Böyrək şişinin inkişafının risk amilləri

Risk amilləri iki qrupa bölünür: dəyişdirilə bilənlər (məsələn, siqaret çəkmə, artıq çəki, nəzarətsiz təzyiq) və dəyişdirilə bilməyənlər (yaş, cins, irsi meyl). Dəyişdirilə bilən amillərə təsir etməklə riski azaltmaq mümkündür. Aşağıdakı cədvəl əsas amilləri ümumi şəkildə göstərir:

Böyrək xərçəngi kişilərdə qadınlara nisbətən daha tez-tez rast gəlinir, lakin son məlumatlara görə bu fərq tədricən azalır. Xəstəliyə daha çox orta və yaşlı yaş qrupunda, əsasən 50–70 yaş arasında rast gəlinir. Gənc yaşda da nadir hallarda inkişaf edə bilər, xüsusilə irsi meyl olduqda.

Yaş və cins dəyişdirilə bilməyən amillərdir, buna görə də bu yaş qrupunda sağlamlığa diqqət və vaxtında müayinə xüsusilə vacibdir. Böyrək şişi çox vaxt uzun müddət heç bir əlamət verməyə bilər, bəzən başqa səbəbdən aparılan ultrasəs müayinəsi zamanı təsadüfən aşkar edilir.

Tütün çəkmə bədxassəli şişlərin əmələ gəlməsinin ən əhəmiyyətli risk amillərindən biridir. Tütün tüstüsündəki kanserogen maddələr qana keçir və böyrəklər vasitəsilə orqanizmdən xaric olunur. Bir çox elmi müşahidələr göstərir ki, böyrək xərçəngi siqaret çəkənlərdə siqaret çəkməyənlərə nisbətən daha tez-tez inkişaf edir.

Həmçinin riskin siqaretin intensivliyindən və çəkilmə müddətindən asılı olduğu qeyd olunur: gün ərzində nə qədər çox siqaret çəkilirsə, sağlamlıq bir o qədər çox risk altına düşür. Siqareti tərk etdikdə risk zamanla azalır, lakin bu, bir neçə il, bəzən daha uzun müddət tələb edir. Buna görə siqaretdən imtina nə vaxt edilirsə, faydalıdır.

Bədən kütləsi indeksinin yüksəlməsi ümumi sağlamlığa mənfi təsir göstərir. Piylənməsi olan insanlarda bədxassəli törəmələrin inkişaf mexanizmi tam başa düşülməyib. Ehtimal edilir ki, piylənmə müxtəlif hormonların ifrazının tənzimlənməsini pozur, həmin hormonlar isə öz növbəsində şişlərin inkişafına təsir edə bilər.

Bundan başqa, piylənmə hipertenziyanın (arterial təzyiqin yüksəlməsi), nefrosklerozun (böyrək toxumalarının qidalanmasının pozulması), metabolik pozğunluqların və hüceyrə dəyişikliklərinə şərait yaradan digər amillərin inkişafına zəmin yaradır. Bəzi müşahidələrə görə, piylənmə qadınlarda risk baxımından xüsusilə əhəmiyyətli ola bilər. Bu, piy toxumasının paylanma xüsusiyyətləri və kişilər ilə qadınlar arasında hormon səviyyələrindəki fərqlərlə əlaqələndirilir. Çəkinin normaya yaxın saxlanması riski azaltmağa kömək edir.

Arterial hipertenziya (arterial təzyiqin yüksəlməsi) böyrəyin bədxassəli şişinin əmələ gəlmə riskini artıra bilər. Bəzi tədqiqatçılar riskin təzyiqin səviyyəsindən asılı ola biləcəyini qeyd edirlər. Digər tərəfdən, təzyiqi yüksək olan insanlar çox vaxt eyni zamanda artıq çəki, diabet və siqaret çəkmə kimi digər risk amillərinə də malik olurlar. Buna görə bədxassəli şişin formalaşmasına eyni anda bir neçə amil təsir göstərə bilər.

Hipertenziyanın diuretiklərlə (böyrəklər tərəfindən sidiyin əmələ gəlməsini və ifrazını stimullaşdıran preparatlarla) uzunmüddətli müalicəsinin riskə təsiri barədə də mübahisəli məlumatlar mövcuddur. Buna baxmayaraq, qəbul etdiyiniz dərmanları özbaşına dəyişməyin və ya dayandırmayın: təzyiqə nəzarət ürək, damar və böyrəklərin qorunması üçün vacibdir, dərmanlara dair qərarı yalnız həkim verir.

Böyrək çatışmazlığına görə müalicə almış pasiyentlərdə (hemodializ, peritoneal dializ, böyrək transplantasiyası) böyrək xərçəngi digər insanlara nisbətən daha tez-tez rast gəlinə bilər. Ən yüksək risk böyrək köçürülməsi keçirmiş şəxslərdə qeyd olunur.

Riskin artması iki əsas amillə əlaqələndirilir: uremik vəziyyətlə (böyrəklərin təmizləyici funksiyasının kifayət etməməsi səbəbindən qanda toksinlərin toplanması) və immunosupressiv terapiya ilə (köçürülmüş böyrəyin rədd edilməsinin profilaktikası üçün immuniteti zəiflədən dərmanlar). Bu qrupda olan pasiyentlərə nefroloqun nəzarətində müntəzəm ultrasəs müayinələri məsləhət görülür.

Sidik kisəsi şişlərindən fərqli olaraq, böyrək xərçəngi bir qayda olaraq peşə fəaliyyəti ilə sıx bağlı deyil. Buna baxmayaraq, bəzi tədqiqatlar bir sıra metalların, xüsusən kadmiumun, həmçinin asbestin, trixloretilenin və bəzi həlledicilərin kanserogen (bədxassəli şişin inkişafına gətirib çıxara bilən) təsirini göstərir. Zərərli maddələrlə işləyənlər şəxsi qoruyucu vasitələrdən istifadə etməli və iş yerinin təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməlidir.

Ağrıkəsici preparatlar sinfinə aid olmuş fenasetinin kanserogen təsiri müəyyən edildikdən sonra o, bir çox ölkədə istifadədən çıxarılıb. Uzun müddət nəzarətsiz ağrıkəsici qəbulu böyrək zədələnməsinə (analgetik nefropatiya) səbəb ola bilər. Buna görə ağrıkəsicilərin uzun müddət özbaşına qəbul edilməsi məsləhət görülmür.

Böyrək xərçənginin irsi formaları mövcuddur. Bunlara fon Hippel–Landau xəstəliyi (VHL), böyrəyin irsi papilyar xərçəngi (HPRCC), irsi leyomiomatoz böyrək-hüceyrə xərçəngi (HLRCC), Birt–Hogg–Dubé sindromu (BHD) və tuberoz skleroz aiddir. Bu xəstəliklər xromosomların müxtəlif sahələrindəki genetik qüsurlarla bağlıdır və irsən ötürülə bilər.

Bundan başqa, bəzi müşahidələr göstərir ki, birinci dərəcəli qohumları böyrək xərçəngindən əziyyət çəkən (və ya çəkmiş) şəxslərdə risk daha yüksək ola bilər. Belə hallarda genetik məsləhətləşmə və müntəzəm müayinə həkim tərəfindən müzakirə edilir. Bu, bütün ailə üzvlərində xəstəliyin mütləq yaranacağı demək deyil.

Bütün risk amillərini aradan qaldırmaq mümkün olmasa da, aşağıdakı addımlar riski azaltmağa və xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etməyə kömək edir:

• siqaretdən imtina etmək;
• bədən çəkisini normaya yaxın saxlamaq, balanslı qidalanmaq və fiziki aktivliyi artırmaq;
• arterial təzyiqə nəzarət etmək, həkimin təyin etdiyi müalicəni davam etdirmək;
• ağrıkəsici və digər dərmanları özbaşına, uzun müddət qəbul etməmək;
• zərərli maddələrlə işləyirsinizsə, qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
• ailədə böyrək xərçəngi olubsa, bunu həkimə bildirmək və genetik məsləhətləşməni müzakirə etmək;
• ildə bir dəfə ümumi müayinə və lazım olduqda böyrəyin ultrasəs müayinəsindən keçmək.

Böyrək şişinə şübhə olduqda və ya risk qrupunda olan şəxslərdə nəzarət üçün müayinə mərhələli aparılır. Ümumi ardıcıllıq aşağıdakı kimidir:

1. Həkim məsləhəti. Uroloq və ya nefroloq şikayətlər, risk amilləri, ailə anamnezi və qəbul edilən dərmanlar barədə soruşur.
2. Laborator analizlər. Ümumi sidik və qan analizləri aparılır, böyrək funksiyası qiymətləndirilir.
3. Ultrasəs müayinəsi. Böyrəklərin ölçüsü, quruluşu və şübhəli törəmələr yoxlanılır. Bu müayinə ağrısızdır və təhlükəsizdir.
4. Əlavə təsvir üsulları. Lazım olduqda kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası ilə daha dəqiq məlumat alınır.
5. Nəticələrin müzakirəsi. Həkim tapıntıların mənasını izah edir və növbəti addımları, o cümlədən nəzarət müddətini müəyyənləşdirir.

Müayinənin həcmini və tezliyini həkim hər pasiyent üçün fərdi seçir.

Böyrək şişi erkən mərhələdə çox vaxt heç bir əlamət vermir. Aşağıdakı əlamətlər isə həkim müayinəsini tələb edir:

Bu əlamətlər başqa xəstəliklərdə də ola bilər. Dəqiq səbəbi ancaq həkim müayinə, ultrasəs və lazım olduqda digər müayinələr əsasında müəyyən edə bilər.