Damar krizləri

Damar divarında hamar əzələ lifləri var və onların tonusu damarın daralıb-genişlənməsini təyin edir. Tonus sinir sistemi, hormonlar və damar divarının özünün fəaliyyəti ilə tənzimlənir. Bu tənzimləmə pozulduqda damarlar qəfil daralır (spazm) və ya həddindən artıq genişlənir. Nəticədə qan axını ya kəskin azalır, ya da həddindən artıq olur.

Damar krizləri müstəqil xəstəlik deyil, daha çox başqa vəziyyətin təzahürüdür. Onlar mərkəzi sinir sisteminin və endokrin sistemin funksional və üzvi xəstəlikləri, hipertoniya xəstəliyi, damar divarının zədələnməsi zamanı müşahidə oluna bilər.

Damar krizlərini aşağıdakı hallar provokasiya edə bilər:

• hipertoniya xəstəliyi və damar tonusunun tənzimlənməsini pozan digər xəstəliklər;
• vegetativ-damar distoniyası, sinir sisteminin simpatik şöbəsinin hiperaktivliyi;
• qanda adrenalin, histamin, serotonin və digər vazoaktiv maddələrin həddindən artıq ifrazı;
• endokrin xəstəliklər, o cümlədən böyrəküstü vəzi şişləri;
• damar divarının zədələnməsi: ateroskleroz, vaskulit, soyuq zədələnməsi;
• güclü stress, emosional gərginlik, yuxu çatışmazlığı;
• soyuğa və ya istiyə qəfil məruz qalma, hava dəyişikliyi;
• siqaret, alkoqol, həddindən artıq kofein;
• bəzi dərmanlar və toksiki maddələr.

Patogenezdə damar hamar əzələlərinin hüceyrə qişalarının və kalsium kanallarının keçiriciliyinin dəyişməsi mühüm rol oynayır.

Damar krizləri regionar və sistem krizlərinə bölünür. Aşağıdakı cədvəl onların əsas fərqlərini ümumi şəkildə göstərir.

Regionar krizlər orqan və ya toxumanın qan təchizatının lokal pozğunluğuna uyğun gəlir. Arteriyaların spazmı (angiospazm) toxumalarda qan çatışmazlığına (işemiya) səbəb olur. Arteriyaların həddindən artıq genişlənməsi isə qan axınının artmasına, qızarmaya və yerli istilik artımına gətirib çıxarır. Venaların tonusunun azalması kapillyarlarda qan durğunluğuna və toxuma ödeminə səbəb olur.

Klinik praktikada ən çox rast gəlinən regionar damar krizləri aşağıdakılardır:

• miqren və digər vazomotor baş ağrıları zamanı yarım baş ağrısı tutmaları;
• Reyno xəstəliyi və sindromu zamanı soyuqda və ya stress zamanı barmaqların solğunlaşması və ağrısı;
• eritromelalgiya və təkrarlanan akrosianoz, yəni əl-ayaqda qızarma, yanma və ya göyərmə;
• tac damarların spazmı ilə şərtlənən variant stenokardiya;
• hipertoniya xəstəliyi zamanı beyin damar krizləri.

Sistem krizlər bütün orqanizmdə qan dövranına təsir göstərir. Onlar ümumi periferik damar müqavimətinin və ya venaların ümumi tutumunun patoloji dəyişiklikləri ilə səciyyələnir. Nəticədə qan təzyiqi qəfil yüksələ və ya düşə, ürək fəaliyyətinin ikincili çatışmazlığı əlamətləri yarana bilər.

• təzyiqin kəskin yüksəlməsi ilə gedən krizlər hipertonik krizlər adlanır, onlar tez-tez hipertoniya xəstəliyi zamanı müşahidə olunur;
• təzyiqin kəskin düşməsi ilə gedən krizlər damar kollapsının variantlarından hesab edilir;
• adrenergik (simpatoadrenal) krizlər sinir sisteminin simpatik şöbəsinin hiperaktivliyi və qana həddindən artıq adrenalin atılması ilə baş verir. Onlar feoxromositoma, hipotalamik sindrom və digər vegetativ-damar pozğunluqları zamanı rast gəlinir.

Adrenergik krizlərdə damar pozğunluqları kəskin vegetativ pozğunluğun çoxşaxəli təzahürlərinin yalnız bir hissəsidir: titrəmə, soyuq tər, ürək döyüntüsü, qorxu hissi də müşahidə edilə bilər.

Əlamətlər krizin növündən asılıdır. Aşağıdakı simptomlar onların ən çox rast gəlinənləridir:

• qəfil güclü baş ağrısı, baş gicəllənmə, gözlərdə qaralma;
• ürək döyüntüsü, döş qəfəsində sıxıntı və ya ağrı;
• qan təzyiqinin kəskin yüksəlməsi və ya düşməsi;
• barmaqlarda solğunluq, soyuma, keyimə, ağrı;
• üzün qızarması və ya solğunlaşması, tərləmə, titrəmə;
• ürəkbulanma, qusma, narahatlıq və qorxu hissi;
• zəiflik, huşun itməsinə yaxın vəziyyət.

Bu əlamətlərin bir çoxu digər ciddi xəstəliklərlə (insult, infarkt) oxşardır. Buna görə özbaşına diaqnoz qoymaq olmaz.

Damar krizinin səbəbini müəyyən etmək üçün həkim şikayətləri və tutmaların xarakterini dəqiq soruşur. Müayinə planı fərdi tərtib olunur:

1. Şikayətlərin və anamnezin toplanması. Tutmanın nə vaxt, hansı şəraitdə başladığı, davametmə müddəti və təkrarlanması soruşulur.
2. Təzyiqin və nəbzin ölçülməsi. Tutma zamanı və tutmalar arasında təzyiq müşahidə olunur, gündəlik monitorinq aparıla bilər.
3. EKQ və ürək müayinəsi. Ürək ritmi və işemiya əlamətləri yoxlanılır, lazım gələrsə, exokardioqrafiya aparılır.
4. Laborator analizlər. Qan, hormonlar, böyrək göstəriciləri yoxlanılır.
5. Əlavə müayinələr. Damarların ultrasəs müayinəsi, endokrinoloq və nevroloq məsləhəti lazım ola bilər.

Damar krizlərinin müalicəsi əksər hallarda təcili olmalıdır. Dərman vasitələrinin seçimi krizin mexanizmi ilə müəyyən olunur. Hipertonik kriz, miqren tutması və ya damar kollapsı üçün yanaşmalar tamamilə fərqlidir, ona görə eyni dərmanı hər tutma zamanı qəbul etmək olmaz. Dərmanın növünü və dozasını yalnız həkim təyin edir.

Eyni tipli təkrarlanan krizləri olan xəstəyə həkim onların profilaktikası üçün vasitələr seçir və fərdi təcili yardım dərman dəstinin tərtib edilməsi və istifadəsi üzrə tövsiyələr verir. Əsas xəstəlik müalicə olunduqda krizlərin tezliyi azalır.

• əsas xəstəliyin müalicəsi: hipertoniya, endokrin və vegetativ pozğunluqlar;
• tutma zamanı sakit vəziyyət, rahat oturmaq və ya uzanmaq, təmiz hava;
• həkimin təyin etdiyi təcili dərmanların vaxtında qəbulu;
• həyat tərzinin nizamlanması: yuxu, qidalanma, fiziki aktivlik, stressin azaldılması.

Damar krizlərinin təkrarlanma riskini azaltmaq üçün aşağıdakı qaydalar kömək edir:

• qan təzyiqini mütəmadi ölçün və gündəlik qeydlər aparın;
• duzu, kofeini və alkoqolu məhdudlaşdırın, siqareti atın;
• yuxu rejiminə əməl edin, kifayət qədər istirahət edin;
• fiziki aktivliyi tədricən artırın: gəzinti, üzgüçülük, yüngül idman;
• stress amillərini azaldın, rahatlaşdırıcı üsullardan istifadə edin;
• soyuğa və istiyə kəskin məruz qalmaqdan çəkinin;
• həkim təyinatı olmadan dərmanları dəyişməyin və dayandırmayın.