Sidik qaçırma — sidiyin iradədən asılı olmayaraq xaric olmasıdır. Əsas növləri stress, təcili (urgent) və qarışıq sidik qaçırmadır; əksər hallarda çanaq dibi əzələlərinin məşqləri, dərmanlar və ya əməliyyatla vəziyyəti yaxşılaşdırmaq mümkündür.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İnkontinensiya
- urinar inkontinensiya
Xəstəlik haqqında
Sidik qaçırma (inkontinensiya) — sidiyin insanın iradəsindən asılı olmayaraq ixtiyarsız xaric olmasıdır. Bu, ayrıca bir xəstəlik deyil, sidik kisəsinin, sidik kanalının, çanaq dibi əzələlərinin və ya onları idarə edən sinirlərin işinin pozulduğunu göstərən vəziyyətdir. Normada sidik kisəsi dolduqca insan sidik ifrazı istəyini hiss edir və onu uyğun vaxta qədər saxlaya bilir; sidik qaçırmada bu nəzarət qismən və ya tamamilə itir.
Sidik qaçırma çox geniş yayılıb: beynəlxalq qiymətləndirmələrə görə, dünyada yüz milyonlarla insan müxtəlif dərəcədə bu problemlə üzləşir. Qadınlarda kişilərə nisbətən bir neçə dəfə tez-tez rast gəlinir, bu da hamiləlik, doğuş və menopauza ilə əlaqəlidir. Kişilərdə problem daha çox prostat vəzinin xəstəlikləri ilə və ya ondakı əməliyyatlardan sonra yaranır. Yaş artdıqca rastgəlmə tezliyi yüksəlir, lakin sidik qaçırma qocalığın qaçılmaz əlaməti deyil.
Bir çox insan utandığı üçün uzun müddət həkimə müraciət etmir, halbuki əksər hallarda vəziyyəti yaxşılaşdırmaq və ya tamamilə aradan qaldırmaq mümkündür.
Səbəbləri
Kişilər arasında inkontinensiyanın inkişafının aşağıdakı səbəbləri üstünlük təşkil edir:
- sidik kisəsinin, uretranın, sidik axarlarının, prostat vəzinin patologiyaları (sidik saxlaya bilməməzliyin səbəbi kimi xüsusilə tez-tez prostat hiperplaziyasına rast gəlinir);
- mərkəzi sinir sisteminin ciddi xəstəlikləri (dissiminə skleroz, anadangəlmə qüsurlar, travmalar, intoksikasiyalar);
- uretra, prostat, sidik kisəsi üzərində cərrahi müdaxilələr;
- kiçik çanaqda qan dövranı pozğunluqları;
- şiş xəstəlikləri;
- uroqenital infeksiyalar;
- sidik kisəsinə təzyiqə səbəb olan daxili orqanların yerdəyişməsi;
- şüa və kimyaterapiyanın nəticələri;
- psixi pozğunluqlar;
- sidik-ifrazat orqanlarının inkişafının anadangəlmə anomaliyaları.
Qadınlarda sidik saxlaya bilməməzlik doğuş travmatizmi, piylənmə, bağların zəifləməsi, peşəkar idmanla məşğul olma və ya ağırlaşmış irsiyyət (birləşdirici toxuma displaziyası) nəticəsində inkişaf edən kiçik çanaq orqanlarının anatomik pozğunluqları ilə şərtlənə bilər. Sidik kisəsi reseptorlarının həssaslığındakı dəyişikliklər xroniki iltihabi xəstəliklər, cərrahi müdaxilələr, doğuşdan sonrakı ağırlaşmalar fonunda baş verir.
Yaşlı qadınlarda və qismən kişilərdə sidik saxlaya bilməməzliyin inkişafının səbəbi yaşla əlaqədar cinsiyyət hormonlarının səviyyəsinin azalmasıdır ki, bu da sidik-ifrazat orqanlarının qişalarının atrofik dəyişikliklərinə və çanaq dibinin bağ aparatının zəifləməsinə gətirib çıxarır. Problem həmçinin nevroloji xarakterli xəstəliklərin, şiş xəstəlikləri, travmalar, degenerativ proseslər fonunda mərkəzi və periferik sinir sisteminin zədələnmələrinin nəticəsi ola bilər.
Təsnifat
Sidik saxlaya bilməməzliyin yaranma səbəblərinə və mexanizminə əsaslanan təsnifat patologiyanın bir neçə tipini ayırmağa imkan verir.
- Stress tipli. Qarındaxili təzyiqin yüksəlməsi fonunda nəzarətsiz sidik ayrılması ilə xarakterizə olunur. Asqırma, öskürək, ağırlıq qaldırma, gərginləşmə, bədən vəziyyətinin dəyişməsi zamanı özünü göstərir.
- Təcili (urgent) tipli. Detruzorun qəfil yığılması nəticəsində sidik kisəsinin boşalması ilə xarakterizə olunur. Xəstənin sadəcə tualetə çatmağa vaxt tapa bilmədiyi kəskin, əmredici sidiyə getmə istəyi ilə özünü göstərir.
- Situasion tipli. İnkontinensiya müəyyən şəraitlərdə (soyuqlama, spirtli içki sərxoşluğu, güclü stress) özünü göstərir.
- Keçici (tranzitor) tipli. Sidik saxlaya bilməməzliyin əlamətləri dövri olaraq yaranır və özbaşına yox olur.
- Enurez. Gecə vaxtı qeyri-iradi sidik ifrazı, gündüz isə xəstə prosesi idarə edə bilir.
- Qarışıq tip. Sidik saxlaya bilməməzliyin müxtəlif formalarının əlamətləri aşkar edilir.
Həmçinin daşma (paradoksal) tipli sidik saxlaya bilməməzlik ayırd edilir: sidik kisəsi tam boşalmır, həddən artıq dolur və sidik damcı-damcı xaric olur. Kişilərdə bu, çox vaxt prostat vəzinin böyüməsi, hər iki cinsdə isə sinir zədələnmələri (məsələn, şəkərli diabet fonunda) ilə bağlıdır.
Sidiyin haradan xaric olmasına görə həqiqi və yalançı sidik saxlaya bilməməzlik ayırd edilir. Həqiqi sidik saxlaya bilməməzlikdə sidik təbii yolla — sidik kanalı vasitəsilə, lakin iradədən asılı olmadan xaric olur. Yalançı (ekstrauretral) sidik saxlaya bilməməzlikdə isə sidik sfinkterdən yan keçərək anadangəlmə qüsur (məsələn, sidik axarının vaginaya və ya uretraya açılması) və ya qazanılmış fistula (məsələn, sidik kisəsi ilə vagina arasında keçid) vasitəsilə daim axır; belə hallarda adətən cərrahi müalicə tələb olunur.
Klinik mənzərə
Sidik qaçırmanın əsas əlaməti sidiyin ixtiyarsız xaric olmasıdır, lakin bunun hansı şəraitdə və hansı miqdarda baş verməsi növdən asılı olaraq fərqlənir. Həkimə müraciət edərkən aşağıdakılara diqqət yetirmək faydalıdır:
- öskürək, asqırma, gülmə, ağırlıq qaldırma, qaçma və ya tullanma zamanı sidiyin damcı və ya az miqdarda xaric olması;
- qəfil yaranan güclü sidik ifrazı istəyi, bu zaman tualetə çatmağa vaxt olmur;
- gün ərzində tez-tez sidiyə getmə, gecə bir neçə dəfə bu səbəbdən oyanma;
- yuxu zamanı ixtiyarsız sidik ifrazı;
- sidik kisəsinin tam boşalmaması hissi, zəif və ya fasiləli sidik axını, sidiyin damcılarla daimi sızması;
- sidik ifrazından dərhal sonra damcıların xaric olması.
Sidik qaçırma ilə yanaşı sidik ifrazı zamanı ağrı və göynəmə, sidikdə qan, qızdırma, ayaqlarda keyimə və ya zəiflik varsa, bu, ləngimədən əlavə müayinə tələb edən əlamətlərdir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sidik saxlaya bilməməzliyin diaqnostikası anamnezin toplanması ilə başlayır. Uroloq xəstədən pozğunluqların xüsusiyyətlərini, hansı vəziyyətlərdə qeyri-iradi boşalmanın müşahidə olunduğunu, nə qədər sidiyin ayrıldığını, sidik ifrazından (mikisiyadan) əvvəl hansı hisslərin olduğunu dəqiqləşdirir. Sidik saxlaya bilməməzliyin tipini və ağırlıq dərəcəsini dəqiq müəyyən etmək üçün həkim xəstəyə 3-7 gün ərzində sidik ifrazı gündəliyi aparmağı tövsiyə edir. Kişinin fiziki müayinəsini uroloq aparır. Qadınlara həmçinin ginekoloq konsultasiyası tələb olunur.
Göstəriş olduqda — diaqnoz aydın olmadıqda, müalicə nəticə vermədikdə və ya əməliyyatdan əvvəl — xəstəyə KUDİ (kompleks urodinamik tədqiqat) təyin edilir. Bu, sidik-ifrazat sisteminin aşağı şöbələrinin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan bir sıra diaqnostik üsullardır.
Diaqnostika bir neçə prosedura daxildir.
- Sistometriya. Bu prosedurun köməyi ilə sidik kisəsinin həcmi ilə dolma zamanı onda yaranan təzyiq arasındakı nisbət aşkar edilir. Tədqiqat mütəxəssisə sinir sisteminin sidik ifrazı refleksinə nəzarəti və sidik kisəsinin həcmin artmasına adaptasiyası haqqında məlumat almağa imkan verir.
- Uroflometriya. Bir dəfəyə ayrılan sidiyin həcmini və sidik kisəsinin boşalma sürətini müəyyən etmək üçün aparılır.
- «Axın – təzyiq» tədqiqatı. Bu tədqiqat vasitəsilə mütəxəssis sidik axınının sürəti ilə sidik kisəsindəki təzyiqin nisbətini qiymətləndirir.
- Qalıq sidik həcminin analizi. Sidik kisəsinin USM-i və ya xüsusi ölçücü kateter vasitəsilə tədqiqat. Uşaqlarda o, 2-40 ml həddində dəyişir, böyük xəstələrdə norma təxminən 50 ml təşkil edir, lakin kişilərdə onların anatomik xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olaraq 100 ml-ə çata bilər.
- EMQ (elektromioqrafiya). Prosedur sidik ifrazına cavabdeh olan çanaq dibi əzələlərinin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
- Profilometriya. Uretranın funksiyasını qiymətləndirmək üçün aparılır və həkimə uretranın uzunluğu boyunca ardıcıl götürülmüş nöqtələrdəki təzyiq haqqında qrafik təsəvvür əldə etmək imkanı verir. Nəticədə mütəxəssis sidik kanalı daxilindəki ən yüksək təzyiq göstəriciləri haqqında məlumat alır.
KUDİ-yə həmçinin daha 2 tədqiqat daxildir, lakin onların aparılması üçün urodinamik sistemdən birbaşa istifadə edilmir:
- kəskin hərəkətlər, öskürək və s. zamanı qeyri-iradi sidik ayrılması faktını aşkar etmək üçün stress-test;
- bez (prokladka) testi — müəyyən müddət ərzində ayrılan sidiyin miqdarını qiymətləndirmək üçün.
Sidik axınının orta və maksimal sürəti uroflometriya ilə ölçülür. Sistoskopiya (sidik kisəsinin endoskopik müayinəsi) axın sürətini qiymətləndirmir; o, sidikdə qan, təkrarlanan infeksiyalar, fistula və ya şiş şübhəsi olduqda aparılır.
Əlavə olaraq fon patologiyalarını aşkar etmək üçün müayinələr təyin edilir: USM, KT, MRT, rentgenoqrafiya, həmçinin laborator diaqnostika, o cümlədən infeksiyanı istisna etmək üçün sidik analizi.
Ağırlaşmalar
Müalicə aparılmadıqda sidik saxlaya bilməmə bir sıra fəsadlara səbəb ola bilər:
- sidik yollarında ikincili infeksiyaların inkişafı;
- daim nəm olan qasıq nahiyəsinin dərisində səpgi və xoraların əmələ gəlməsi;
- həyat keyfiyyətinin ciddi şəkildə pozulması.
Müalicə
Kişi və qadınlarda sidik saxlamama müalicə üsulunun seçimi böyük ölçüdə onun növündən, səbəbindən, əsas simptomlarından asılıdır: stress inkontinensiyasının korreksiyası gecə formasının aradan qaldırılmasından fərqlənir. Həkimlər dərman preparatlarından, fizioterapiyadan, cərrahi üsullardan istifadə edirlər. Konservativ müalicənin effektivliyi xəstəliyin qabaqlaşmamış formaları olan xəstələrdə daha yüksəkdir.
Profilaktika
Sidik qaçırmanın bütün hallarının qarşısını almaq mümkün deyil, lakin sübuta yetirilmiş tədbirlər riski azaldır və yüngül formaların ağırlaşmasına mane olur:
- çanaq dibi əzələləri üçün müntəzəm məşqlər — xüsusilə hamiləlik dövründə və doğuşdan sonra;
- normal bədən çəkisinin saxlanılması: artıq çəki qarındaxili təzyiqi və sidik kisəsinə düşən yükü artırır;
- siqaretdən imtina — xroniki öskürək çanaq dibinə daimi təzyiq yaradır;
- qəbizliyin qarşısının alınması: kifayət qədər lifli qida və maye qəbulu;
- sidik kisəsini qıcıqlandıran kofeinli və spirtli içkilərin məhdudlaşdırılması;
- şəkərli diabetin və digər xroniki xəstəliklərin yaxşı nəzarətdə saxlanılması;
- ağırlıq qaldırarkən düzgün texnikaya əməl edilməsi;
- kişilərdə prostat vəzinin problemlərinin, qadınlarda isə çanaq orqanlarının sallanmasının vaxtında müayinəsi və müalicəsi.
Sidik ifrazının pozulmasına dair ilk əlamətlər ortaya çıxdıqda həkimə müraciət edin: erkən mərhələdə problemi aradan qaldırmaq daha asandır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sidik qaçırma problemi ilk dəfə yaranıbsa, terapevtin qəbuluna yazılmaq lazımdır. Həkim sorğu və ilkin müayinə aparacaq, sonra ehtiyac olduqda pasiyenti ətraflı müayinə üçün dar profilli mütəxəssisə yönləndirəcək. Sidik qaçırmanın diaqnostikası və müalicəsi ilə bir neçə ixtisas üzrə həkimlər məşğul olur.
Bu xəstəliklə məşğul olan həkimlər: uroloq, ginekoloq, terapevt, nefroloq, nevroloq, cərrah.
Yadda saxla!
Sidik saxlamama insanın həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir və sosial dezadaptasiyanın, stress pozğunluqlarının yaranmasına səbəb olur. Bəzi mənbələrin məlumatına görə, bu patologiyadan əsasən 40 yaşdan yuxarı qadınlar əziyyət çəkir. Xoşagəlməz simptom yalnız sidik kisəsi ilə bağlı problemlərin yaranmasından deyil, həm də somatik xəstəliklərin və ya psixi pozğunluqların inkişaf etmə ehtimalından xəbər verir. Pozğunluq meydana çıxdıqda həkimə müraciəti yubatmaq olmaz. Xəstə nə qədər tez tibbi yardıma müraciət etsə, problemdən tam xilas olmaq və təhlükəli nəticələrin inkişafına yol verməmək şansı bir o qədər çox olar. Xatırlamaq vacibdir ki, hətta tibbi yardıma müraciət faktı da tibbi sirdir, buna görə də xəstənin razılığı olmadan (əgər o fəaliyyət qabiliyyətlidirsə) qohumlar da daxil olmaqla heç bir üçüncü şəxs diaqnoz, müayinə nəticələri və s. barədə məlumat ala bilməz.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Sidik ifrazı zamanı ağrılar
Sidik ifrazı zamanı ağrı barədə bilinməli ən vacib məqam odur ki, belə simptom orqanizmdəki pozğunluğun əlamətidir. Pozğunluqlar müxtəlif…
İstiqamət: Urologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
