Göz melanoması gözün piqment hüceyrələrindən inkişaf edən bədxassəli şişdir və böyüklərdə gözün ən çox rast gəlinən birincili xərçəngidir. Çox vaxt əlamətsiz başlayır və göz dibinin müayinəsində aşkar edilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Uvea melanoması
- Xorioideyanın melanoması
- Damarlı qişanın melanoması
- Gözdaxili melanoma
Xəstəlik haqqında
Göz melanoması piqment hüceyrələrindən – melanositlərdən – inkişaf edən bədxassəli şişdir. Əksər hallarda o, gözün damarlı qişasında (uvea) yaranır. Damarlı qişa üç hissədən ibarətdir: gözün rəngini müəyyən edən qüzehli qişa, kirpikli cisim və tor qişanın altında yerləşən xorioideya. Şişlərin böyük əksəriyyəti xorioideyada inkişaf edir. Daha nadir hallarda gözün xarici selikli qişası olan konyunktivanın melanoması rast gəlinir. Uveal melanoma dəri melanomasından fərqli genetik və bioloji xüsusiyyətlərə malikdir.
Şiş çox vaxt orta və ahıl yaşlı insanlarda, açıq rəngli gözlü və açıq dərili insanlarda rast gəlinir; uşaqlarda olduqca nadirdir. Adətən bir gözü zədələyir. Kiçik şişlər heç bir əlamət vermir və təsadüfən, məsələn, eynək seçimi zamanı göz dibinin müayinəsində aşkar edilir.
Müasir müalicə əksər hallarda gözü, bəzən isə görməni də qorumağa imkan verir. Uveal melanoma qan vasitəsilə yayılır və xüsusən qaraciyərə metastaz verməyə meyllidir; bu, bəzən illər sonra baş verir. Ona görə müalicədən sonra da uzunmüddətli müşahidə tələb olunur.
Səbəbləri
Göz melanomasının dəqiq səbəbi məlum deyil. Şiş piqment hüceyrələrində genetik dəyişikliklərin toplanması nəticəsində yaranır; bu dəyişikliklər əksər hallarda irsi deyil, həyat boyu qazanılır. Riski artıran amillər:
- açıq rəngli gözlər və açıq dəri – mavi, boz və ya yaşıl gözlü, günəşdə asan yanan insanlarda şiş daha tez-tez rast gəlinir;
- yaş – risk yaşla artır, xəstəlik əsasən orta və ahıl yaşda aşkarlanır;
- damarlı qişanın nevusu (xalı) – nevusların böyük əksəriyyəti xoşxassəli qalır, lakin qalınlaşan, böyüyən, üzərində narıncı piqment və ya altında maye toplanan nevuslar melanomaya çevrilə bilər;
- okulodermal melanositoz – gözün ağının, qüzehli qişanın və ətraf dərinin anadangəlmə göyümtül-boz piqmentasiyası; riski əhəmiyyətli dərəcədə artırır;
- BAP1 geninin irsi mutasiyası – nadirdir; belə ailələrdə göz melanoması ilə yanaşı dəri melanoması, mezotelioma və böyrək xərçəngi daha tez-tez rast gəlinir;
- dəridə çoxsaylı atipik xallar – displastik nevus sindromu olan insanlarda risk bir qədər yüksək ola bilər.
Dəri melanomasından fərqli olaraq günəş şüalarının uveal melanomanın inkişafında rolu sübut olunmayıb. Konyunktiva və qüzehli qişa melanomalarında isə ultrabənövşəyi şüaların müəyyən rolu ola bilər.
Təsnifat
- xorioideya melanoması – ən çox rast gəlinən forma; uzun müddət əlamətsiz qala bilər;
- kirpikli cisim melanoması – qüzehli qişanın arxasında gizləndiyi üçün çox vaxt gec, böyük ölçüdə aşkarlanır;
- qüzehli qişa melanoması – gözlə görünən tünd ləkə şəklində olur, adətən yavaş böyüyür və daha yaxşı proqnoza malikdir;
- konyunktiva melanoması – mənşəyinə və gedişinə görə dəri melanomasına daha yaxındır, ona görə müstəqil qrup kimi baxılır.
Ölçüsünə görə kiçik, orta və böyük şişlər fərqləndirilir; bu bölgü müalicə üsulunun seçilməsində həlledicidir. Bundan əlavə, şişin hüceyrə quruluşuna (iyəbənzər və ya epiteloid hüceyrəli) və genetik xüsusiyyətlərinə görə metastaz riski aşağı və ya yüksək olan qruplar ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Göz melanoması çox vaxt uzun müddət heç bir şikayət yaratmır və yalnız oftalmoloq müayinəsində aşkar edilir. Əlamətlər şiş böyüdükcə və ya görmə üçün vacib nahiyəyə yaxın yerləşdikdə yaranır:
- görmənin bulanması və ya zəifləməsi – adətən bir gözdə, ağrısız;
- görmə sahəsində kölgə və ya «pərdə» – şişin özü və ya onunla əlaqəli tor qişa qopması səbəbindən;
- işıltılar və «uçan milçəklər» – göz önündə üzən nöqtələr, tellər;
- əşyaların formasının təhrif olunması – düz xətlərin əyri görünməsi;
- qüzehli qişada yeni yaranan və ya böyüyən tünd ləkə, gözün rənginin bir hissədə dəyişməsi;
- bəbəyin formasının dəyişməsi – oval və ya qeyri-düzgün forma;
- konyunktivada tünd ləkə – gözün ağında və ya göz qapağının daxili səthində;
- gec mərhələlərdə – gözdə ağrı, qızartı, göz təzyiqinin artması.
Təcili oftalmoloqa müraciət etmək lazımdır, əgər:
- görmə sahəsində qəfil kölgə və ya «pərdə» yaranıb və o, genişlənirsə;
- işıltılar və «uçan milçəklər» qəfil çoxalıbsa;
- bir gözdə görmə qısa müddətdə kəskin zəifləyibsə;
- gözdə güclü ağrı, qızartı, baş ağrısı və ürəkbulanma yaranıbsa.
Bu əlamətlər təkcə melanomaya deyil, tor qişa qopması və kəskin qlaukoma kimi təxirəsalınmaz vəziyyətlərə də işarə edə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu oftalmoloq, adətən göz onkologiyası üzrə təcrübəsi olan mütəxəssis qoyur. Əksər hallarda diaqnoz şişin tipik görünüşünə və instrumental müayinələrə əsasən, biopsiyasız qoyulur.
- göz dibinin müayinəsi – bəbək xüsusi damcılarla genişləndirildikdən sonra oftalmoskopiya; şişin yeri, rəngi, sərhədləri qiymətləndirilir;
- biomikroskopiya və qonioskopiya – qüzehli qişa və kirpikli cisim şişlərində;
- gözün USM-i – şişin hündürlüyünü, əsasının ölçüsünü və daxili strukturunu göstərir, melanoma üçün xarakterik əlamətləri aşkar edir;
- optik koherent tomoqrafiya – tor qişanın altındakı mayeni və kiçik dəyişiklikləri aşkar edir;
- fluoressein angioqrafiyası, göz dibinin fotoqrafiyası – şişin damarlanmasını öyrənmək və dinamik müşahidə üçün;
- orbitin MRT-si – göstəriş olduqda, şişin göz almasından kənara yayılmasını qiymətləndirmək üçün;
- qaraciyərin USM-i, MRT-si və ya KT-si, qaraciyər analizləri – metastazların axtarışı;
- incə iynə biopsiyası və şişin genetik müayinəsi – şübhəli hallarda diaqnozu təsdiqləmək və metastaz riskini qiymətləndirmək üçün.
Differensial diaqnostika damarlı qişanın nevusu, digər orqanların şişlərinin gözə metastazları, damarlı qişanın hemangioması və tor qişanın qopması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- görmənin zəifləməsi və ya itirilməsi – şişin özü, onun yeri və ya müalicə nəticəsində;
- tor qişanın qopması;
- ikincili qlaukoma – göz təzyiqinin artması, ağrı;
- gözdaxili qansızma;
- uzaq metastazlar – ilk növbədə qaraciyərə, daha az ağciyərlərə, sümüklərə, dəriyə;
- şüa müalicəsinin ağırlaşmaları – şüa retinopatiyası, katarakta, quru göz, görmə sinirinin zədələnməsi;
- psixoloji yük – diaqnoz, görmənin itirilməsi və uzunmüddətli müşahidə ilə bağlı narahatlıq; belə hallarda psixoloji dəstək faydalıdır.
Müalicə
Müalicə üsulu şişin ölçüsünə, yerinə, görmənin vəziyyətinə, ikinci gözün funksiyasına, pasiyentin yaşına və ümumi sağlamlığına görə seçilir. Qərarı göz onkoloqu, şüa terapevti və onkoloq birlikdə qəbul edir. Müalicənin məqsədləri şişə nəzarət etmək, mümkün olduqda gözü və görməni qorumaq, metastazları vaxtında aşkarlamaqdır.
- brakiterapiya – şişin üzərinə, gözün xarici divarına radioaktiv plastinkanın müvəqqəti tikilməsi; bir neçə gündən sonra plastinka çıxarılır. Kiçik və orta ölçülü şişlərdə əsas orqanqoruyucu üsuldur;
- proton və ya stereotaktik şüa terapiyası – şüa dəqiq şişə yönəldilir; plastinka qoymaq çətin olan və ya görmə sinirinə yaxın şişlərdə üstünlük verilə bilər;
- transpupillyar termoterapiya və lazer üsulları – seçilmiş kiçik şişlərdə, adətən digər üsullarla birlikdə;
- lokal rezeksiya – şişin göz qorunmaqla cərrahi yolla çıxarılması; seçilmiş, xüsusən qüzehli qişa və kirpikli cisim şişlərində;
- enukleasiya – çox böyük şişlərdə, görmə itirildikdə və ya ağrılı qlaukoma olduqda gözün çıxarılması; sonradan implant və kosmetik protez qoyulur, bu, xarici görünüşü qorumağa imkan verir;
- sıx müşahidə – kiçik, şübhəli törəmələrdə: dövri foto və USM müayinələri ilə böyümə əlamətləri izlənir;
- metastatik xəstəlikdə – immunoterapiya, o cümlədən uveal melanoma üçün xüsusi hazırlanmış immun preparatlar, qaraciyərə yönəlmiş müalicə üsulları (metastazların cərrahi çıxarılması, qaraciyər arteriyası vasitəsilə yeridilən müalicə, ablyasiya), klinik sınaqlarda iştirak.
Göz melanomasının müalicəsi ixtisaslaşmış mərkəzlərdə aparılmalıdır. «Xərçəngi sağaldan» bitki vasitələri, bioloji aktiv əlavələr və ya qeyri-ənənəvi üsullar şişə təsir etmir və vaxt itkisinə səbəb olur. Müalicədən sonra pasiyent həkimin təyin etdiyi bütün nəzarət müayinələrinə gəlməlidir.
Profilaktika
Göz melanomasının spesifik profilaktikası yoxdur. Lakin şişi erkən mərhələdə, gözü və görməni qorumaq mümkün olduqda aşkar etmək olar:
- oftalmoloqda bəbək genişləndirilərək müntəzəm göz dibi müayinəsi, xüsusən qırx yaşdan sonra – görmə yaxşı olsa belə;
- damarlı qişa nevusu aşkar edilibsə – həkimin təyin etdiyi intervalla foto və USM nəzarəti;
- okulodermal melanositoz və ya ailədə BAP1 mutasiyası olduqda – daha tez-tez, ömürlük müayinələr;
- gözlərin ultrabənövşəyi filtrli günəş eynəyi ilə qorunması – uveal melanoma üçün faydası sübut olunmasa da, gözün digər xəstəliklərinə qarşı faydalıdır;
- görmədə istənilən yeni dəyişiklikdə gecikmədən oftalmoloqa müraciət;
- müalicədən sonra qaraciyərin müntəzəm müayinəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Görmə dəyişdikdə və ya gözdə ləkə aşkar etdikdə oftalmoloqa müraciət edin. Şiş aşkarlanarsa, müalicəni göz onkoloqu şüa terapevti və onkoloqla birlikdə aparır.
Yadda saxla!
Göz melanoması çox vaxt yalnız göz dibinin müayinəsində aşkar edilir – bu, oftalmoloqa planlı müraciətin əhəmiyyətini göstərir.
- Görmənin qəfil dəyişməsi, işıltılar və kölgə yaranarsa, oftalmoloqa müraciət edin.
- Gözünüzdə nevus varsa, həkimin təyin etdiyi nəzarət müayinələrini buraxmayın.
- Əksər hallarda müasir üsullar gözü qorumağa imkan verir.
- Müalicədən sonra qaraciyər müayinələrini planlı şəkildə davam etdirin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Uveal melanoma fərqli genetik dəyişikliklərə malikdir, günəşlə əlaqəsi sübut olunmayıb və əsasən qaraciyərə metastaz verir. Müalicə üsulları da fərqlidir.
Xeyr. Əksər orta və kiçik şişlərdə şüa üsulları gözü qorumağa imkan verir. Gözün çıxarılması çox böyük şişlərdə və ya digər üsullar mümkün olmadıqda tövsiyə olunur.
Damarlı qişa nevuslarının əksəriyyəti xoşxassəli qalır, lakin nadir hallarda melanomaya çevrilə bilər. Ona görə oftalmoloq onları müntəzəm izləyir.
Metastazlar bəzən illər sonra yarandığı üçün nəzarət uzunmüddətlidir. Müayinələrin tezliyi şişin xüsusiyyətlərinə görə müəyyən edilir.
Bu, şişin ölçüsündən və görmə sinirinə, tor qişanın mərkəzinə nə qədər yaxın yerləşdiyindən asılıdır. Uzaq yerləşən kiçik şişlərdə görmə çox vaxt qorunur, mərkəzə yaxın şişlərdə isə zamanla zəifləyə bilər. Həkim bu riski müalicədən əvvəl fərdi izah edir.
Əksər hallarda xəstəlik irsi deyil. Nadir hallarda BAP1 geninin irsi mutasiyası ilə bağlı olur; ailədə göz və ya dəri melanoması, mezotelioma, böyrək xərçəngi halları varsa, bunu həkimə bildirmək və genetik məsləhət almaq lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
