, səslərin uzadılması, sözlərin ortasında nitqi ətrafdakılar üçün anlaşılmaz və qırıq-qırıq edən fasilələrdir. Diaqnoz qoymaq üçün belə pozğunluqlar xəstədə üç aydan artıq müddətdə müəyyən edilməli və nitq keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaltmalıdır.
Böyüklərdə nitqdə büdrəmələr hər gün yaranmaya bilər – xəstələr özləri qeyd edirlər ki, kəkələmə baxımından «yaxşı» və «pis» günlər olur. Simptomatikanın kəskinləşməsi əsasən streslərlə bağlıdır.
Kəkələmə xəstə yaranmış fasiləni kəsməyə, səs tələffüzünü nizama salmağa gərgin şəkildə çalışdığı zaman baş verən mimik və ya digər əzələ qruplarının qeyri-iradi hərəkətləri ilə müşayiət oluna bilər.
Nitqin pozulması ilə paralel olaraq yazılı nitqlə bağlı problemlər də inkişaf edə bilər: sözlərdə tez-tez eyni hərf, heca təkrarlanır, xəstə bir sözü aralıqlarla bir neçə söz kimi yazır.
Kəkələmənin ağır formaları psixoemosional sahənin pozğunluqlarına gətirib çıxarır: xəstə əsəbi, ağlağan olur, ünsiyyətdən qaçır, açıq çıxışlar qarşısında qorxu hiss edir, tez-tez pərişan olur, məqsədyönlü olmur, özünə əminliyini itirir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Böyük xəstələrdə kəkələmənin səbəblərinin diaqnostikası və bu vəziyyətin müalicəsi nevroloq, psixiatr və/və ya psixoterapevt həkimlərin vəzifəsidir.
Diaqnozun əsasını xəstənin mütəxəssislə söhbəti (şikayətlərin, xəstəlik və həyat anamnezinin toplanması), obyektiv müayinə təşkil edir. Nevrozabənzər və nevrotik kəkələmə arasında keyfiyyətli differensial diaqnostika aparmaq üçün həkim xəstəyə aşağıdakı üsullar həcmində əlavə müayinə təyin edə bilər:
- elektroensefaloqrafiya;
- baş beyin damarlarının doppleroqrafiyası;
- kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası;
- loqopedin konsultasiyası.
Bu tədqiqat üsulları xəstədə mövcud olduğu təqdirdə baş beynin üzvi patologiyasını aşkar etməyə kömək edəcək.
Xidmətlər
Müalicə
Uşaqlıq yaşında yaranmış və yaşa çatdıqda da davam edən kəkələmədən praktiki olaraq, hətta ümumiyyətlə xilas olmaq mümkün deyil. Bir qayda olaraq, belə xəstələr nitqdəki fasilələrə uğurla adaptasiya olunurlar və ya onlara nəzarət edirlər. Müalicənin əsas üsulu loqopedin rəhbərliyi ilə aparılan nitq (loqopedik) terapiyasıdır – nitqin səlisliyini və tempini idarə etmə vərdişləri öyrədilir. Kəkələmənin ifadəliliyi adətən həyəcan və stress vəziyyətlərində artdığından, müalicənin digər vacib istiqaməti fərdi və qrup psixoterapiyasıdır ki, bu zaman xəstəyə relaksasiya üsulları, özünüqiymətləndirmənin artırılması, özünə inamın qorunması, uğurlu ünsiyyət vərdişlərinin formalaşdırılması, öz nitq xüsusiyyətinə müsbət münasibət öyrədilir. Nevrotik spektrli pozğunluqlar aşkar edildikdə psixoterapiya üsullarına psixofarmakoterapiya əlavə edilə bilər – uzun müddət SSGİ qrupu antidepressantlar, qısa kursla trankvilizatorlar.
Kəkələmənin üzvi təbiəti aşkar edildikdə əsas müalicə nitq fasilələrinin təzahürü olduğu baş beyin patologiyasının korreksiyasına yönəldilməlidir.
Profilaktika
Böyüklərdə və uşaqlarda kəkələmə inkişafı riskini azaltmaq üçün stresslərin minimuma endirilməsi, evdə və ətraf mühitdə əlverişli psixoloji şəraitin yaradılması, özünüqiymətləndirməni və özünə inamı artırmaq məqsədilə psixoloqla iş, həmçinin sinir sistemini möhkəmləndirən və onun mənfi xarici amillərə qarşı davamlılığını artıran sağlam həyat tərzi kömək edəcəkdir.
Yadda saxla!
Mən praktikant mütəxəssisəm və tez-tez kəkələmədən əziyyət çəkən böyük xəstələrə konsultasiya verirəm. Praktiki olaraq bunlar həmişə kişilərdir. Əksər hallarda onlar öz nitq xüsusiyyətlərini artıq qəbul ediblər və bununla bağlı hər hansı diskomfort və ya narahatlıq hiss etmirlər. İlk dəfə yaranmış kəkələməsi olan xəstələr xüsusi diqqət tələb edir. Bəlkə də bu, stresə reaksiya kimi yaranıb, lakin bəzən nitq büdrəmələrinin əsasında baş beynin struktur, üzvi patologiyası dura bilər. Belə vəziyyətlər nadir olsa da rast gəlinir və kəkələmənin mümkün üzvi səbəbini aşkar etmək və adekvat müalicə üçün xəstənin keyfiyyətli müayinəsini tələb edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Loqopediya və afaziologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Gecə apnoesinin diaqnostikası – polisomnoqrafiya, yoxsa portativ cihazlar?
Bütün dünyada yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında qızıl standart polisomnoqrafiya hesab olunur – bu, yuxu zamanı insan orqanizminin müxtəlif fizioloji…
İstiqamət: Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
