Öd sancısı ilə ilk müraciət hər zaman kəskin proses demək deyil. Məqalədə öd kisəsi xəstəliklərinin hansı əlamətlərlə üzə çıxdığı və müayinənin necə aparıldığı danışılır.
Öd kisəsi qaraciyərin altında yerləşən kiçik orqandır və qaraciyərdə istehsal olunan ödü toplayıb yağların həzmi üçün lazım olan vaxtda bağırsağa göndərir. Bu orqanın xəstəlikləri ən çox yayılmış həzm sistemi problemlərindən biridir və çox vaxt illərlə gizli keçir.
Xəstə öd sancısı ilə həkimə ilk dəfə müraciət etdikdə bu, hələ kəskin prosesin təzəcə başlaması demək deyil. Diqqətli müayinədə demək olar ki, həmişə orqanın xroniki zədələnməsinin əlamətləri tapılır. Başqa sözlə, xolesistit tədricən inkişaf edir, kəskin tutma isə əslində xroniki, gizli keçən xəstəliyin kəskinləşməsidir.
Məqalədə öd kisəsi xəstəliklərinin əsas formaları, əlamətləri, ürək ağrısından fərqi, müayinə üsulları, pəhriz və müalicə prinsipləri, həmçinin təcili müraciət tələb edən vəziyyətlər haqqında ümumi məlumat verilir.
Öd kisəsi nə iş görür
Qaraciyər gün ərzində öd istehsal edir. Öd yağların həzmində iştirak edir, bəzi maddələrin udulmasına və orqanizmdən xaric olunmasına kömək edir. Yemək arasında öd öd kisəsində toplanır və qatılaşır. Yağlı qida qəbul edildikdə kisə yığılır və ödü öd yolları ilə onikibarmaq bağırsağa göndərir.
Bu mexanizmdə uyğunsuzluq yarandıqda, məsələn, ödün tərkibi dəyişdikdə, axını çətinləşdikdə və ya kisə düzgün yığılmadıqda, ağrı, həzm pozğunluqları və iltihab meydana gələ bilər. Ən çox rast gəlinən vəziyyətlər xroniki xolesistit, öd daşı xəstəliyi və öd yollarının diskineziyasıdır.
Əsas xəstəliklər
Öd kisəsi və öd yolları ilə bağlı üç əsas qrup ayrılır:
| Vəziyyət | Nədir | Xarakterik cəhət |
|---|---|---|
| Xroniki xolesistit | Öd kisəsi divarının uzunmüddətli iltihabı | Sağ qabırğaaltı küt ağrı, ağızda acılıq, ürəkbulanma |
| Öd daşı xəstəliyi | Kisədə və ya öd yollarında daşların əmələ gəlməsi | Qəfil başlayan və tez keçən ağrı tutmaları, bəzən sarılıq |
| Diskineziya | Öd kisəsi və yollarının hərəkət (yığılma) pozğunluğu | Hipotonik formada küt ağırlıq, hipermotor formada kəsici ağrı |
Bu vəziyyətlər tək-tək və ya birlikdə ola bilər. Dəqiq diaqnoz yalnız müayinədən sonra qoyulur.
Xroniki xolesistitin əlamətləri
Xroniki xolesistit çox vaxt sakit gedir və bəzən illərlə fərqinə varılmır. Ən tez-tez rast gəlinən şikayətlər aşağıdakılardır:
- sağ qabırğaaltı nahiyədə küt ağrı və ya ağırlıq hissi;
- ağızda acılıq, xüsusən səhərlər;
- iştahanın azalması, ürəkbulanma;
- yağlı və qızardılmış qidaya tolerantlığın pisləşməsi;
- gəyirmə, qarın şişkinliyi, ürəkyanma;
- qəbizlik və ya ishal;
- halsızlıq, əsəbilik, yuxu pozulması;
- bəzən yüngül hərarət artımı.
Çox vaxt belə xəstələr uzun müddət müxtəlif həkimlərə müraciət edirlər, çünki əlamətlər qastrit, nevroloji pozğunluqlar və ya ürək xəstəlikləri ilə qarışdırıla bilər. Düzgün diaqnoz üçün qarın nahiyəsinin müayinəsi vacibdir.
Öd sancısı və kəskinləşmə
Xəstəliyin kəskinləşməsi sağ qabırğaaltı və ya mədəüstü nahiyədə kəsici, güclü ağrı tutması ilə müşayiət olunur. Ağrı tipik olaraq yuxarı, sağa və arxaya, yəni sağ kürək, sağ çiyin, boynun sağ yarısı istiqamətində yayılır. Dərin nəfəs alarkən və sol böyrü üstə uzananda güclənə bilər.
Ağrıya ürəkbulanma, rahatlıq gətirməyən təkrar qusma (qusuntuda öd ola bilər), dərinin solğunluğu və ya sarımtıl çalarlığı qoşula bilər. Qarının yuxarı sağ hissəsində basanda ağrı, əzələlərin gərginliyi müəyyən edilir.
Öd daşı xəstəliyində ağrı tutması çox vaxt qəfil başlayır və qəfil də kəsilir, ertəsi gün insan özünü yaxşı hiss edə bilər. Bu, daşın öd yoluna keçib sonra geri çəkilməsi ilə bağlı ola bilər, lakin xəstəlik keçmiş olmur və təkrarlanma riski qalır.
Ürək ağrısından necə fərqləndirmək olar
Diqqət!
Sağ qabırğaaltı, sağ kürək və sağ çiyindəki ağrı öd kisəsi problemlərinə xasdır. Döş sümüyünün arxasında, sol qola, çənəyə və ya boyuna yayılan ağrı isə ürəyin işemik xəstəliyinin əlaməti ola bilər. Hər iki vəziyyəti yalnız şikayətlərə baxaraq ayırmaq çətindir. Ağrı güclüdürsə, tərləmə, nəfəs darlığı və ya zəiflik varsa, təcili yardım çağırın.
Ağrının ani başlamasına səbəb olan amilləri aydınlaşdırmaq faydalıdır. Xolesistit tutmaları çox vaxt yağlı qidadan sui-istifadə və digər qidalanma səhvləri ilə əlaqələndirilir. Təkrarlanma isə stress, sinir gərginliyi və psixoloji travma ilə də əlaqəli ola bilər. Öd daşı xəstəliyi olan şəxslərdə tutmaları fiziki yük, atla və ya velosipedlə gəzinti, kələ-kötür yolda sürücülük səbəb ola bilər.
Diaqnostika
Öd kisəsi xəstəliklərinin müəyyən edilməsi üçün şikayətlərin toplanması və baxışla yanaşı, aşağıdakı müayinələr istifadə olunur:
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Qarın nahiyəsinin ultrasəs müayinəsi | Kisənin ölçüsünü, divarın qalınlığını, daşları, polipləri, öd yollarının vəziyyətini |
| Qan analizi | İltihab əlamətlərini, qaraciyər fermentlərini, bilirubini |
| Nəcis və sidik analizi | Öd axınının pozulmasına işarə edən dəyişiklikləri |
| Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası | Ultrasəs aydın olmadıqda öd yollarının və ətraf toxumaların daha ətraflı vəziyyətini |
| EKQ | Qarın ağrısı zamanı ürək səbəbini istisna etmək üçün |
Müayinə həcmini həkim şikayətlərə və ilkin nəticələrə əsasən müəyyən edir. Bəzən simptomlar öd kisəsini xatırlatsa da, əsl səbəb onikibarmaq bağırsağın xorası kimi başqa xəstəlik ola bilər.
Müalicə və pəhriz
Müalicə taktikası xəstəliyin formasından, ağırlığından və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır. Ümumi yanaşma belədir:
- Dəqiq diaqnoz. Ultrasəs və analizlərlə vəziyyət müəyyənləşdirilir, kəskin proses və ağırlaşmalar istisna olunur.
- Pəhriz. Tez-tez və bölünmüş qidalanma, yağlı, qızardılmış, acı və hisə verilmiş qidaların azaldılması, spirtli içkidən imtina tövsiyə olunur. Qida rejimi həkim və ya diyetoloqla razılaşdırılır.
- Dərman müalicəsi. Ağrını, spazmı, iltihabı və ya öd axınını tənzimləyən preparatlar yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilir. Dozanı yalnız həkim təyin edir.
- Həyat tərzi. Çəkinin nəzarəti, müntəzəm fiziki fəallıq, stresslə mübarizə və yuxu rejimi tövsiyə olunur.
- Cərrahi müalicə. Daşlar tez-tez ağrı tutmaları və ya ağırlaşmalar yaradırsa, öd kisəsinin çıxarılması (xolesistektomiya) həkim tərəfindən təklif edilə bilər.
Mümkün ağırlaşmalar
Müalicə olunmayan öd kisəsi xəstəlikləri zamanla ciddi problemlərə yol aça bilər:
- kəskin xolesistit, yəni kisənin kəskin iltihabı;
- daşın öd yolunda ilişməsi və sarılıq;
- öd yollarının iltihabı (xolangit);
- mədəaltı vəzinin iltihabı (pankreatit);
- kisə divarının zədələnməsi və qarın boşluğuna iltihabın yayılması;
- uzunmüddətli iltihab nəticəsində toxuma dəyişiklikləri.
Bu ağırlaşmaların bəziləri təcili cərrahi və ya stasionar müalicə tələb edir. Buna görə ağrı tutmaları, xüsusən təkrarlanarsa, laqeyd yanaşılmamalıdır.
Öd daşı xəstəliyinin risk amilləri
Öd daşları ödün tərkibindəki maddələrin tarazlığı pozulduqda və öd kisəsinin boşalması zəiflədikdə əmələ gəlir. Daş əmələ gəlmə riskini artıra bilən amillər aşağıdakılardır:
- artıq çəki və piylənmə;
- çox sürətli arıqlama və ya ciddi pəhriz məhdudiyyətləri;
- yağlı qidaların çox qəbulu və qeyri-müntəzəm qidalanma;
- qadın cinsi, hamiləlik, bəzi hormonal dərmanların qəbulu;
- yaşın artması və ailədə öd daşı xəstəliyi tarixçəsi;
- diabet, qaraciyər xəstəlikləri və qan xəstəliklərinin bəzi növləri;
- az hərəkətlilik.
Risk amillərinin olması mütləq daş yaranacağı demək deyil, lakin belə insanlarda qarın ultrasəs müayinəsi və həkim nəzarəti daha əhəmiyyətlidir.
Öd kisəsi çıxarıldıqdan sonrakı dövr
Öd kisəsinin çıxarılması (xolesistektomiya) əksər hallarda laparoskopik üsulla, kiçik kəsiklərlə aparılır. Əməliyyatdan sonra ödün istehsalı davam edir və birbaşa bağırsağa axır. Bir çox insan qısa müddətdə adi həyat ritminə qayıdır.
İlk həftələrdə pəhrizə diqqət etmək məsləhətdir: yağlı və ağır qidalar azaldılır, qida kiçik porsiyalarla qəbul edilir. Bəzi insanlarda müvəqqəti şişkinlik, yumşaq nəcis və ya yağlı yeməklərə tolerantlığın azalması müşahidə olunur. Bu dəyişikliklər çox vaxt tədricən yüngülləşir. Ağrı güclənərsə, hərarət, sarılıq və ya yara nahiyəsində irinli ifrazat yaranarsa, həkimə dərhal müraciət edin. Pəhriz və fiziki yükün müddətini cərrah fərdi şəkildə izah edir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Aşağıdakı əlamətlərdə gözləməyin:
Həkimə müraciət edin
- sağ qabırğaaltı güclü ağrı bir neçə saatdan çox davam edirsə;
- ağrı hərarət, titrəmə və ya təkrar qusma ilə müşayiət olunursa;
- dəri və gözlərin ağı sarıya çalırsa, nəcis rənginin açıldığı, sidik isə tünd olursa;
- qarında ağrı yayılır və qarın bərkiyirsə;
- ağrı döş qəfəsinə, qola və ya çənəyə yayılır, nəfəs darlığı və tərləmə ilə müşayiət olunursa, təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xidmətlər
Öd kisəsinin USM-i
Öd kisəsinin USM-i orqanın ölçüsünü, divarının qalınlığını, içindəki daşları, öd lilini, polipləri və öd yollarının vəziyyətini göstərir. Həkim…
İstiqamət: Qastroenterologiya / USM diaqnostikası
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. Simptomsuz daşlar bəzən yalnız izlənilir. Əməliyyat ağrı tutmaları, ağırlaşmalar və ya tez-tez kəskinləşmə olduqda təklif edilir. Qərarı həkim fərdi şəkildə verir.
Adətən yağlı, qızardılmış, kəskin ədviyyatlı qidalar, spirtli içkilər və ağır yeməklər məhdudlaşdırılır. Pəhriz fərdi olmalı və həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Bəli, əksər insanlar normal həyat sürür. Ödün bağırsağa axını davam edir, lakin yağlı qidanın həzmində müvəqqəti çətinlik ola bilər. Pəhriz və həkim tövsiyələri bu dövrdə köməkçi olur.
Diskineziya özü ciddi təhlükə yaratmasa da, uzunmüddətli pozğunluq öd durğunluğuna və daş əmələ gəlməsinə şərait yarada bilər. Müayinə və müalicə həkim tərəfindən aparılmalıdır.
Özbaşına güclü ağrıkəsici qəbul etmək, qarına isti qoymaq məsləhət görülmür, çünki vəziyyət ağırlaşa və diaqnoz çətinləşə bilər. Əgər ağrı güclüdürsə və ya tez keçmirsə, həkimə və ya təcili yardıma müraciət edin.
Şikayətlər xəstəlikdən şübhələnməyə imkan verir, lakin dəqiq diaqnoz üçün adətən qarın nahiyəsinin ultrasəs müayinəsi lazımdır. Bu müayinə daşları, kisənin divarını və öd yollarını göstərir, ağrısızdır və əksər hallarda xüsusi hazırlıq tələb edir.
Adətən müayinədən əvvəl bir neçə saat ac qalmaq, qaz əmələ gətirən qidalardan bir gün əvvəl çəkinmək tövsiyə olunur. Dəqiq hazırlıq qaydalarını müayinəni təyin edən həkim bildirir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə