Qida allergiyası müəyyən qida zülalına qarşı immun sisteminin təkrarlanan reaksiyasıdır. Simptomlar yüngül dəri səpkisi və həzm pozğunluğundan həyat üçün təhlükəli anafilaksiyayadək dəyişə bilər, buna görə səbəbkar məhsul həkimlə dəqiq müəyyən edilməlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qida həssaslığı (immun mənşəli)
- qidaya allergik reaksiya
- alimentar allergiya
Qida allergiyası müəyyən qida zülalına qarşı immun sisteminin təkrarlanan reaksiyasıdır. Simptomlar dəridən və həzm sistemindən anafilaksiyayadək dəyişə bilər.
Xəstəlik haqqında
Qida allergiyası immun sistemin müəyyən qida zülalını səhvən təhlükəli kimi qəbul etməsi və ona qarşı reaksiya verməsi ilə ifadə olunan vəziyyətdir. Məhsul təkrar qəbul edildikdə immun sistem histamin və digər maddələri ifraz edir, nəticədə dəri, həzm sistemi, tənəffüs yolları, ağır hallarda isə ürək-damar sistemi zədələnir.
Qida allergiyası uşaqlarda, xüsusən həyatın ilk illərində daha çox rast gəlinir və tez-tez atopik dermatit, bronxial astma və allergik rinit kimi digər allergik xəstəliklərlə birlikdə müşahidə olunur. Uşaqlarda süd və yumurtaya allergiya çox vaxt yaşla keçir, yer fındığı, qoz-fındıq, balıq və dəniz məhsullarına allergiya isə daha çox ömürlük qalır. Böyüklərdə allergiya ilk dəfə də yarana bilər.
Qida allergiyasını qida dözümsüzlüyündən (məsələn, laktoza dözümsüzlüyündən) fərqləndirmək lazımdır – dözümsüzlük zamanı immun sistem prosesdə iştirak etmir və həyat üçün təhlükəli reaksiyalar baş vermir. Düzgün diaqnoz həm lazımsız pəhriz məhdudiyyətlərinin, həm də təhlükəli reaksiyaların qarşısını alır.
Səbəbləri
Demək olar ki, istənilən məhsul allergik reaksiyaya səbəb ola bilər, lakin hadisələrin əksəriyyəti məhdud sayda məhsulla bağlıdır. Ən çox rast gələn allergenlər zülal tərkibli qidalardır:
- inək südü – körpələrdə ən tez-tez rast gələn qida allergeni;
- toyuq yumurtası;
- yer fındığı (araxis) və qoz-fındıq – ağır reaksiyalara meyllidir;
- balıq və dəniz məhsulları – krevet, xərçəngkimilər, molyusklar;
- buğda və soya;
- küncüt, bəzi meyvələr və tərəvəzlər.
Xəstəliyin yaranmasına təsir edən risk amilləri:
- irsi meyillilik – valideynlərdə və ya qardaş-bacıda allergik xəstəliklər;
- atopik dermatit – xüsusən erkən başlayan və ağır gedişli; zədələnmiş dəri vasitəsilə qida allergenləri ilə təmas həssaslaşmaya səbəb ola bilər;
- digər allergik xəstəliklər – bronxial astma, allergik rinit;
- erkən uşaq yaşı – immun və həzm sistemlərinin yetişməmiş olması;
- tozcuq allergiyası – bəzi meyvə, tərəvəz və qoz-fındıqla çarpaz reaksiyalara səbəb olur.
Genetik dəyişdirilmiş məhsulların qida allergiyası riskini artırdığına dair etibarlı sübut yoxdur: bazara çıxarılan belə məhsullar allergenlik baxımından xüsusi yoxlamadan keçir.
Növləri
- IgE-asılı (dərhal tipli) allergiya – məhsul qəbul edildikdən sonra adətən dəqiqələr, ən geci iki saat ərzində qurdeşənəyi, ödem, qusma, tənəffüs pozğunluğu və ya anafilaksiya yaranır;
- IgE-asılı olmayan (gecikmiş) allergiya – əsasən körpələrdə; əlamətlər saatlar və ya günlər sonra həzm sistemi tərəfindən özünü göstərir: qusma, ishal, nəcisdə qan və selik, çəki artımının ləngiməsi;
- qarışıq formalar – məsələn, eozinofilik ezofagit və qida ilə əlaqəli atopik dermatitin bəzi halları;
- oral allergiya sindromu – tozcuq allergiyası olan insanlarda çiy meyvə, tərəvəz və ya qoz-fındıq yeyərkən ağızda və boğazda qaşınma, yüngül şişkinlik.
Klinik mənzərə
Əlamətlər bir neçə orqan sistemini əhatə edə bilər:
- dəri – qurdeşənəyi, qızartı, qaşınma, ağır hallarda Kvinke ödemi (dodaqların, göz qapaqlarının, dilin şişməsi); atopik dermatitin kəskinləşməsi;
- ağız və boğaz – qaşınma, gizildəmə, şişkinlik hissi;
- həzm sistemi – ürəkbulanma, qusma, qarında tutmaşəkilli ağrılar, kolika, diareya (maye nəcis);
- tənəffüs yolları – burundan bol ifrazat, burun tutulması, asqırma, öskürək, fit səsli tənəffüs;
- ürək-damar sistemi – başgicəllənmə, zəiflik, təzyiqin düşməsi.
Körpələrdə qida allergiyası çox vaxt atopik dermatit, tez-tez qaytarma, narahatlıq, nəcisdə qan zolaqları və çəki artımının ləngiməsi ilə özünü göstərir. Böyüklərdə reaksiyanı fiziki yük, alkoqol, bəzi ağrıkəsicilər və infeksiyalar gücləndirə bilər.
Təcili yardım (103) çağırmaq lazımdır, əgər məhsul qəbul edildikdən sonra nəfəs almanın çətinləşməsi, fit səsli tənəffüs, səsin batması, udmanın pozulması, dilin və boğazın şişməsi, başgicəllənmə, huşun itirilməsi və ya səpgi ilə birlikdə təkrar qusma yaranıbsa. Bu, anafilaksiyanın əlamətləri ola bilər. Yüngül, lakin təkrarlanan reaksiyalarda isə planlı olaraq allerqoloqa müraciət etmək tövsiyə olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın məqsədi reaksiyanın məhz allergiya olduğunu təsdiqləmək və konkret səbəbkar məhsulu tapmaqdır. Nəticələri həmişə allerqoloq simptomlarla birlikdə qiymətləndirir – müsbət test özü-özlüyündə allergiya demək deyil.
- ətraflı sorğu – hansı məhsuldan sonra, nə qədər vaxt keçəndən sonra və hansı əlamətlər yaranıb; qida gündəliyinin aparılması;
- dəri sınaqları (prik-test) – allergenin çox kiçik miqdarının dəriyə tətbiqi; həssaslaşmanı göstərir;
- qanda spesifik IgE anticisimlərinin təyini, lazım olduqda ayrı-ayrı allergen zülallarına görə komponent diaqnostikası – ağır reaksiya riskini qiymətləndirməyə kömək edir;
- eliminasiya pəhrizi – şübhəli məhsulun müvəqqəti olaraq rasiondan çıxarılması və vəziyyətin izlənməsi;
- oral provokasiya testi – məhsulun kiçik, tədricən artan porsiyalarla həkim nəzarəti altında qəbulu; ən dəqiq üsul sayılır və yalnız tibb müəssisəsində aparılır;
- endoskopiya və biopsiya – eozinofilik ezofagitə şübhədə;
- əlavə müayinələr – laktoza çatışmazlığı, çölyak xəstəliyi və digər həzm pozuntularını istisna etmək üçün.
Qida məhsullarına qarşı IgG anticisimlərinin təyini allergiyanın diaqnostikası üçün yararlı deyil. Diferensial diaqnostika qida dözümsüzlüyü, qida zəhərlənməsi, çölyak xəstəliyi və qıcıqlanmış bağırsaq sindromu ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- anafilaksiya – təcili yardım tələb edən, həyat üçün təhlükəli ümumi reaksiya;
- Kvinke ödemi, xüsusən qırtlaq nahiyəsində – nəfəs yollarının daralması;
- uşaqlarda geniş pəhriz məhdudiyyətləri fonunda zülal, kalsium, vitamin çatışmazlığı, boy və çəki artımının ləngiməsi;
- atopik dermatit və bronxial astmanın ağırlaşması;
- qidalanma ilə bağlı narahatlıq, sosial məhdudiyyətlər, həyat keyfiyyətinin azalması.
Müalicə
Qida allergiyasını tamamilə aradan qaldıran universal dərman yoxdur. Müalicənin əsas məqsədi reaksiyaların qarşısını almaq, yaranarsa onları vaxtında dayandırmaq və tam dəyərli qidalanmanı təmin etməkdir.
- Eliminasiya pəhrizi – diaqnozu təsdiqlənmiş səbəbkar məhsulun rasiondan çıxarılması. Pəhriz yalnız sübut edilmiş allergenlərə aid olmalıdır; əsassız geniş məhdudiyyətlər, xüsusən uşaqlarda, qida çatışmazlığına səbəb olur. Məhsulların etiketlərini oxumaq, gizli tərkib hissələrinə diqqət etmək vacibdir.
- Körpələrdə – süd allergiyasında ana südü ilə qidalanma davam etdirilir (bəzən ananın pəhrizi həkimlə korreksiya olunur); süni qidalanmada xüsusi – zülalı yüksək dərəcədə parçalanmış və ya amin turşusu əsaslı – qarışıqlar təyin edilir. Keçi südü və adi «hipoallergen» qarışıqlar adətən uyğun deyil.
- Dietoloqun köməyi – çıxarılan məhsulların qida dəyərini əvəz edən rasionun qurulması.
- Yüngül reaksiyalarda – antihistamin preparatlar həkimin tövsiyəsi ilə qaşınma və səpgini azaldır, lakin anafilaksiyanın qarşısını almır.
- Anafilaksiya riski olan pasiyentlərdə – həkim adrenalin avto-injektoru təyin edir və istifadə qaydasını öyrədir; ağır reaksiyada ilk və əsas vasitə məhz adrenalindir, ondan sonra mütləq təcili yardım çağırılır.
- Allergen-spesifik immunoterapiya – bəzi allergenlərə (məsələn, yer fındığına) qarşı ixtisaslaşmış mərkəzlərdə, ciddi həkim nəzarəti altında aparılan müalicə üsulu; davamlılığı və göstərişləri fərdi qiymətləndirilir.
- Müşayiət edən xəstəliklərin müalicəsi – atopik dermatit, astma, həzm sistemi xəstəlikləri.
Nə etmək olmaz: şübhəli məhsulu evdə özbaşına «yoxlamaq», özbaşına çoxsaylı məhsulları rasiondan çıxarmaq, IgG testlərinə əsasən pəhriz qurmaq, ağır reaksiyada adrenalin əvəzinə yalnız antihistaminlərə ümid etmək.
Profilaktika
Qida allergiyasının yaranmasının tam qarşısını almaq mümkün deyil, lakin riski azaltmaq və təkrar reaksiyalardan qorunmaq olar.
- mümkün olduqda körpəni ana südü ilə qidalandırmaq;
- əlavə qidanı vaxtında başlamaq; yer fındığı və yumurta kimi allergen məhsulları ilk yaşda pediatrın tövsiyəsi ilə tədricən rasiona daxil etmək – bu, allergiya riskini azaldır; ağır ekzeması olan körpələrdə bunu əvvəlcədən həkimlə planlaşdırmaq;
- atopik dermatitin vaxtında müalicəsi və dərinin düzgün baxımı;
- hamiləlik və əmizdirmə dövründə ananın allergenlərdən «ehtiyat üçün» imtina etməsi faydalı deyil və tövsiyə olunmur;
- diaqnoz təsdiqləndikdə səbəbkar məhsulu rasiondan tam çıxarmaq, məhsulların etiketlərindəki tərkibi diqqətlə oxumaq;
- kafe və restoranlarda, uşaq bağçasında və məktəbdə allergiya barədə xəbərdar etmək;
- həkim təyin edibsə, adrenalin avto-injektorunu həmişə yanınızda saxlamaq və ondan istifadə qaydasını bilmək;
- uşaqlarda allergiyanın keçib-keçmədiyini yoxlamaq üçün vaxtaşırı allerqoloqa müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qida allergiyasına şübhə olduqda allerqoloq-immunoloqa müraciət etmək lazımdır; uşaqlarda ilkin müayinəni pediatr apara bilər. Həzm sistemi əlamətləri üstünlük təşkil etdikdə qastroenteroloqun, pəhrizin qurulmasında isə dietoloqun köməyi lazım ola bilər.
Yadda saxla!
Qida allergiyasında ən böyük təhlükə anafilaksiyadır — dəqiqələr ərzində inkişaf edən ağır ümumi reaksiya. Hətta əvvəlki reaksiyalar yüngül olubsa belə, növbəti reaksiya daha ağır keçə bilər.
- Nəfəs çətinliyi, boğazda sıxılma, dilin və dodaqların şişməsi, başgicəllənmə və ya huşun itməsi yaranarsa – həkim təyin edibsə adrenalin avto-injektorundan istifadə edin və dərhal təcili yardım (103) çağırın.
- Pəhriz yalnız sübut olunmuş allergenə aid olmalıdır – özbaşına geniş məhdudiyyətlər zərərlidir.
- IgG testləri qida allergiyasını müəyyən etmir.
- Uşaqlarda allergiya yaşla keçə bilər – bunu yalnız allerqoloq yoxlamalıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Suallar və cavablar
Qida allergiyası immun sistemin iştirakı ilə baş verir və hətta az miqdarda məhsuldan sonra dəri səpkisi, ödem və ya tənəffüs pozğunluğu kimi sürətli reaksiyaya səbəb ola bilər. Qida dözümsüzlüyündə isə immun sistem iştirak etmir, reaksiya çox vaxt həzm fermentlərinin çatışmazlığı ilə bağlıdır və gecikmiş, daha yüngül şəkildə keçir. Dəqiq fərqi allerqoloqun apardığı müayinələr müəyyən edir.
Konkret allergiya birbaşa irsən ötürülmür, lakin allergik xəstəliklərə ümumi meyillik ailədə nəsildən-nəslə keçə bilər. Valideynlərdən birində allergiya, atopik dermatit və ya astma olduqda uşaqda allergik xəstəliyin inkişaf etmə ehtimalı artır, lakin bu, mütləq eyni məhsula allergiya olacağı demək deyil. Belə uşaqlarda əlavə qidanın planlaşdırılmasını pediatrla müzakirə etmək faydalıdır.
Hamiləlik dövründə yalnız ananın özünə allergiya verən məhsullardan çəkinmək lazımdır. Uşaqda allergiyanın qarşısını almaq məqsədilə müxtəlif qida qruplarını əsassız yerə rasiondan çıxarmaq tövsiyə olunmur, çünki bunun faydası sübut olunmayıb, rasionun kasıblaşması isə ana və döl üçün zərərli ola bilər. Şübhə yarandıqda allerqoloqla məsləhətləşmək lazımdır.
Bir çox uşaqda inək südünə və yumurtaya allergiya məktəb yaşına qədər keçir. Bunu yoxlamaq üçün allerqoloq vaxtaşırı müayinə aparır və lazım olduqda nəzarət altında provokasiya testi təklif edir. Məhsulu evdə özbaşına yenidən sınamaq təhlükəli ola bilər.
Antihistaminlər yalnız qaşınma və səpgi kimi yüngül dəri əlamətlərini azaldır, anafilaksiyada isə nəfəs yollarının şişməsini və təzyiqin düşməsini dayandırmır. Ağır reaksiyada əsas vasitə adrenalindir və dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Qanda spesifik IgE adətən istənilən vaxt təyin oluna bilər. Dəri sınaqlarından əvvəl isə antihistamin preparatları müəyyən müddət dayandırmaq lazımdır, çünki onlar nəticəni təhrif edir. Hazırlıq qaydalarını müayinəni təyin edən allerqoloq izah edir.
Allergologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Allergiyasız yaz
Budur, qış da başa çatdı. Hamımız səbirsizliklə istiləri və təbiətin coşqun çiçəklənməsini gözləyirik. Yazın və yayın gəlişi ilə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
