Nevroz — psixikanın uzunmüddətli gərginliyə geridönən reaksiyasıdır. Məqalədə onun necə təzahür etdiyi, hansı formalarının olduğu və ağır psixi pozğunluqlardan nə ilə fərqləndiyi izah edilir.
Nevroz təkcə psixikaya deyil, bütövlükdə sağlamlığa təsir edən real xəstəlikdir. Emosiya partlayışları, əsassız əsəbilik, səbəbsiz sağlamlıq dəyişiklikləri nevrozun əlaməti ola bilər. Hazırkı həyat tempi, daimi stress və informasiya yükü şəraitində nevrozla qarşılaşmaq bizə göründüyündən daha asandır. Sadə ruh düşkünlüyünü və ya insanın təbii kəmhövsələliyini nevrozdan ayırmaq vacibdir.
Nevrozdan əziyyət çəkən yaxın adama kömək etmək üçün xəstəliyin təbiətini anlamaq artıq olmaz. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, nevrozların əsasında bir qayda olaraq psixotravma dayanır. Bu, işdə, ailədə və ya intim həyatda aktual problem, həm də uşaqlıqdan gələn travma ola bilər. Uşaqlıqda insan daimi öyrənmə vəziyyətində yaşayır və aldığı bir çox təəssürat onun sonrakı həyatına iz salır.
Onda niyə hamımız nevrozdan əziyyət çəkmirik? Axı çoxumuz müxtəlif streslərə məruz qalırıq və mürəkkəb vəziyyətlərə düşürük. Bəziləri çətin dövrdən nisbətən itkisiz çıxır, digərləri isə xoşagəlməz təəssüratların yükünü uzun müddət daşıyır. Bu fərq şəxsiyyətin xüsusiyyətləri və mühitin dəstəyi ilə bağlıdır.
Bu, niyə belə baş verir?
Məsələ ondadır ki, nevrozun inkişafı üçün təkcə psixotravma kifayət deyil. Təəssürat yaxşı hazırlanmış zəmin üzərinə düşməlidir. Nevrozun formalaşması prosesində mühüm halqa şəxsiyyətin xüsusiyyətləridir. Psixotravmaedici amil – sonradan nevrozun inkişaf edəcəyi həmin toxum – xüsusi fərdi əhəmiyyətə malik olmalıdır.
Müşahidələr göstərir ki, bəzi şəxsiyyət xüsusiyyətləri olan insanlar digərlərindən daha çox nevrozlara meyllidir:
- sensitivlik və ya həssaslığın artması,
- narahat şübhəçilik,
- emosional labillik – əhəmiyyətsiz səbəbdən əhval-ruhiyyənin tez dəyişməsi,
- davranışın nümayişkaranəliyi,
- depressiv cizgilər,
- rigidlik (dəyişmiş şəraitə uyğunlaşma çətinlikləri).
Nevroz özünü necə büruzə verir
Nevroz özünü tamamilə müxtəlif cür və müxtəlif cəbhələrdə büruzə verə bilər. Bir qayda olaraq gizlətmək çətin olan psixi təzahürlər arasında bunlar var: narahatlıq, asteniya və ya taqətsizlik hissi, depressiya, fobiyalar, ipoxondriya (hansısa ciddi xəstəliyin olmasına inam), obsessiv vəziyyətlər. Ürək nasazlıq verə, tənəffüs poza bilər. Nevroz mədə problemləri, onurğanın müxtəlif şöbələrində ağrılar, üşütmə və ya əksinə, hərarətin yüksəlməsi ilə müşayiət oluna bilər. Yuxu pozğunluğu və intim sahədəki problemlər nevrozun tez-tez rast gəlinən yoldaşlarıdır.
Nevrozların növləri
Nevrozların müxtəlif növləri mövcuddur. Onlardan ən çox rast gəlinənlər bunlardır:
- narahatlıq-fobik pozğunluqlar, qorxu tutmaları və səbəbsiz narahatlıq şəklində təzahür edir. Real təhlükə kəsb etməyən müxtəlif vəziyyətlərdən qorxu yaranır: qapalı məkanlardan qorxu, diqqət mərkəzində olmaqdan, başqa insan tərəfindən mənfi qiymətləndirilməkdən qorxu;
- depressiv pozğunluqlar, natamamlıq, tərk edilmişlik, tənhalıq, kədər hissi ilə müşayiət olunan qəmgin əhval-ruhiyyə ilə xarakterizə olunur; bunlar gündəlik və mövsümi tərəddüdlərə məruz qalır və adətən narahatlıq, apatiya, tez yorulma, diqqətin və yaddaşın zəifləməsi, təkrarlanan fikirlər, hər kəsdən və hər şeydən məyusluq, yuxu pozğunluğu ilə müşayiət olunur;
- obsessiv pozğunluqlar, təkrarlanan, nəzarət olunmayan qarışıq fikirlər, hisslər, obrazlar və ya təkrarlanan hərəkətlərlə xarakterizə olunur. Onlar çox vaxt yoluxma, çirklənmə qorxusu, öz hərəkətlərini daim yenidən yoxlamaq ehtiyacı, özünə zərər vermək qorxusu ilə bağlıdır; və bunlarla əlaqədar müəyyən hərəkətlərlə: əllərin və ya dişlərin təkrarlanan şəkildə yuyulması, ideal səliqə yaradılması ilə bağlıdır.
Bütün bu təzahürlər bir-biri ilə sıx bağlıdır və müxtəlif kombinasiyalarda özünü göstərə bilər. Həqiqi nevrozu yalnız həkim-nevroloq pasiyentlə söhbətdən və onun müayinəsindən sonra aşkar edə bilər. Məhz mütəxəssis nevrozun əlamətlərini digər somatik xəstəliklərin (hipertoniya, ürək xəstəliyi, travmaların nəticələri və s.) təzahürlərindən, həmçinin dərman qəbulundan sonrakı ağırlaşmalardan və həqiqi psixi xəstəliklərdən ayıra bilər.
Nevroz, adi stress və psixi xəstəlik: fərq nədir
Nevroz çox vaxt adi stress, yorğunluq və ya psixi xəstəliklə qarışdırılır. Müqayisə fərqləri ilkin olaraq anlamağa kömək edir, lakin yekun qərarı yalnız həkim müayinəsi verir.
| Əlamət | Adi stress | Nevroz | Psixi xəstəlik |
|---|---|---|---|
| Səbəb | Müəyyən çətin hadisə | Psixotravma və şəxsiyyət xüsusiyyətləri | Çox vaxt daxili, bioloji səbəblər |
| Gedişat | Vəziyyət dəyişdikdə keçir | Uzunmüddətli, dalğavari | Davamlı və ya təkrarlanan |
| Reallıqla əlaqə | Qorunur | Qorunur, insan vəziyyətinin fərqindədir | Pozula bilər |
| Müalicə | İstirahət, həyat tərzinin tənzimlənməsi | Psixoterapiya, lazım olduqda dərman dəstəyi | Psixiatr müalicəsi |
Diaqnostika necə aparılır
Nevroz diaqnozu qoymaq üçün yalnız şikayətlər kifayət deyil. Nevroz əlamətləri bəzən digər xəstəliklərin əlamətləri ilə üst-üstə düşür. Diaqnostika mərhələləri aşağıdakılardır:
- Müsahibə. Həkim şikayətləri, onların başlama vaxtını, həyatdakı stress amillərini, yuxu, iştaha və əhval dəyişikliklərini soruşur.
- Fiziki müayinə. Ürək, mədə-bağırsaq, tənəffüs və sinir sisteminin vəziyyəti yoxlanılır, çünki bu orqanlardan olan şikayətlər nevrozun fonunda da, digər xəstəliyin əlaməti kimi də yarana bilər.
- Laborator və alətli müayinələr. Zərurət olduqda qan analizləri, qalxanabənzər vəzin hormonları, elektrokardioqramma və digər müayinələr təyin edilir.
- Psixoloji testlər. Həyəcan və depressiya səviyyəsi xüsusi şkalalarla qiymətləndirilir.
- Yekun nəticə. Həkim-nevroloq və ya psixoterapevt nəticələri müqayisə edərək diaqnoz qoyur və müalicə planı hazırlayır.
Müalicə yanaşmaları
Nevrozun müalicəsi fərdi seçilir və çox vaxt bir neçə üsulun birləşməsindən ibarətdir. Əsas məqsəd əlamətləri azaltmaq, vəziyyətə səbəb olan amilləri aydınlaşdırmaq və stresslə baş etmək bacarığını artırmaqdır.
- Psixoterapiya. Mütəxəssislə müntəzəm görüşlər vasitəsilə travmatik təcrübəni anlamaq, düşüncə və davranış modellərini dəyişmək, həyəcanla baş etmək üsullarını öyrənmək mümkündür. Bu, müalicənin əsas hissəsi sayılır.
- Dərman dəstəyi. Bəzi hallarda həkim sakitləşdirici, antidepressant və ya digər dərmanlar təyin edə bilər. Dərmanın növünü, dozasını və müddətini yalnız həkim müəyyən edir. Özbaşına başlamaq və ya dayandırmaq olmaz.
- Həyat tərzinin tənzimlənməsi. Yuxu, qidalanma, fiziki fəallıq və istirahət rejiminin düzəldilməsi müalicənin mühüm tərkib hissəsidir.
- Fizioterapiya və rahatlama üsulları. Tənəffüs məşqləri, əzələ gevşəməsi, masaj və digər üsullar həkimin tövsiyəsi ilə əlavə oluna bilər.
Gündəlik həyatda özünə necə kömək etmək olar
Müalicə ilə yanaşı gündəlik vərdişlər vəziyyəti yaxşılaşdırmağa kömək edir. Aşağıdakı tövsiyələr həkimin müalicəsini əvəz etmir, onu tamamlayır.
- yuxu və oyanma vaxtını sabit saxlayın, yatmazdan əvvəl ekrandan və ağır yeməkdən çəkinin;
- həftədə bir neçə dəfə gəzinti, üzgüçülük və ya yüngül idman edin;
- kofein, spirt və siqareti məhdudlaşdırın, çünki onlar həyəcanı artıra bilər;
- gərginliyi azaltmaq üçün dərin tənəffüs və əzələ gevşəməsi məşqlərindən istifadə edin;
- yaxınlarınızla danışın, hissləriniz barədə susmayın;
- gün ərzində istirahət və xoşunuza gələn işlər üçün vaxt ayırın.
Yaxın adama necə kömək etmək olar
Nevrozdan əziyyət çəkən şəxsin ətrafındakılar bu vəziyyəti çox vaxt ya kəmhövsələlik, ya da nazlanma kimi qiymətləndirirlər. Halbuki bu real xəstəlikdir və dəstək tələb edir.
Nə etmək məsləhətdir
- diqqətlə dinləyin və hissləri ciddi qəbul edin;
- həkimə müraciət etməyi təklif edin və lazım olduqda müşayiət edin;
- gündəlik rejimə riayət etməyə kömək edin;
- səbir göstərin, nəticə tədricən yaranır.
Nə etmək məsləhət deyil
- «özünü ələ al», «hər şey ağlındadır» kimi cümlələr söyləmək;
- əlamətləri gülüş obyekti etmək, məzəmmət etmək;
- özbaşına dərman və ya spirt təklif etmək;
- təzyiq göstərmək və ya təcrid etmək.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Nevrozun əlamətləri bir neçə həftə davam edirsə və gündəlik həyata mane olursa, mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Aşağıdakı hallarda gecikdirmək olmaz.
Həkimə müraciət edin
- həyəcan və qorxu tutmaları təkrarlanır, iş və ailə həyatına mane olur;
- yuxusuzluq, iştahsızlıq, davamlı halsızlıq bir neçə həftədən çox davam edir;
- ürək döyüntüsü, nəfəs darlığı, sinə ağrısı və ya baş gicəllənməsi yaranır. Əvvəlcə ürək və digər orqan xəstəliklərini istisna etmək lazımdır;
- spirt və ya sakitləşdirici dərmanlardan asılılıq yaranır;
- ölüm və ya özünə zərər vermək barədə fikirlər yaranırsa. Bu halda dərhal təcili yardıma və ya yaxın adama müraciət edin.
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. Nevroz psixi xəstəliklərdən fərqli olaraq reallıqla əlaqəni pozmur, insan öz vəziyyətinin fərqindədir. Buna baxmayaraq, ciddi həyat keyfiyyəti pozulması yarada bilər və müalicə tələb edir.
Düzgün müalicə və həyat tərzinin tənzimlənməsi ilə əksər pasiyentlərin vəziyyəti xeyli yaxşılaşır. Bəzi hallarda əlamətlər stress zamanı yenidən yarana bilər, buna görə də öyrənilmiş vərdişləri saxlamaq vacibdir.
Hər pasiyentdə dərman tələb olunmur. Psixoterapiya çox vaxt əsas üsuldur. Dərman lazım olduqda həkim təyin edir və nəzarət edir. Özbaşına qəbul etmək və dayandırmaq təhlükəlidir.
Bəli. Nevroz ürək döyüntüsü, mədə problemləri, onurğada ağrı və hərarət dəyişikliyi ilə özünü göstərə bilər. Ona görə də başqa xəstəlikləri istisna etmək üçün müayinə aparılmalıdır.
Bəli, uşaqlar da stress və ailədəki gərginlikdən təsirlənə bilər. Əlamətlər yuxu pozuntusu, qorxular, nitq problemləri, davranış dəyişikliyi ola bilər. Belə hallarda uşaq nevroloqu və ya psixoloqa müraciət edin.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.