Qida allergiyası immun sisteminin ayrı-ayrı məhsullara həddindən artıq reaksiyasıdır. Məqalədə onun dözümsüzlükdən nə ilə fərqləndiyi, necə diaqnostika edildiyi və nə etmək lazım olduğu izah olunur.
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması qədim zamanlardan məlumdur. Qədim həkimlər qeyd edirdilər ki, birinə qida olan digərinə zəhər ola bilər. İnək südünün qəbulu zamanı övrə şəklində allergik reaksiya ilk dəfə qədim dövrdə təsvir edilmişdir.
Qida allergiyası immun sistemin pozğunluqları zamanı inkişaf edən, orqanizmin qida məhsullarına qarşı yüksək həssaslıq vəziyyətidir. Bu zaman immun sistem zərərsiz qida zülalını təhlükəli hesab edir və ona qarşı reaksiya verir. Allergiyanın yayılması yaşdan, regiondan və diaqnostika üsulundan asılı olaraq dəyişir, ona görə dəqiq rəqəm vermək çətindir.
Qida allergiyası nədir
Qida allergiyası yeməkdən sonra immun sistemin xüsusi anticisimlərin (IgE) iştirakı ilə və ya digər mexanizmlərlə reaksiya verməsidir. Reaksiya bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər müddətdə ortaya çıxa bilər. Bəzən çox kiçik miqdar da kifayət edir.
Qida allergiyası ilə qida dözümsüzlüyü eyni deyil. Dözümsüzlük zamanı immun sistem iştirak etmir, simptomlar isə oxşar ola bilər. Məsələn, laktoza dözümsüzlüyü qida allergiyası deyil, ferment çatışmazlığıdır. Bu fərqi yalnız həkim müəyyən edir.
Xəstəliyin səbəbləri
Qida allergiyasının inkişafına səbəb olan əsas amillər aşağıdakılardır:
- irsi meyillilik;
- anticisimlərin bətndaxili dövrdə və ana südü vasitəsilə daxil olması (hamiləlik və döşlə qidalandırma dövründə ananın yüksək allergen xassələrə malik məhsulları həddindən artıq qəbul etməsi);
- uşağın süni qidalanmaya erkən keçirilməsi;
- uşağın qidalanmasının pozulması, yəni qida tərkibinin uşağın yaşına və çəkisinə uyğun gəlməməsi;
- mədə-bağırsaq traktının iltihabi xəstəlikləri zamanı bağırsaq selikli qişasının keçiriciliyinin artması (xroniki qastroduodenit, öd yollarının diskineziyası, ferment çatışmazlığı və s.);
- bağırsaq mikroflorasının tərkibinin dəyişməsi;
- mədə şirəsinin turşuluğunun aşağı olması.
Hansı məhsullar allergiyaya səbəb olur
Allergik reaksiya istənilən məhsulun qəbulu zamanı inkişaf edə bilər. Lakin yüksək allergen xassələrə malik bir sıra məhsullar mövcuddur. Allergiya yaratma aktivliyinin dərəcəsinə görə məhsulları üç qrupa ayırırlar.
| Qrup | Nümunələr |
|---|---|
| Yüksək allergenlik | İnək südü, balıq (xüsusən dəniz balığı), sitrus meyvələri, yumurta, dəniz məhsulları, göbələklər, qoz-fındıq, toyuq əti, çiyələk, şokolad, qəhvə, kakao, xardal, ananas, nar, pomidor, yerkökü, buğda, kərəviz |
| Orta allergenlik | Şaftalı, ərik, qırmızı qarağat, dovşan əti, donuz əti, düyü, qarğıdalı, qarabaşaq, yaşıl bibər, noxud, kartof |
| Aşağı allergenlik | Quzu əti, at əti, gavalı, qarpız, banan, turp, balqabaq |
Allergik reaksiyaya məhsulun özü deyil, dadı, rəngi, iyi yaxşılaşdırmaq və saxlama müddətini artırmaq üçün tətbiq olunan qida boyaları və əlavələr də səbəb ola bilər. Pollinozdan (bitki tozcuqlarına allergiyadan) əziyyət çəkən şəxslərdə çarpaz qida həssaslığı tez-tez rast gəlinir: bəzi meyvə və tərəvəzlər tozcuq allergenlərinə oxşar zülallara malik olduğundan reaksiyanı gücləndirir.
Klinik təzahürləri
Qida allergiyasının klinik təzahürləri müxtəlifdir. Onlardan ən ağırı anafilaktik şokdur. Bu, kəskin inkişaf edən, həyat üçün təhlükəli, qan dövranı çatışmazlığına və həyati vacib orqanlarda hipoksiyaya gətirib çıxara bilən vəziyyətdir.
Daha tez-tez qaşınma ilə müşayiət olunan müxtəlif dəri təzahürləri rast gəlinir. Mədə-bağırsaq traktı tərəfindən reaksiyalar qusma, ishal, kolika, ağız boşluğunda və ya boğazda qaşınma, iştahsızlıq şəklində özünü göstərir. Tənəffüs yollarından allergik rinit, larinqit (səsin xırıldaması) və boğulma əlamətləri qeydə alınır.
| Orqan sistemi | Mümkün əlamətlər |
|---|---|
| Dəri | Övrə, qızartı, qaşınma, ekzema, şişkinlik |
| Həzm sistemi | Ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı, ishal |
| Tənəffüs yolları | Burun tutulması, asqırma, öskürək, nəfəs darlığı |
| Ümumi reaksiya | Başgicəllənmə, təzyiqin düşməsi, anafilaksiya |
Diaqnostika
Həqiqi qida allergiyasını qida dözümsüzlüyündən fərqləndirmək lazımdır. Dözümsüzlük zamanı oxşar simptomlar yarana bilər, lakin immun sistemdə dəyişikliklər olmur. Belə psevdoallergik reaksiyalar mədə, qaraciyər, bağırsaq, sinir və endokrin sistemlərin yanaşı patologiyası ilə bağlıdır.
- Anamnez. Həkim hansı məhsuldan sonra, nə zaman və hansı əlamətlərin yarandığını soruşur.
- Qida gündəliyi. Allergenin aşkarlanması üçün qida və simptomların qeyd edildiyi gündəlik aparılır.
- Laborator və dəri testləri. Qanda spesifik IgE və ya dəri testləri allerqoloqun qərarı ilə təyin edilir.
- Eliminasiya pəhrizi. Şübhəli məhsul müəyyən müddət pəhrizdən çıxarılır və reaksiya izlənir.
- Provokasiya testi. Yalnız həkim nəzarəti altında və xüsusi şəraitdə aparılır.
Yekun diaqnozu qoymaq və müalicəni təyin etmək yalnız allerqoloqun səlahiyyətindədir.
Müalicə və pəhriz
Qida allergiyasının əsas müalicəsi allergenin pəhrizdən çıxarılmasıdır. Pəhriz fərdi tərtib olunur və qidalanma tarazlığını pozmamalıdır, xüsusilə uşaqlarda. Dərmanlar (antihistaminlər və digərləri) yalnız həkimin təyinatı ilə, əlamətləri aradan qaldırmaq üçün istifadə olunur. Dozanı yalnız həkim təyin edir.
- qablaşdırmadakı tərkibi diqqətlə oxuyun;
- restoranda və qonaqlıqda allergeni bildirin;
- ağır reaksiya riski olan pasiyentlər həkimin tövsiyə etdiyi təcili dərmanları həmişə yanında gəzdirməlidir;
- pəhrizi dar məhdudlaşdırmayın, əvəzedici məhsullar barədə diyetoloqla məsləhətləşin;
- uşaqlarda dövri olaraq allergiyanın qalıb-qalmadığı yoxlanılır, bir çox hallarda yaşla keçir.
Uşaqlarda və böyüklərdə qida allergiyasının xüsusiyyətləri
Qida allergiyası ən çox həyatın ilk illərində rast gəlinir. Körpələrdə daha çox inək südü, yumurta və buğda zülalına qarşı reaksiya inkişaf edir. Bu, əsasən dərinin qızarması, quruluğu, ekzema, qusma və ya nəcisin dəyişməsi şəklində özünü göstərir. Yaş artdıqca immun sistem yetkinləşir və bir çox uşaqlarda bu allergiyalar tədricən yox olur.
Böyüklərdə isə qida allergiyası daha çox qoz-fındıq, dəniz məhsulları, balıq və bəzi meyvələrə qarşı yaranır və adətən ömür boyu qala bilər. Böyüklərdə yeni yaranan qida allergiyası bəzən tozcuq allergiyası ilə əlaqəli olur. Uşaqda və böyükdə hər dəfə yeni məhsula reaksiya olduqda həkimə müraciət etmək vacibdir.
Qida allergiyasının profilaktikası
Qida allergiyasının tam qarşısını almaq mümkün olmasa da, bir sıra tədbirlər risk və ağırlaşmaları azalda bilər:
- körpəni mümkün qədər ilk aylarda ana südü ilə qidalandırın;
- əlavə qidanı həkimin tövsiyə etdiyi yaşda və tədricən, bir yeni məhsul verməklə tətbiq edin;
- hamiləlik və ana südü dövründə pəhrizi tarazlı saxlayın, yüksək allergen məhsulları həddindən artıq qəbul etməyin;
- bağırsaq xəstəliklərini və disbakteriozu vaxtında müalicə edin;
- qida gündəliyi aparın və reaksiya verən məhsulu qeyd edin;
- hazır məhsulların tərkibinə diqqət yetirin, gizli allergenləri axtarın.
Allergiya şübhəsi olduqda allerqoloq pəhrizi və müayinə planını fərdi tərtib edir.
Kimə uyğun deyil
Diqqət!
- Özbaşına pəhrizi sərt məhdudlaşdırmaq, xüsusilə uşaqlarda, inkişafa və qidalanma tarazlığına zərər verə bilər.
- Allergenlə təkrar təmas sınağını həkim nəzarəti olmadan evdə etməyin.
- Qida dözümsüzlüyü ilə qida allergiyasını eyniləşdirmək olmaz. Fərqli yanaşma tələb edirlər.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Təcili müraciət edin
- yemək yedikdən sonra dodaq, dil və ya üzün şişməsi;
- nəfəs darlığı, xırıltı, boğazda sıxılma;
- başgicəllənmə, huşun itməsi, qan təzyiqinin düşməsi;
- yayılmış səpgi və güclü qusma;
- təkrarlanan mədə-bağırsaq və ya dəri simptomları.
Anafilaksiya şübhəsi varsa, təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Qida allergiyası
Qida allergiyası müəyyən qida zülalına qarşı immun sisteminin təkrarlanan reaksiyasıdır. Simptomlar yüngül dəri səpkisi və həzm pozğunluğundan həyat…
İstiqamət: Allergologiya
Əlaqəli Xidmətlər
Allergenlərə qan analizi
Bu analiz qan zərdabında konkret allergenlərə qarşı spesifik IgE antitellərini, lazım olduqda ümumi IgE-ni ölçür. Bir qan nümunəsində…
İstiqamət: Allergologiya / Laboratoriya diaqnostikası
Tez-tez Verilən Suallar
Bir çox uşaqlarda, xüsusilə süd və yumurta allergiyası yaşla azalır və ya keçir. Qoz-fındıq, dəniz məhsulları və balıq allergiyası isə çox vaxt ömür boyu qala bilər. Həkim nəzarəti ilə dövri yoxlama aparılır.
Allergiyada immun sistem iştirak edir və reaksiya kiçik miqdarda məhsuldan sonra da ağır ola bilər. Dözümsüzlükdə immun sistem iştirak etmir, adətən ferment çatışmazlığı kimi səbəbdir və simptomlar məhsulun miqdarından asılı olur.
Bu, allergik reaksiyanın ağır, həyat üçün təhlükəli formasıdır. Nəfəs darlığı, təzyiqin düşməsi, huşun itməsi ilə müşayiət oluna bilər. Dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Hamiləlik dövründə qidalanma tarazlı olmalıdır. Allergen məhsulların həddindən artıq qəbulu məsləhət deyil, lakin özbaşına qida məhdudiyyəti də düzgün sayılmır. Qidalanma planını həkimlə razılaşdırın.
Yediyiniz və içdiyiniz hər şeyi, saat və miqdarı ilə birlikdə qeyd edin. Yanında simptomların vaxtını və şiddətini yazın. Gündəlik həkimə allergenin axtarışında kömək edir.
Allerqoloq-immunoloqa müraciət edin. Uşaqlarda əvvəlcə pediatr, mədə-bağırsaq simptomları olduqda isə qastroenteroloq də məsləhət verə bilər.
Qanda spesifik IgE və dəri testləri vacib məlumat verir, lakin tək başına diaqnoz qoymur. Nəticələr qidaya reaksiya tarixçəsi və klinik mənzərə ilə birlikdə qiymətləndirilir. Müsbət test hər zaman klinik allergiya demək deyil, mənfi test isə bəzi hallarda allergiyanı istisna etməyə bilər.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.