Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin davamlı yüksəlməsidir və ilk növbədə beyin, ürək və böyrək damarlarına təsir edir. Məqalədə xəstəliyin necə inkişaf etdiyi və müalicənin nədən ibarət olduğu izah olunur.
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə, əsəbilik), ürəyin, böyrəklərin, göz dibinin zədələnməsindən asılıdır. Sistemli müalicə olmadan miokard infarktına, ürək çatışmazlığına, insulta, nefroskleroza gətirib çıxara bilər.
Xəstəlik uzun müddət əlamətsiz keçə bilər, buna görə təzyiqi müntəzəm ölçmək vacibdir. Bu yazıda hipertoniyanın risk amilləri, əlamətləri, hipertonik kriz, diaqnostika və müalicənin ümumi prinsipləri izah olunur. Məlumat ümumi xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir.
Hipertoniya nədir
Arterial təzyiq qanın damar divarına göstərdiyi təzyiqdir. Təzyiq gün ərzində fiziki yükdən, həyəcandan və istirahətdən asılı olaraq dəyişir. Hipertoniya, istirahət şəraitində müxtəlif günlərdə təkrar ölçmələrdə təzyiqin davamlı yüksək olması deməkdir. Adətən 140/90 mm c.süt. və yuxarı göstəricilər yüksək hesab olunur, lakin diaqnozu yalnız həkim qoyur.
Hipertoniya hər yaşda ola bilər, yaşla rast gəlmə tezliyi artır. Müalicə edilməyən təzyiq ürəyə, beynə, böyrəklərə və gözlərə uzunmüddətli yük yaradır. Buna görə vaxtında diaqnoz və düzgün müalicə vacibdir.
Meylləndirici amillər
Hipertoniyanın yaranmasına aşağıdakı amillər şərait yaradır:
- duzun həddindən artıq istifadəsi (daha dəqiq desək, duzun tərkibinə daxil olan natriumun);
- ateroskleroz (bu iki xəstəlik bir-birini gücləndirir və çox vaxt qoşa gedir);
- siqaret çəkmə;
- spirtli içkilərin həddindən artıq qəbulu;
- artmış bədən çəkisi, piylənmə;
- hipodinamiya, yəni hərəkətsiz həyat tərzi.
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi insanda mövcud olan bütün risk amillərinin korreksiyasını nəzərdə tutur. Bəzən təzyiqi əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq üçün yalnız bu kifayət edir. Stress, yuxu çatışmazlığı, irsi meyl və böyrək xəstəlikləri də təzyiqə təsir edə bilər.
Sistolik və diastolik təzyiq
Təzyiqi ölçərkən həkimlər iki parametri araşdırırlar: yuxarı (sistolik) və aşağı (diastolik) təzyiq. Müəyyən şərtiliklə demək olar ki, birinciyə əsas töhfəni ürək yığılmalarının gücü verir, ikinci isə damarların tonusu ilə saxlanılır.
Buna görə də müalicə təyin edərkən həkimlər hansı təzyiqin, sistolik, yoxsa diastolik, daha çox yüksəldiyinə istinad edirlər. Birinci halda ürəyi bir az «ləngitmək», ikinci halda isə damarları genişləndirmək lazım gələ bilər. Aşağıdakı cədvəl iki göstəricinin mənasını ümumi şəkildə göstərir:
| Göstərici | Nəyi əks etdirir | Müalicədə əhəmiyyəti |
|---|---|---|
| Sistolik (yuxarı) | Ürək yığılan anda təzyiq, ürək yığılmalarının gücü | Yüksəlməsi ürək-damar risklərinin artması ilə əlaqəli ola bilər |
| Diastolik (aşağı) | Ürək boşaldığı anda təzyiq, damar tonusu | Damarların vəziyyətini və müqavimətini göstərir |
Hipertoniya niyə təhlükəlidir
Hipertoniya xəstəliyi ona görə təhlükəlidir ki, damarların güclü və ya daimi spazmı həyati vacib orqanlara, ürəyə, beyinə və böyrəklərə qanın kifayət qədər axmamasına səbəb olur. Arteriyaların həddindən artıq spazmı zamanı və ya damarlarda aterosklerotik lövhəciklər olduqda qan arteriya ilə hərəkət etməyi tamamilə dayandıra bilər və onda qan dövranının kəskin pozulması baş verə bilər. Beləliklə, insult və miokard infarktı inkişaf edir.
Uzunmüddətli yüksək təzyiq həmçinin böyrək damarlarını zədələyir, göz dibinin damarlarında dəyişikliklərə və görmənin pisləşməsinə, ürək əzələsinin qalınlaşmasına və ürək çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu ağırlaşmaların çoxu illər ərzində tədricən inkişaf edir və ilk vaxtlar hiss olunmur.
Simptomatika
Baş ağrısı yüksəlmiş qan təzyiqinin, yaxud onu adlandırdıqları kimi hipertoniyanın ən tez-tez rast gəlinən təzahürlərindən biridir. O, baş beyin damarlarının spazmı ilə bağlıdır. Bəzən bu zaman başqa simptomatika da müşahidə olunur: qulaqlarda küy (uğultu və ya cingilti tipli), gözlərdə «milçəklərin» və ya «parıltıların» oynaması, görmənin dumanlanması. Bu, beynin səs və rəng qavrayışına cavabdeh olan zonalarında qan dövranının pozulması ilə, bundan əlavə, qulağın səsqəbuledici cihazlarının və gözün işıqqəbuledici strukturlarının qanla təchizatının pozulması ilə bağlıdır.
Təngnəfəslik, həmçinin döş qəfəsində ağrı yarana bilər. Bu ağrı elə həmin damar spazmına görə ürək əzələsinin, yəni miokardın qanla təchizatının pozulması ilə bağlıdır. Əlamətlərin olmaması təzyiqin normal olması demək deyil, çünki hipertoniya bəzən əlamətsiz keçir.
Hipertonik kriz
Arterial təzyiqin qəfil kəskin yüksəlməsi zamanı qulaqlarda cingilti, ürəkbulanma, qusma, baş ağrısı, gözlərdə milçəklərin oynaması və ya qaranlıqlaşma, həmçinin görmə sahələrinin daralması müşahidə oluna bilər. Bütövlükdə, çox ağır vəziyyətdir. İnsanlarda bu anda əhval-ruhiyyə dəyişir: əsəbilik, ağlağanlıq və s. yaranır.
Belə vəziyyətdə arterial təzyiqin ölçülməsi çox yüksək rəqəmlər göstərə bilər. Konkret parametrlər göstərmirik, çünki hər bir insan üçün «çox yüksək təzyiq» müxtəlif göstəricilərlə xarakterizə olunur. Həkimlərin «hipertonik kriz» adlandırdıqları belə vəziyyət ürək və beyin damarları tərəfindən ağırlaşmaların inkişafı ilə təhlükəlidir.
Təcili yardım çağırın
- təzyiqin kəskin yüksəlməsi ilə birlikdə güclü baş ağrısı, qusma və ya şüurun dəyişməsi;
- sinə ağrısı, nəfəs darlığı;
- nitqin pozulması, üzün və ya əzanın bir tərəfinin keyiməsi, zəifləməsi;
- görmənin qəfil pisləşməsi.
Diaqnostika necə aparılır
Hipertoniyanın diaqnozu bir dəfəlik ölçməyə əsasən qoyulmur. Həkim təzyiqi müxtəlif vaxtlarda təkrar ölçür, risk amillərini və orqanların vəziyyətini qiymətləndirir:
- Söhbət və baxış. Həkim şikayətlər, ailə anamnezi, həyat tərzi və qəbul edilən dərmanlar barədə soruşur.
- Təzyiqin ölçülməsi. Təzyiq müxtəlif vaxtlarda təkrar ölçülür, bəzən evdə gündəlik nəzarət və ya sutkalıq monitorinq təyin edilir.
- Laborator analizlər. Qanda şəkər, xolesterin, böyrək göstəriciləri və sidik analizi yoxlanılır.
- Ürəyin müayinəsi. Elektrokardioqramma, lazım olduqda ürəyin ultrasəs müayinəsi aparılır.
- Digər orqanların qiymətləndirilməsi. Göz dibinin və böyrəklərin vəziyyəti yoxlanıla bilər.
Müalicənin əsas prinsipləri
Müalicə həyat tərzinin dəyişdirilməsindən başlayır və lazım olduqda dərman müalicəsi ilə tamamlanır. Müalicənin məqsədi təzyiqi təhlükəsiz səviyyəyə salmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
- duzun istifadəsini azaltmaq, hazır və emal olunmuş qidalardan çəkinmək;
- bədən çəkisini normaya yaxınlaşdırmaq;
- müntəzəm fiziki aktivlik, məsələn, gündəlik gəzinti;
- siqaretdən imtina etmək, spirtli içkiləri məhdudlaşdırmaq;
- yuxu rejimini normallaşdırmaq və stressi azaltmaq;
- təzyiqi müntəzəm ölçmək və nəticələri qeyd etmək;
- həkimin təyin etdiyi dərmanları fasiləsiz qəbul etmək.
Həyat tərzi tədbirləri bəzən təzyiqi əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq üçün kifayət edir. Kifayət etmədikdə həkim dərman müalicəsi təyin edir.
Dərman müalicəsi
Təzyiq dərmanlarının bir neçə qrupu mövcuddur: onlar damarları genişləndirir, ürək yığılmalarını nizamlayır, artıq mayenin xaric olunmasına kömək edir və ya hormonal tənzimləmə mexanizmlərinə təsir göstərir. Hansı dərmanın və ya dərman kombinasiyasının sizə uyğun olduğunu yalnız həkim müəyyən edir. Dozanı yalnız həkim təyin edir.
Diqqət!
- Təzyiq normallaşdıqda dərmanı özbaşına dayandırmayın: bu, təzyiqin kəskin artmasına səbəb ola bilər.
- Başqa şəxsə təyin olunmuş dərmanı qəbul etməyin.
- Yan təsir hiss etdikdə (öskürək, ayaq şişkinliyi, başgicəllənmə və s.) həkimə müraciət edin, o, dərmanı dəyişə bilər.
Təzyiqi evdə düzgün necə ölçmək olar
Evdə ölçmənin düzgünlüyü müalicənin qiymətləndirilməsi baxımından vacibdir. Ümumi qaydalar bunlardır:
- Hazırlıq. Ölçmədən əvvəl bir neçə dəqiqə sakit oturun, kofe, siqaret və fiziki yükdən çəkinin.
- Vəziyyət. Kürəyi dəstəkli şəkildə oturun, ayaqlar yerə düz dayansın, qol ürək səviyyəsində olsun.
- Manjet. Düzgün ölçülü manjeti çılpaq qola bərkidin.
- Ölçmə. Danışmadan ölçün, 1–2 dəqiqə sonra təkrarlayın.
- Qeyd. Nəticələri gündəliyə yazın və həkimə göstərin.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Təzyiqin dəyişməsini əhəmiyyətsiz saymayın. Aşağıdakı hallarda həkimə müraciət edin:
Həkimə müraciət edin
- təzyiq bir neçə dəfə təkrar ölçmədə yüksək çıxır;
- tez-tez baş ağrısı, başgicəllənmə, qulaqlarda küy və ya görmə pozulması yaranır;
- dərman qəbul etməyinizə baxmayaraq təzyiq nəzarətdə deyil;
- ayaqlarda şişkinlik, nəfəs darlığı, ürək döyünmələri artır;
- dərmanlardan sonra yan təsir hiss edirsiniz;
- hamiləlik zamanı təzyiq yüksəlir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Hipertoniya
Arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sistemi patologiyasına hipertoniya deyilir. Bu xəstəliyin müalicəsi ilə kardioloqlar, terapevtlər, nevroloqlar…
İstiqamət: Kardiologiya / Terapiya
Tez-tez Verilən Suallar
Hipertoniya çox vaxt xroniki xəstəlikdir, lakin düzgün həyat tərzi və müalicə ilə təzyiqə yaxşı nəzarət etmək mümkündür. Bəzi ikincili hipertoniya formalarında səbəb aradan qaldırıldıqda təzyiq normallaşa bilər.
Tamamilə yox, lakin istifadəni əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq tövsiyə olunur. Həkim və ya dietoloq fərdi qidalanma planı hazırlaya bilər.
Çox hallarda uzunmüddətli müalicə lazım olur, lakin bu, fərdidir. Həkim dərmanı dəyişə və ya dozanı korreksiya edə bilər. Müalicəni özbaşına dayandırmayın.
Həkim adətən səhər və axşam, eyni saatlarda ölçməyi məsləhət görür. Müalicənin başlanğıcında və ya dozanın dəyişməsindən sonra daha tez-tez ölçmək lazım ola bilər.
Sakit oturun, təzyiqi ölçün və əlamətlər ağırdırsa (güclü baş ağrısı, sinə ağrısı, nəfəs darlığı, nitq pozulması) dərhal təcili yardım çağırın. Özbaşına dərman dozasını artırmayın.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.