Preastma (preastmatik sindrom)

«Preastma» termini tibbi praktikada XX əsrdə möhkəmləndi. Həkimlər müşahidə etdilər ki, xroniki bronxiti və təkrarlanan öskürəyi olan pasiyentlərin bir hissəsində müəyyən müddətdən sonra tipik astmatik tutmalar meydana çıxır. Zamanla «preastmatik sindrom» anlayışı formalaşdı: tənəffüs yollarının artmış reaktivliyinə işarə edən simptomlar kompleksi.

Preastma bronxların hiperreaktivliyi olan vəziyyət kimi təsvir edilir: bronxospazm, obstruktiv bronxit və öskürək epizodları yaranır, lakin mənzərə hələ tam dəyərli bronxial astmaya uyğun gəlmir. Bu yanaşma onun inkişaf mexanizmlərini daha yaxşı başa düşməyə kömək etdi və erkən profilaktika üçün əsas oldu. Xüsusilə ağciyərlərin xroniki xəstəlikləri və allergik təzahürləri olan, irsi meyilliliyi olan pasiyentlərdə vaxtında diaqnostikanın vacibliyi vurğulanır.

Bu gün preastma bronxial astmanın inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur, onun erkən aşkarlanması isə proqnozu yaxşılaşdırır. Bu vəziyyət ağciyərlərin obstruktiv xəstəliklərinin diaqnostikası və aparılması üzrə müasir tövsiyələrdə də nəzərə alınır.

Preastmanın klassik «növlərə» bölgüsü yoxdur, lakin klinik praktikada adətən bir neçə variant ayırd edilir — bu, riskləri daha dəqiq qiymətləndirməyə və müşahidə taktikasını seçməyə kömək edir.

1. Allergik preastma. Tənəffüs yollarının allergenlərə həssaslığının artması ilə bağlıdır. Belə pasiyentlərdə çox vaxt polinoz, allergik rinit, atopik dermatit olur. Əlamətlər tozcuq, ev tozu, heyvan tükü, kifle təmasdan sonra yaranır. Uşaqlarda və gənclərdə tez-tez rast gəlinir.
2. İnfeksiyadan asılı preastma. Tez-tez respirator infeksiyalar, xroniki bronxit, sinusitlər fonunda formalaşır. İnfeksiyalar iltihabı saxlayır və bronxların reaktivliyini artırır; nəticədə öskürək, təngnəfəslik, döşdə sıxılma hissi yaranır.
3. Fiziki gərginlik preastması. Bəzilərində əlamətlər demək olar ki, yalnız intensiv yükdən sonra görünür. Səbəb hiperventilyasiya və tənəffüs yollarının soyuması ilə əlaqələndirilir; bu, bronxospazmı başlada bilər. İdmançılarda və ağır fiziki işlə məşğul olanlarda rast gəlinir.
4. Peşə preastması. İşdə zərərli amillərlə — kimyəvi maddələr, toz, buxar, qazlarla uzunmüddətli təmasda inkişaf edir. Qoruyucu tədbirlər olmadan preastmatik sindrom peşə bronxial astmasına keçə bilər.
5. Qarışıq preastma. Eyni vaxtda bir neçə amil (allergik, infeksion, peşə) təsir göstərdikdə diaqnostikaya və müalicəyə yanaşma xüsusilə diqqətli olmalıdır.

Preastmanın səbəbləri adətən çoxamillidir: burada tez-tez genetika, xarici qıcıqlandırıcılar və orqanizmin daxili xüsusiyyətləri bir araya gəlir. Əsas səbəblər arasında bunlar seçilir:

1. Genetik meyillilik. İrsiyyət riskə əhəmiyyətli təsir göstərir: yaxın qohumlarda bronxial astma və ya oxşar vəziyyətlər olubsa, ehtimal daha yüksəkdir. Bronxların reaktivliyini artıran immun sisteminin və tənəffüs yollarının quruluşunun xüsusiyyətləri rol oynayır.
2. Allergik reaksiyalar. Allergik komponent açar səbəblərdən biridir. Tozcuqlar, ev tozu, heyvan tükü, kif, qida allergenləri ilə təmas bronxların iltihabını və spazmını işə sala bilər.
3. Tənəffüs yollarının xroniki xəstəlikləri. Tez-tez baş verən bronxitlər (xüsusilə obstruktiv), sinusitlər, pnevmoniyalar iltihabı saxlayır və bronxospazm üçün şərait yaradır.
4. İnfeksion agentlər. Virus və bakterial infeksiyalar, xüsusən erkən uşaqlıq dövründə, preastmanın inkişafına kömək edə bilər. Bəzi viruslar (məsələn, respirator-sinsitial) tənəffüs yollarının epitelini zədələyir və qıcıqlandırıcılara həssaslığı artırır.
5. Xarici qıcıqlandırıcılar. Aktiv və passiv siqaret çəkmə, çirklənmiş hava, peşə zərərləri (toz, qazlar, kimyəvi maddələr) tənəffüs yollarını daim qıcıqlandırır və preastmanın inkişafına «təkan verə» bilər.
6. Fiziki yüklər. İntensiv məşqlər, xüsusilə soyuq havada, bəzən bronxospazm və tipik simptomlar provokasiya edir.
7. Emosional stress. Güclü emosiyalar və stress vəziyyətləri bronxların spazmını gücləndirə və özünühissi pisləşdirə bilər.
8. İmmun tənzimlənmənin pozulmaları. İmmun reaksiyaların disbalansı, xüsusilə atopik xəstəliklərdə (allergik rinit, atopik dermatit), bronxların artmış reaktivliyinə şərait yaradır.

Səbəbləri başa düşmək «formal olaraq» deyil, vacibdir: bu, profilaktikanın əsasıdır — simptomları provokasiya edənin təsirini aradan qaldırmaq və ya heç olmasa azaltmaq.

Preastma tez-tez «yarı tonda» gedir: təzahürlər silinmiş ola bilər və insan onları soyuqdəymə, yorğunluq və ya siqaret çəkmə ilə əlaqələndirir. Lakin diqqət yetirsək, həkimə müraciəti təxirə salmamağın yaxşı olduğu tipik əlamətləri görmək olar.

Əsas simptomlara aiddir:

• Öskürək, daha çox gecə və ya səhər — quru və ya az miqdarda bəlğəmli. Çox vaxt yükdən sonra, soyuq havanı udduqda və ya allergenlərlə təmasdan sonra güclənir.
• Pilləkənlə qalxarkən, sürətli yeriyərkən, fiziki iş zamanı təngnəfəslik və hava çatışmazlığı hissi. Bəzən təngnəfəslik sakitlik halında da, xüsusilə gecə meydana çıxır.
• Sinədə sıxılma və ya ağırlıq, bəzən fışıltılı xırıltılarla. Çox vaxt uzanmış vəziyyətdə və ya dərin nəfəs alarkən daha nəzərəçarpan olur.
• Fışıltılı tənəffüs, xüsusilə nəfəsvermə zamanı; bəzən fışıltı hətta uzaqdan eşidilir — bu, bronxospazm üçün xarakterikdir.
• Tez yorulma, zəiflik, iş qabiliyyətinin azalması, bu, ağciyərlərin ventilyasiyasının pisləşməsi və oksigen çatışmazlığı ilə bağlı ola bilər.
• Tez-tez soyuqdəymələr, standart müalicəyə zəif cavab verən uzanan bronxit.

Böyüklərdə simptomların ifadəliliyi preastmanın variantından asılı olaraq dəyişə bilər: allergik formada daha çox allergenlə aydın əlaqə olur, infeksiyadan asılı formada isə kəskinləşmələr çox vaxt virus mənşəli respirator infeksiya və ya xroniki bronxitlə «paralel» gedir.

Çətinlik ondadır ki, əlamətlər epizodik şəkildə meydana çıxa və tez keçə bilər — buna görə də onları az qiymətləndirmək asandır. Lakin hətta nadir öskürək, təngnəfəslik və ya tənəffüs zamanı fışıltı epizodları da pulmonoloqa və ya alleroloqa müraciət üçün əsasdır.

Preastmanın diaqnostikası adətən bir neçə komponentin birləşməsi üzərində qurulur: ətraflı anamnez, şikayətlərin qiymətləndirilməsi, baxış və müayinələr.

1. Anamnezin toplanması. Həkim öskürəyin, təngnəfəsliyin, fıştırıqların olub-olmadığını, nə qədər tez-tez yarandığını və nə ilə bağlı olduğunu (yük, allergenlər, soyuqdəymələr) dəqiqləşdirir. Ailə məlumatları da vacibdir: pasiyentdə və qohumlarında bronxial astma, allergik xəstəliklər, xroniki bronxit.
2. Fiziki müayinə. Ağciyərlərin auskultasiyası aparılır, quru fıştıqlı xırıltılar (bronxospazm əlaməti) axtarılır, tənəffüsün tezliyi və köməkçi əzələlərin iştirakı qiymətləndirilir.
3. Spirometriya. Xarici tənəffüs funksiyasının qiymətləndirilməsinin əsas üsuludur. Obstruksiyanı aşkarlamağa və bronxolitiklərdən sonra nə dərəcədə geridönən olduğunu yoxlamağa kömək edir. Preastmada dəyişikliklər mülayim ola bilər və daha çox provokasion sınaqlarda güclənir.
4. Pikflouometriya. Nəfəsvermənin pik sürətinin ölçülməsi obstruksiyanın dərəcəsini və sutka ərzindəki dəyişkənliyini göstərir. Preastmada çox vaxt artmış dəyişkənlik görünür.
5. Bronxolitiklə sınaq. Obstruksiyanın geridönənliyini qiymətləndirmək üçün lazımdır. İnhalyasiyadan sonra göstəricilər nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşırsa, bu, bronxospazmın xeyrinə danışır.
6. Allerqoloji müayinə. Dəri sınaqları və qanın ümumi və spesifik IgE-yə analizi əhəmiyyətli allergenləri aşkarlamağa kömək edir.
7. Ağciyərlərin rentgenoqrafiyası və ya KT-si. Oxşar əlamətli digər xəstəlikləri (pnevmoniya, bronxoektazlar, şişlər) istisna etmək üçün aparılır.
8. Bəlğəmin analizi. İltihab əlamətlərini və eozinofilləri göstərə bilər — bu, allergik variant üçün səciyyəvidir.

Diaqnostika çox vaxt birgə aparılır: pulmonoloq, allerqoloq və terapevt. Preastma nə qədər erkən aşkarlanarsa, müalicəyə vaxtında başlamaq və bronxial astmaya keçmə riskini azaltmaq bir o qədər asandır.

Preastma «hərəkətdə» olan vəziyyətdir: adekvat terapiya ilə geriləyə, diqqətsiz qaldıqda isə tədricən klinik ifadəli bronxial astmaya keçə bilər.

Preastma mərhələsində bronxlarda adətən belə dəyişikliklər baş verir:

1. Xroniki iltihab. Allergenlər, infeksiyalar və qıcıqlandırıcılar bronx divarının iltihabını saxlayır. Selikli qişanın ödemi, selik ifrazının güclənməsi yaranır — tənəffüs yollarının mənfəzi daralır.
2. Bronxların hiperreaktivliyi. İltihab fonunda bronxlar həddindən artıq həssas olur: soyuq hava, yük və ya stress belə bronxospazmı qızışdıra bilər.
3. Bronxların yenidən qurulması. Uzunmüddətli iltihab divarların qalınlaşmasına, fibroza, hamar əzələlərin hipertrofiyasına gətirib çıxarır. Bunun ucbatından spazm daha davamlı olur və müalicəyə pis tabe olur.
4. Mukosiliar klirensin pozulması. İltihablı selikli qişa tənəffüs yollarını selikdən və hissəciklərdən pis təmizləyir, infeksiyanın ləngimə riski artır.
5. İmmunoloji pozğunluqlar. Çox vaxt xroniki iltihabı və hiperreaktivliyi saxlayan immun reaksiyalar disbalansı qalır.

Ağırlaşmalar

Preastma özü tamdəyərli xəstəlik sayılmasa da, onda ağırlaşma riski nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir:

1. Bronxial astma. Əsas ağırlaşma — ağır və təhlükəli ola bilən tutmalarla klinik ifadəli astmaya keçid.
2. XOAX (xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi). Uzunmüddətli iltihab və obstruksiya zamanla irəliləyən gedişli və geridönməz obstruksiyalı XOAX-a gətirib çıxara bilər.
3. Respirator infeksiyalar. Yerli müdafiənin pozulması səbəbindən bronxitlər, pnevmoniyalar, sinusitlər daha tez-tez yaranır.
4. Ürək-ağciyər çatışmazlığı. Xroniki hipoksiya ağciyər arteriyasındakı təzyiqi artırır və ürəyin sağ şöbələrini həddindən artıq yükləyir.
5. Həyat keyfiyyətinin azalması. Öskürək, təngnəfəslik, fəallığın məhdudlaşması gündəlik həyata nəzərəçarpacaq dərəcədə mane olur.
6. Psixoloji problemlər. Tutma qorxusu, daimi əlamətlər və məhdudiyyətlər həyəcana, depressiyaya, sosial təcridə gətirib çıxara bilər.
7. Allergik təzahürlərin daha yüksək riski. Çox vaxt gedişi ağırlaşdıran yanaşı allergik xəstəliklər (rinit, atopik dermatit) olur.

Müalicə

Terapiya fərdi seçilir və müntəzəm həkim nəzarəti tələb edir. Yadda saxlamaq vacibdir: preastma bir çox halda geridönəndir və adekvat aparılma ilə davamlı remissiyaya nail olmaq mümkündür.

Qızışdırıcı amillərin aradan qaldırılması. Əlamətləri başladan şeyi tapmaq və mümkün qədər aradan qaldırmaq lazımdır: allergenlər, tütün tüstüsü, peşə zərərlilikləri, infeksion amillər. Allergik formada müəyyən edilmiş allergenlərlə təmasdan çəkinmək, müntəzəm yaş təmizlik aparmaq, zərurət olduqda hava təmizləyicilərindən istifadə etmək tövsiyə olunur.

Bazis terapiya. Məqsədi bronxlardakı iltihaba nəzarət etməkdir. Adətən söhbət selikli qişanın ödemini, selik ifrazını və bronxların hiperreaktivliyini azaldan inhalyasion iltihabəleyhinə preparatlardan gedir.

Simptomatik terapiya. Öskürəyin, təngnəfəsliyin, bronxospazmın aradan qaldırılması üçün tətbiq olunur. Bronxları genişləndirən və nəfəs almağı asanlaşdıran bronxolitikləri əhatə edir.

Fizioterapiya. İnhalyasiyalar və digər fizioterapevtik üsullar iltihabı azaltmağa, bronxların drenajını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.

Tənəffüs gimnastikası. Xüsusi məşqlər ağciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdırır, tənəffüs əzələlərini möhkəmləndirir.

Yanaşı xəstəliklərin müalicəsi. Xroniki bronxiti, allergik riniti, qastroezofageal reflyuksu düzgün müalicə etmək vacibdir — bunların hamısı preastmanın gedişini pisləşdirə bilər.

Pasiyentin öyrədilməsi. İnhalyatordan düzgün istifadə, özünənəzarət, pisləşmənin erkən əlamətlərini tanımaq — bu, müalicənin effektivliyini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır.

Reabilitasiya müalicənin effektini möhkəmləndirmək, tənəffüs yollarının işini yaxşılaşdırmaq, həyat keyfiyyətini artırmaq və residiv riskini azaltmaq üçün lazımdır. Bu, sürətli proses deyil və pasiyentin özünün iştirakını tələb edir.

Adətən reabilitasiyaya daxildir:

• Bazis terapiyanın davamı. Yaxşılaşma olsa belə, həkim tövsiyə edirsə, iltihaba nəzarəti saxlamaq vacibdir.
• Müntəzəm tənəffüs gimnastikası. Məşqlər tənəffüs əzələlərini möhkəmləndirməyə və ağciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdırmağa kömək edir.
• Fiziki reabilitasiya. Dozalanmış fəallıq (gəzinti, üzgüçülük, velosiped) dözümlülüyü artırır və ürək-damar sistemini dəstəkləyir.
• Sağlamlaşdırıcı istirahət. Təmiz hava və əlverişli iqlim bəzi pasiyentlərdə kəskinləşmələrin tezliyini azalda bilər.
• Psixoloji dəstək. Tutma qorxusu ilə iş və stressin idarə olunması bəzən əlamətlərə nəzarətə hiss olunacaq töhfə verir.
• Təhsil proqramları. «Astma məktəbləri» öz vəziyyətini daha yaxşı anlamağa, inhalyatorlardan düzgün istifadə etməyə və pisləşməni vaxtında görməyə kömək edir.
• Dinamik müşahidə. Pulmonoloqa müntəzəm gedişlər, spirometriya və pikflouometriya dinamikanı izləməyə və müalicəni korreksiya etməyə imkan verir.

Preastmanın profilaktikası bu vəziyyətin inkişafına yol verməməyə kömək edən tədbirlər toplusudur, xüsusən risk qruplarındakı insanlar üçün:

1. Allergenlərin və qıcıqlandırıcıların aradan qaldırılması. Mümkün olduqca məlum allergenlərlə, tütün tüstüsü ilə və peşə zərərlilikləri ilə təmasdan çəkinmək lazımdır.
2. Sağlam həyat tərzinin saxlanması. Müntəzəm fiziki fəallıq, normal qidalanma, çəkiyə nəzarət, siqaretdən və spirtdən sui-istifadədən imtina orqanizmi möhkəmləndirməyə kömək edir.
3. Respirator infeksiyaların vaxtında müalicəsi. Kəskin bronxitləri və pnevmoniyaları buraxmamaq vacibdir ki, onlar xroniki formalara keçməsin.
4. Allergik xəstəliklərə nəzarət. Allergik rinitin, atopik dermatitin, polinozun adekvat müalicəsi preastmanın inkişaf riskini azaldır.
5. Müntəzəm tibbi baxışlar. Risk qruplarındakı insanlara müntəzəm olaraq pulmonoloqda müşahidə olunmaq və tənəffüs yollarının funksiyasını qiymətləndirmək faydalıdır.
6. Havanın təmizliyinin saxlanması. Evdə və işdə təmiz, kifayət qədər nəm hava təmin etmək məsləhətdir.
7. Düzgün tənəffüsün öyrədilməsi. Tənəffüs gimnastikası və oxşar praktikalar ağciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdırmağa kömək edir.