Günəş yanığı ultrabənövşəyi şüaların dərini zədələməsi nəticəsində yaranan kəskin iltihabdır. Qızartı, ağrı və bəzən qabarcıqlarla özünü göstərir; təkrarlanan yanıqlar dərinin vaxtından əvvəl qocalması və dəri xərçəngi riskini artırır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Günəşdən yanma
- kəskin aktinik dermatit
Xəstəlik haqqında
Ultrabənövşəyi şüalar dəri hüceyrələrinin DNT-sini zədələyir. Orqanizm buna iltihab reaksiyası ilə cavab verir: damarlar genişlənir, dəri qızarır, istiləşir və ağrıyır. Əlamətlər adətən günəşdə qaldıqdan bir neçə saat sonra başlayır və ilk sutka ərzində ən yüksək həddə çatır. Ona görə günəşdə olarkən dərinin hələ qızarmaması yanığın olmayacağı demək deyil.
Günəş yanığı istənilən dəri tipində ola bilər, lakin açıq dərili, sarışın və kürən saçlı, çilli insanlar, uşaqlar daha həssasdır. Buludlu havada da ultrabənövşəyi şüaların böyük hissəsi yerə çatır, su, qum və qar isə şüaları əks etdirdiyi üçün yanıq dənizdə və dağlarda daha tez yaranır. Yayda Azərbaycanın aran və dəniz kənarı rayonlarında günortaya yaxın saatlarda yanıq çox qısa müddətdə yarana bilər.
Tək yanıq bir neçə gündə keçir, lakin dəridə «iz» qoyur: xüsusən uşaqlıqda və yeniyetməlikdə alınan güclü yanıqlar gələcəkdə melanoma və digər dəri xərçəngləri riskini artırır.
Səbəbləri
Yanığın birbaşa səbəbi dərinin qoruyucu imkanlarını aşan ultrabənövşəyi şüa dozasıdır. Bu dozanın nə qədər tez toplanması həm xarici şəraitdən, həm də insanın dəri xüsusiyyətlərindən asılıdır. Əsas risk amilləri:
- qorunmadan uzun müddət günəşdə qalmaq – xüsusən günorta saatlarında, təxminən saat 10-dan 16-ya qədər, şüalar ən intensiv olanda;
- şüaların əks olunması – dəniz kənarı, su, qum, qar; dağlarda hündürlük artdıqca ultrabənövşəyi şüaların intensivliyi də artır;
- solyari – süni ultrabənövşəyi şüalanma dərini təbii günəş kimi zədələyir və dəri xərçəngi riskini artırır;
- dəri tipi – açıq dəri, çillər, çoxsaylı xallar, kürən və ya sarışın saç, açıq rəngli gözlər;
- işığa həssaslığı artıran dərmanlar – bəzi antibiotiklər, sidikqovucular, ürək-damar və sızanaq əleyhinə preparatlar; təlimatda «fotosensibilizasiya» qeydi olan vasitələr;
- kosmetika və bitkilər – bəzi ətirlər, efir yağları, sitrus şirəsi və digər bitki şirələri dəriyə düşüb günəşə məruz qaldıqda ləkəli yanıq yarada bilər;
- uzun fasilədən sonra kəskin günəş təsiri – qışdan sonra ilk çimərlik günləri, isti ölkələrə səyahət;
- alkoqol – təhlükə hissini azaldır və insan günəşdə daha uzun qalır;
- yaş – körpələrin və uşaqların dərisi daha nazik və həssasdır.
Təsnifat
- yüngül (I dərəcə) – qızartı, yüngül ağrı, istilik hissi; bir neçə gündən sonra soyulma ilə keçir;
- orta (II dərəcə) – şişkinlik, qabarcıqlar, güclü ağrı; sağalma daha uzun çəkir, piqment ləkələri qala bilər;
- ağır – geniş sahədə qabarcıqlar, hərarət, üşütmə, ürəkbulanma, susuzlaşma; çox vaxt istilik vurması ilə birlikdə olur və həkim yardımı tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər günəşə məruz qalmış sahələrdə – üzdə, burunda, qulaqlarda, boyunda, çiyinlərdə, kürəkdə, ayaqların ön səthində – daha aydın olur.
- dərinin qızarması, istiləşməsi, toxunduqda ağrı;
- şişkinlik, dəridə gərginlik hissi, paltar toxunduqda narahatlıq;
- qabarcıqlar – daha dərin zədələnmədə, adətən ilk bir-iki gündə;
- qaşınma, bir neçə gündən sonra dərinin soyulması;
- gözlər qorunmayıbsa – gözlərdə yanma, qum hissi, işığa həssaslıq, göz yaşı axması;
- dodaqlarda quruluq, çatlar, qabarcıqlar;
- ağır hallarda: hərarət, üşütmə, baş ağrısı, ürəkbulanma, zəiflik, başgicəllənmə.
Uşaqlarda susuzlaşma və istilik vurması daha tez inkişaf edir. Bir yaşa qədər körpədə hər hansı günəş yanığı həkim müayinəsi tələb edir. Hamiləlikdə də susuzlaşma və hərarət arzuolunmazdır, ona görə ağır yanıqda həkimə müraciət etmək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: bədən səthinin böyük hissəsində qabarcıqlar varsa; yüksək hərarət, üşütmə, qusma, güclü baş ağrısı varsa; susuzlaşma əlamətləri – ağız quruluğu, az sidik ifrazı, güclü zəiflik – müşahidə olunursa; qabarcıqlar ətrafında artan qızartı, irin, ağrı varsa. Huşun qarışması, huşunu itirmə, qıcolma, çox yüksək hərarət və tərləmənin dayanması istilik vurmasını göstərə bilər – bu halda dərhal 103-ə zəng edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlərə, günəşdə qalma şəraitinə və baxışa əsaslanır, adətən xüsusi müayinə tələb olunmur. Həkim yanığın sahəsini və dərinliyini, qabarcıqların olub-olmadığını, susuzlaşma və istilik vurması əlamətlərini qiymətləndirir, qəbul olunan dərmanlar və istifadə olunan kosmetika barədə soruşur.
- baxış – qızartının sərhədləri, qabarcıqlar, infeksiya əlamətləri;
- bədən temperaturunun, nəbzin və arterial təzyiqin ölçülməsi – ağır hallarda ümumi vəziyyəti qiymətləndirmək üçün;
- qan analizləri – ağır yanıqda və susuzlaşmada elektrolitləri və böyrək funksiyasını yoxlamaq üçün;
- dermatoskopiya – yanıq keçdikdən sonra, xüsusən tez-tez yanan və çoxlu xalı olan insanlarda xalların vəziyyətini izləmək üçün.
Qeyri-adi az günəş təsirindən sonra yaranan şiddətli reaksiyalarda fotodermatit, dərman mənşəli işığa həssaslıq, polimorf işıq səpgisi və bəzi sistem xəstəlikləri, məsələn, sistem qırmızı qurdeşənəyi istisna edilir.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- qabarcıqların infeksiyalaşması;
- susuzlaşma, istilik vurması;
- piqment ləkələri, dərinin rənginin qeyri-bərabərliyi;
- dərinin vaxtından əvvəl qocalması – qırışlar, damar torları, dərinin qalınlaşması;
- gözlərin zədələnməsi – kəskin keratit, uzunmüddətli perspektivdə katarakta riskinin artması;
- aktinik keratoz və dəri xərçəngi, o cümlədən melanoma riskinin artması.
Müalicə
Yüngül və orta günəş yanığı əksər hallarda evdə müalicə olunur. Məqsəd dərini soyutmaq, ağrını azaltmaq, susuzlaşmanın qarşısını almaq və infeksiyadan qorumaqdır.
- günəşdən dərhal çıxmaq – kölgəyə və ya sərin otağa keçmək;
- dərini soyutmaq – sərin duş və ya sərin, nəm kompreslər, bir neçə dəfə qısa müddətə;
- yerli vasitələr – yüngül nəmləndirici və sakitləşdirici losyonlar, aloe vera tərkibli gellər, dəri bərpasını dəstəkləyən kremlər; dəri qurudulmadan, bir qədər nəm olarkən çəkilməsi daha faydalıdır;
- ağrı və iltihabda – qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar və ya digər sadə ağrıkəsicilər, təlimata və həkim tövsiyəsinə uyğun; uşaqlara aspirin vermək olmaz;
- bol maye qəbulu – su və elektrolit məhlulları, xüsusən uşaqlarda və yaşlılarda;
- geyim – yumşaq, boş, pambıq parça; yanıq sahəsini sürtünmədən qorumaq;
- qabarcıqlara qulluq – deşməmək; açılmış qabarcıqları təmiz saxlamaq və steril sarğı ilə örtmək;
- ağır yanıqlarda – həkim müayinəsi, lazım olduqda venadaxili maye yeridilməsi, yanıq yaralarının xüsusi müalicəsi və infeksiyada antibakterial terapiya.
Etməmək lazımdır: yağ, xama, qatıq, spirt, sirkə, buz birbaşa dəriyə tətbiq etmək; yerli anestetik spreyləri tez-tez və geniş sahəyə istifadə etmək (allergiya yarada bilər); qabarcıqları sıxmaq və soyulan dərini qoparmaq; yanıq tam keçənə qədər yenidən günəşdə qalmaq; hormonlu kremləri həkim təyinatı olmadan istifadə etmək.
Sağalma dövründə dəri soyulmağa başlayanda onu nəmləndirməyə davam etmək, qaşımamaq və sərt skrablardan istifadə etməmək lazımdır. Yeni dəri nazik və həssas olur, ona görə bir neçə həftə ərzində həmin sahəni geyim və günəşdən qoruyucu vasitə ilə xüsusilə qorumaq vacibdir. Ağrı bir neçə gündən sonra azalmırsa, qabarcıqlar çoxalırsa və ya ümumi vəziyyət pisləşirsə, həkimə müraciət edin.
Profilaktika
- geniş spektrli (UVA və UVB), SPF 30 və daha yüksək faktorlu günəşdən qoruyucu vasitəni bayıra çıxmazdan 15–30 dəqiqə əvvəl kifayət qədər miqdarda çəkmək və hər iki saatdan bir, həmçinin çimdikdən və güclü tərlədikdən sonra yeniləmək;
- günorta saatlarında kölgədə qalmaq; kölgəniz boyunuzdan qısadırsa, günəş ən təhlükəli vaxtdadır;
- enli kənarlı papaq, ultrabənövşəyi şüalardan qoruyan gün eynəyi, açıq rəngli, bağlı, sıx toxunuşlu geyim;
- dodaqlar üçün qoruyucu balzam;
- solyaridən imtina;
- işığa həssaslığı artıran dərman qəbul edirsinizsə, günəşdən xüsusilə qorunmaq;
- uşaqları xüsusilə qorumaq, altı aya qədər körpələri birbaşa günəşə çıxarmamaq;
- buludlu günlərdə, suda və dağlarda da qorunmanı unutmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ağır və ya ağırlaşmış günəş yanığında terapevt, ailə həkimi və ya dermatoloqa, uşaqlarda pediatra müraciət edilir. Xalların dəyişməsində dermatoloq və ya onkodermatoloq müayinəsi lazımdır.
Yadda saxla!
- Ən yaxşı müalicə profilaktikadır: hər güclü günəş yanığı dəri xərçəngi riskini artırır.
- Yanığa yağ, xama və buz sürtməyin – sərin kompres və yüngül nəmləndirici daha düzgündür.
- Geniş qabarcıqlar, yüksək hərarət, üşütmə, başgicəllənmə, qusma olarsa, həkimə müraciət edin.
- Uşaqda günəş yanığı ilə birlikdə süstlük, huşun qarışması və ya qıcolma olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Xallarınız böyüyür, rəngini və ya formasını dəyişirsə, dermatoloqa göstərin.
Suallar və cavablar
Xeyr. Yağlı maddələr istiliyin çıxmasına mane olur, xama və qatıq isə infeksiya riskini artırır. Sərin kompres və yüngül nəmləndirici gellər daha düzgündür.
Qaralma yalnız zəif qoruma yaradır və yanığın, eləcə də dərinin zədələnməsinin qarşısını tam almır. Günəşdən qorunma qaralmış və tünd dəri üçün də vacibdir.
Bəli. Ultrabənövşəyi şüaların böyük hissəsi buludlardan keçir. Su, qum və qar isə şüaları əks etdirərək təsiri gücləndirir.
Yüngül yanıq adətən bir həftəyə qədər keçir və dəri soyulur. Qabarcıqlı yanıqlar daha uzun sağalır və bəzən piqment ləkələri buraxır. Sağalma dövründə yanmış sahəni günəşdən qorumaq lazımdır.
Xeyr. Qabarcığın örtüyü altındakı dərini infeksiyadan qoruyur. Qabarcıq özü açılıbsa, sahəni yumşaq yuyub təmiz, steril sarğı ilə örtmək lazımdır. Qızartı artarsa, irin və ya hərarət yaranarsa, həkimə müraciət edin.
Uşaqlar üçün geniş spektrli, yüksək faktorlu, ətirsiz və həssas dəri üçün nəzərdə tutulmuş vasitələr seçilir. Altı aya qədər körpələr üçün əsas qoruma kölgə və geyimdir. Krem seçimində pediatr və ya dermatoloqla məsləhətləşmək olar.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
