Aktinik keratoz uzunmüddətli günəş təsiri nəticəsində dəridə yaranan kobud, qabıqlı ləkələrdir. Xərçəngönü vəziyyət sayılır: bəziləri yastı hüceyrəli dəri xərçənginə çevrilə bilər, ona görə vaxtında müalicə edilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Günəş keratozu
- senil keratoz (köhnəlmiş ad)
- Keratosis actinica
Xəstəlik haqqında
Aktinik keratoz epidermisin – dərinin üst qatının – hüceyrələrində ultrabənövşəyi şüaların illər boyu yığılan təsiri nəticəsində yaranan dəyişikliklərdir. Şüalar hüceyrələrin genetik materialını zədələyir, dəri hüceyrələri qeyri-normal çoxalmağa başlayır və səthdə kobud, qabıqlı sahələr əmələ gəlir.
Aktinik keratoz əsasən qırx yaşdan yuxarı, açıq dərili, uzun müddət açıq havada işləmiş insanlarda üz, qulaq, baş dərisi (xüsusən keçəl sahələrdə), boyun, əllərin arxa səthi və ön qollarda rast gəlinir. Kişilərdə bir qədər tez-tez müşahidə olunur, çünki onlar çox vaxt açıq havada işləyir və günəşdən az qorunurlar. Günəşli iqlimdə yaşayan insanlarda bu dəyişikliklər daha erkən yaşda yarana bilər.
Bu, xərçəng deyil, lakin xərçəngönü vəziyyətdir: ocaqların bir hissəsi yastı hüceyrəli dəri xərçənginə çevrilə bilər. Hansı ocağın çevriləcəyini əvvəlcədən bilmək mümkün olmadığı üçün aktinik keratoz həm müalicə, həm də dərinin müntəzəm müayinəsini tələb edir. Bundan başqa, aktinik keratozun olması dərinin ümumilikdə günəşdən güclü zədələndiyini göstərir.
Səbəbləri
Əsas səbəb ultrabənövşəyi şüalardır. Dəyişikliklər illər, bəzən onilliklər ərzində yığılır, ona görə xəstəlik adətən yetkin və ahıl yaşda üzə çıxır. Risk amilləri bunlardır:
- Uzunmüddətli günəş təsiri – xüsusən uşaqlıq və gənclikdə tez-tez günəş yanıqları alınıbsa.
- Açıq dəri tipi – asan yanan, çətin qaralan dəri, açıq rəngli gözlər və saçlar, çillər.
- Yaş – qırx-əlli yaşdan sonra risk artır, çünki şüaların təsiri toplanır.
- Peşə və həyat tərzi – açıq havada iş (kənd təsərrüfatı, tikinti, dənizçilik), günəşli iqlim, uzun müddət çimərlikdə qalmaq.
- Solyari – süni ultrabənövşəyi şüalanma da dərini zədələyir.
- İmmunitetin zəifləməsi – orqan transplantasiyasından sonra, immunosupressiv müalicə alanlarda ocaqlar daha çox olur və xərçəngə keçid riski yüksəkdir.
- Bəzi irsi dəri xəstəlikləri və piqment pozuntuları – dərinin şüalara qarşı həssaslığını artırır.
- Keçəllik – baş dərisi tüklə qorunmadığı üçün şüalara açıq qalır.
- Bəzi dərmanlar – dərinin işığa həssaslığını artıran preparatlar uzun müddət qəbul edildikdə günəş zədəsini gücləndirə bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, buludlu havada da ultrabənövşəyi şüaların xeyli hissəsi yerə çatır, su, qum və qar isə şüaları əks etdirərək təsiri artırır.
Növləri
- Klassik forma – qırmızımtıl, kobud, qabıqlı ləkə və ya düyüncük.
- Hipertrofik forma – qalın qabıqlı, bəzən «dəri buynuzu» şəklində.
- Atrofik forma – nazik, yastı, az qabıqlı.
- Piqmentli forma – qəhvəyi rəngli, digər piqment törəmələrinə bənzəyə bilər.
- Aktinik xeylit – alt dodağın qızarması, quruluğu, qabıqlanması və sərhədinin itməsi.
- Sahəvi kanserizasiya – günəş təsirinə məruz qalmış geniş sahədə çoxsaylı görünən və hələ görünməyən ocaqlar.
Klinik mənzərə
Aktinik keratoz yavaş inkişaf edir və çox vaxt narahatlıq vermir. Ocaqlar tək və ya çoxsaylı ola bilər, bəzən öz-özünə yox olub yenidən yaranır.
- dəridə qum kağızı kimi kobud, quru sahə – çox vaxt gözlə görməkdən əvvəl əllə hiss olunur;
- çəhrayı, qırmızı və ya qəhvəyi ləkə, üzərində sarımtıl və ya bozumtul qabıq;
- ölçüsü adətən bir neçə millimetrdən bir santimetrə qədər;
- yanğı, qaşınma, toxunduqda həssaslıq;
- qabığın qoparılmasından sonra yüngül qanama və yenidən qabıq yaranması;
- dodaqda – davamlı quruluq, çatlar, qabıqlanma;
- ocaq ətrafında günəşdən zədələnmiş dərinin əlamətləri – qırışlar, piqment ləkələri, damar «toru».
Ocaqlar adətən günəşə ən çox açıq qalan yerlərdə – alında, burunda, yanaqlarda, qulaqların üst kənarında, baş dərisində və əllərin arxasında yerləşir. Qadınlarda bəzən baldırlarda da rast gəlinir.
Uşaqlarda və gənclərdə aktinik keratoz demək olar ki, olmur; belə yaşda oxşar ocaq aşkar edilərsə, həkim digər səbəbləri, o cümlədən irsi xəstəlikləri axtarır.
Tez bir zamanda dermatoloqa müraciət etmək lazımdır, əgər ocaq sürətlə böyüyür, bərkiyir, ağrılı olur, qanayır, xoralaşır, ətrafında düyün yaranır və ya dodaqdakı yara uzun müddət sağalmırsa – bu, yastı hüceyrəli xərçəngə keçidin əlaməti ola bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu dermatoloq qoyur. Həkim günəş təsirinin tarixçəsini, günəş yanıqlarını, peşəni, solyari istifadəsini, immuniteti zəiflədən müalicələri və ailədə dəri xərçənginin olub-olmamasını soruşur.
- Bütün dərinin baxışı – yalnız narahat edən ocaq deyil, günəşə açıq bütün nahiyələr yoxlanılır, çünki ocaqlar çox vaxt çoxsaylıdır.
- Dermatoskopiya – xüsusi böyüdücü cihazla baxış aktinik keratozun xarakterik əlamətlərini görməyə və onu digər törəmələrdən fərqləndirməyə kömək edir.
- Biopsiya və histoloji müayinə – qeyri-tipik, qalın, sürətlə böyüyən, ağrılı və ya müalicəyə cavab verməyən ocaqlarda xərçəngi istisna etmək üçün aparılır.
- Dərinin fotoqrafiyası – çoxsaylı ocaqlarda dinamik nəzarət üçün; sonrakı baxışlarda yeni və ya dəyişmiş ocaqları müqayisə etməyə imkan verir.
- Müalicədən sonra nəzarət baxışları – həkimin müəyyən etdiyi müddətlərdə; risk qrupunda bu baxışlar müntəzəm davam etdirilir.
Differensial diaqnostika seboreyalı keratoz, bazal hüceyrəli və yastı hüceyrəli dəri xərçəngi, lentiqo, diskoid qırmızı qurdeşənəyi və psoriaz ocaqları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yastı hüceyrəli dəri xərçənginə çevrilmə – ən ciddi ağırlaşma;
- yeni ocaqların yaranması və prosesin geniş sahəyə yayılması;
- alt dodaqda aktinik xeylitin xərçəngə keçməsi – xüsusilə diqqət tələb edir;
- qabıqların qoparılması zamanı ocağın zədələnməsi və infeksiyalaşması;
- müalicədən sonra çapıqlar və piqment dəyişiklikləri;
- üz nahiyəsində çoxsaylı ocaqlar və müalicə izləri ilə bağlı kosmetik narahatlıq.
Xərçəngə keçid riski immuniteti zəif olan insanlarda, dodaqda və qulaqda yerləşən, eləcə də qalın, sürətlə böyüyən ocaqlarda daha yüksəkdir. Bu hallarda həkim müşahidəni daha sıx aparır.
Müalicə
Müalicə ocaqların sayından, yerindən, qalınlığından və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Məqsəd görünən ocaqları aradan qaldırmaq və xərçəngə keçid riskini azaltmaqdır.
Tək ocaqlar:
- krioterapiya – maye azotla dondurma, ən çox istifadə olunan üsul; ocaq bir neçə həftə ərzində qabıqlanıb düşür;
- küretaj, elektrokoaqulyasiya, lazer ablyasiyası;
- qeyri-tipik ocaqlarda cərrahi kəsib çıxarma və histoloji müayinə.
Geniş sahələr və çoxsaylı ocaqlar:
- yerli dərman kremləri – qeyri-normal hüceyrələri məhv edən sitostatik kremlər, dərinin immun cavabını gücləndirən vasitələr və iltihabəleyhinə gellər; həkimin göstərdiyi sxem üzrə istifadə olunur və müalicə zamanı dəridə müvəqqəti qızartı, qabıqlanma gözlənilir – bu, dərmanın təsir etdiyini göstərir;
- fotodinamik terapiya – dəriyə işığa həssaslaşdırıcı maddə çəkilir, sonra sahə xüsusi işıq mənbəyi ilə şüalandırılır; geniş sahələrdə və üzdə yaxşı kosmetik nəticə verir;
- kimyəvi pilinqlər, lazer üsulları.
Müalicə zamanı və ondan sonra ciddi günəşdən qorunma vacibdir. Qabıqları qoparmaq, ocaqları sirkə, turşu, «ziyil yandıran» məhlullar və ya xalq vasitələri ilə yandırmaq olmaz – bu, çapıqlara səbəb olur və xərçəngin vaxtında aşkar edilməsini gecikdirə bilər. Müalicədən sonra dərinin müntəzəm müayinəsi davam etdirilir.
Profilaktika
Günəşdən qorunmaq heç vaxt gec deyil: hətta ahıl yaşda belə qoruyucu tədbirlər yeni ocaqların yaranmasını azaldır, bəzi kiçik ocaqlar isə geri çəkilə bilər.
- günəşə açıq dəriyə gündəlik geniş spektrli günəşdən qoruyucu vasitə çəkmək, uzun müddət açıq havada qaldıqda onu təzələmək;
- enli kənarlı papaq, uzunqol geyim, gün eynəyi, kölgə;
- günortaya yaxın, günəşin ən fəal olduğu saatlarda açıq havada qalmağı məhdudlaşdırmaq;
- solyaridən imtina;
- günəş yanıqlarının qarşısının alınması, xüsusən uşaqlıqda;
- dodaqlar üçün günəşdən qoruyucu balzam;
- risk qrupunda – dermatoloqda müntəzəm dəri müayinəsi və dərinin evdə özünüyoxlanması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Aktinik keratozla dermatoloqa müraciət edilir. Xərçəngdən şübhə olduqda onkoloq və ya cərrah müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
Aktinik keratoz dərinin «günəş zədəsinin» siqnalıdır. Ocağın müalicəsi ilə yanaşı bütün dərini qorumaq lazımdır.
- Dəridə kobud, qabıqlı, keçməyən ləkə varsa, dermatoloqa göstərin.
- Qabıqları qoparmayın və ocağı özbaşına yandırıcı vasitələrlə müalicə etməyin.
- Sürətlə böyüyən, qanayan və ya ağrılı ocaq dərhal müayinə tələb edir.
- Günəşdən qorunma hər yaşda faydalıdır və yeni ocaqların riskini azaldır.
Suallar və cavablar
Xeyr, bu, xərçəngönü vəziyyətdir. Ocaqların əksəriyyəti xərçəngə çevrilmir, lakin hansının çevriləcəyini əvvəlcədən bilmək mümkün olmadığı üçün onlar müalicə və ya müşahidə olunur.
Bəzən müalicə yerində açıq rəngli ləkə və ya yüngül çapıq qala bilər. Üz nahiyəsində kosmetik nəticəni nəzərə alaraq həkim alternativ üsullar da təklif edə bilər.
Bəli, çünki günəşə məruz qalmış dəridə dəyişikliklər yalnız görünən ocaqlarla məhdudlaşmır. Günəşdən qorunma və müntəzəm müayinə yeni ocaqları vaxtında aşkar etməyə kömək edir.
Yerli kremlər evdə istifadə edilir, lakin onları həkim təyin etməli və nəticəni qiymətləndirməlidir. Xalq vasitələri və aqressiv yandırıcı məhlullar çapıqlara və diaqnozun gecikməsinə səbəb ola bilər.
Bu kremlər dəyişmiş hüceyrələrə qarşı iltihabi reaksiya yaradır, ona görə müvəqqəti qızartı, qabıqlanma və yanğı gözlənilən haldır. Reaksiya çox güclü olarsa, ağrı, irinləmə və ya şişkinlik yaranarsa, həkimlə əlaqə saxlamaq lazımdır – o, müalicəyə fasilə verməyi və ya sxemi dəyişməyi qərara alır.
Xeyr, qaralma dərinin şüalardan artıq zədələndiyinə cavabıdır və etibarlı qoruma vermir. Hətta yanıq olmadan uzunmüddətli günəş təsiri dəyişikliklərin yığılmasına səbəb olur, ona görə qoruyucu vasitələr və geyim hər halda lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
Melanoma: dərinin ən aqressiv xərçəngi və onun əsas növləri
Melanomanın ən geniş yayılmış bir neçə növü ayırd edilir: səthi, düyünlü və lentiqo-melanoma. Onların hər biri öz xüsusiyyətləri…
İstiqamət: Onkodermatologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
