Göz koloboması göz strukturlarından birinin embrional inkişaf zamanı tam formalaşmaması nəticəsində yaranan anadangəlmə defektdir. İris, tor qişa, xorioidea və görmə siniri zədələnə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Anadangəlmə kolobomanın formalaşması embrionun/dölün bətndaxili inkişaf mərhələsində, göz yarığının formalaşması pozulduqda baş verir. İnsan gözü embrional həyatın ikinci həftəsində ilkin göz qovuqcuğu şəklində qoyulur. Gestasiyanın 4-cü həftəsi başa çatdıqda qovuqcuqdan göz kasası formalaşır. Bu törəmənin aşağı hissəsində yarıqvari dəlik olur. Bu zonadan formalaşmaqda olan göz almasına mezoderma (orta rüşeym vərəqəsi) daxil olur. Yarıq tədricən, kənarları bir-birinə doğru böyüdüyü üçün qapanır. Bu proses gestasiyanın ikinci ayının əvvəlinə başa çatır. Yarığın qapanma mexanizmlərinin pozulması anadangəlmə anomaliyalara gətirib çıxarır; kolobomalar da bunların arasındadır. Mövcud qüsurların sayı yarıq defektinin ifadəliliyindən asılıdır. Buna görə kolobomaların iki növü ayırd edilir:
- Tam — görmə sinirinin diskini, tor qişanı, damarlı qişanı, qüzehli qişanı və hətta büllurunu əhatə edir.
- Natamam — göz strukturunun təcrid olunmuş defekti olur; bu defekt bəzən minimal ola bilər (məsələn, göz dibində anomal piqmentasiyanın kiçik xətti).
Kolobomaların ən çox rast gəlinən növü qüzehli qişanın koloboma zədələnməsidir.
Hazırda kolobomaya irəliləməyə meylli olmayan çoxamilli anomaliya kimi baxılır.
Müalicə görmə funksiyasının vəziyyətindən asılıdır. Tor qişanın qopması, görmə sinirinin zədələnməsi və s. təhlükəsi varsa, lazerkoaqulyasiya və ya mikrocərrahi müdaxilə icra oluna bilər. Göz qapağının kolobomasında estetik məqsədlə plastik bərpaedici əməliyyat aparılır.
Səbəbləri
Anadangəlmə kolobomanın inkişafı genetik aparatın vəziyyəti ilə müəyyən olunur. Bəzi hallarda toxuma defekti patoloji genin irsi ötürülməsi nəticəsində, digərlərində isə sporadik de novo mutasiyalar, yəni əvvəllər nəsildə mövcud olmayan mutasiyalar nəticəsində yaranır. Xəstəliyin ailəvi hallarından söhbət gedirsə, ən çox autosom-dominant irsiyyət tipinə rast gəlinir – genin bütün daşıyıcılarında kolobama inkişaf edir. Lakin defektin ifadəlilik dərəcəsi müxtəlif ola bilər ki, bu da anomaliyanın bir və ya iki nəsildə gözdən qaçırılmasına gətirib çıxara bilər.
Göz almasının bətndaxili inkişaf mərhələsini potensial olaraq poza biləcək səbəblər kimi aşağıdakılar çıxış edə bilər:
- hamiləlik dövründə spirtli içkilərin həddindən artıq qəbulu;
- siqaret çəkmə;
- bəzi infeksiyalar – vərəm, sifilis, qızılca;
- anada şəkərli diabet;
- rezus-amilinə görə immun uyğunsuzluq;
- bətndaxili inkişafın ilk həftələrində, gözün formalaşması dövründə ağır soyuqdəymə xəstəlikləri, dərman preparatlarının qəbulu və mümkün intoksikasiyalar;
- kəskin stress vəziyyətləri;
- qohum evlilikləri.
Koloboma xromosom sindromlarının, xüsusən Daun, Edvards və Patau sindromlarının təzahürlərindən biri ola bilər. O, tez-tez yumşaq və ya bərk damağın bitişməməsi ilə birgə rast gəlinir.
Qazanılmış kolobama toxumaların birbaşa travmatik zədələnməsi və ya cərrahi müdaxilənin nəticəsi kimi inkişaf edir. Kolobama həmçinin gözün onkoloji xəstəliyindən və ya gözdaxili toxumaların nekrozlaşmasından sonra da formalaşa bilər.
Təsnifat
Patoloji prosesin lokalizasiyasından asılı olaraq patologiyanın aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- gözün irisinin kolobaması;
- gözün torlu qişasının kolobaması;
- görmə sinirinin diskinin kolobaması;
- xorioideanın (damar qişasının) kolobaması;
- büllurun kolobaması;
- qapağın kolobaması.
Kolobomatoz zədələnmə yalnız bir gözü əhatə edə bilər və ya hər iki göz almasını zədələyə bilər.
Klinik mənzərə
Damar qişasının kolobamasında gözün funksiyalarının vəziyyəti kolobomanın makulyar sahəni əhatə edib-etməməsindən asılıdır. Əgər əhatə etmirsə, görmə kəskinliyi kifayət qədər yüksək ola bilər. Əks halda görmə həmişə kəskin şəkildə azalmış olur.
Kolobomaya aşağıdakı simptomlar müşayiət edə bilər:
- göz almalarının tez yorulması;
- işıq axınına yüksək həssaslıq və bununla bağlı gözlərdə diskomfort;
- göz almalarında ağrılı hisslər;
- təsvirin aydınlığının itməsi;
- baxılan əşyaların ikiləşməsi;
- gözdə tünd ləkələrin meydana çıxması;
- bəbəyin nəzarətsiz tərpənmələri;
- çəpgözlüyün meydana çıxması.
Kolobomada görmə simptomları spesifikliyi ilə fərqlənmir. Onlar digər göz xəstəliklərində də rast gəlinə bilər. Buna görə diaqnozu yalnız obyektiv diaqnostika aparıldıqdan sonra oftalmoloq qoya bilər.
Kolobomalar yalnız görmə deyil, həm də vizual təzahürlərə malik ola bilər. Belə ki, iris qişasının anadangəlmə kolobamasında bəbəkdən aşağıya doğru sanki enən tünd əmələgəlmə müəyyən edilə bilər. Bu əmələgəlmənin forması yumru və ya yarıqvari ola bilər. Əgər inkişaf anomaliyası göz almasının arxa şöbələrini əhatə edibsə, xarakterik defektləri yalnız oftalmoloq biomikroskopiya aparıldıqda aşkar edə bilər.
Qapağın kolobaması da vizual təzahürlərə malikdir – yuxarı və ya aşağı qapaq nahiyəsində toxumaların görünən defekti müəyyən edilə bilər. Qapaq normada müdafiə funksiyasını yerinə yetirir, onun anatomiyası pozulduqda göz daha həssas olur. Nəticədə insan tez-tez konyunktivit və keratitlərlə üzləşir, kirpiklər buynuz qişanı travmalaya bilər və eroziyalaşmış səth əmələ gələ bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Gözün damar qişasının kolobaması, digər hər hansı lokalizasiyalı kolobama kimi, xüsusi oftalmoloji müayinə məlumatları əsasında diaqnostika olunur. Toxuma defektinin aşkar edilməsi bu vəziyyətin patoqnomonik əlamətidir. Kolobomanın forması və ölçüləri müxtəlif ola bilər ki, bu da rüşeym yarığının bitişməsindəki kənarlaşmanın xüsusiyyətləri ilə bağlıdır: o, adətən bəbək kənarında geniş əsası olan üçbucaq və ya armudvari formada sadə dar çat şəklində ola bilər; onun tərəfləri paralel ola bilər; və ya, daha nadir hallarda, onlar periferiyaya doğru ayrıla bilər, bu zaman bəzi hallarda kolobama gözün dairəsinin dörddə birinə və ya yarısına yayıla bilər – bu, aniridiyaya (irisin tam olmamasına) yaxın vəziyyətdir. Ən çox irisin kolobamasının qövsvari forması rast gəlinir.
Torlu qişanın dəyişiklikləri həmişə xorioideanın dəyişiklikləri ilə paralel baş verir, çünki normal torlu qişa mütləq damar qişası ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Buna görə damar qişasının kolobamalarında torlu qişa da həmişə zərər çəkir.
Kolobomanın anadangəlmə və qazanılmış formalarının diaqnostikasında bəbəyin işığa reaksiyasından istifadə olunur. Belə ki, anadangəlmə formalarda bəbək dəliyinin genişlənmə və daralma qabiliyyəti qorunub saxlanılır, lakin bu zaman kirpikvari əzələ tam həcmdə işləyə bilmir. Qazanılmış kolobama bəbəyin işıq axınına reaksiyasının pozulması ilə xarakterizə olunur. Normada parlaq işığa cavab olaraq torlu qişanın həddindən artıq şüalanmasından qaçmaq üçün bəbək dəliyi daralır, əksinə, qaranlıqda isə daha yaxşı görmə təmin etmək üçün bəbək genişlənir. Qazanılmış kolobama halında bu proseslərin pozulması torlu qişanın zədələnməsinə və hətta qismən korluğa gətirib çıxara bilər.
Diaqnozu təsdiqləmək və patoloji prosesin dəqiq topikasını müəyyən etmək üçün aşağıdakı müayinələr tövsiyə oluna bilər:
- göz almasının ultrasəs skanlaşdırılması;
- optik koherent tomoqrafiya;
- kolobamada MRT (mürəkkəb klinik hallarda – üsul şüa yükü ilə müşayiət olunmur);
- şiş prosesindən şübhələnildikdə histoloji analiz.
Müalicə
Kolobomanın özü yalnız cərrahi yolla, müvafiq göstərişlər olduqda müalicə olunur. Bu anomaliyanı aradan qaldıran konservativ (dərmanla) müalicə üsulu işlənib hazırlanmayıb.
Konservativ müalicə
Göz daxili strukturlar ikincili olaraq patoloji prosesə cəlb olunubsa, dərman preparatları onların vəziyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Lakin dərman müalicəsi toxuma defektinin özünə təsir etmir.
Cərrahi müalicə
Koloboma zamanı əməliyyat aşağıdakı hallarda tövsiyə olunur:
- görmə funksiyasının pisləşməsi;
- korluq riski;
- xəstənin kosmetik qüsuru aradan qaldırmaq istəyi.
Mikrocərrahi müdaxilənin həcmi kolobomanın yerləşdiyi yerdən asılıdır. Göz qapağı zədələnibsə, rekonstruktiv-plastik əməliyyat aparılır. Göz daxili strukturlar zədələnibsə, onların tikilməsi, kollagen protezin qoyulması və ya torlu qişanın qopmasının qarşısını almaq üçün lazer koaqulyasiyası həyata keçirilə bilər.
Reabilitasiya
Kolobama ilə bağlı cərrahi müdaxilədən sonra tövsiyə olunur:
- ağırlıq qaldırmağı məhdudlaşdırmaq;
- idman zalına getməmək;
- hamam, sauna ziyarətlərindən imtina etmək;
- vanna qəbulunu gigiyenik duşla əvəz etmək (əməliyyat olunmuş göz suyun və yuyucu vasitələrin düşməsinin qarşısını almaq üçün steril sarğı ilə örtülməlidir);
- oftalmoloqun təyin etdiyi preparatları müntəzəm damcılamaq.
Məhdudiyyətlər yaranın tam sağalmasından sonra götürülür, bu barədə oftalmoloq nəzarət müayinəsi zamanı məlumat verəcək.
Profilaktika
Kolobamanın inkişafı risklərini azaltmağa mayalanmadan ən azı 3 ay əvvəl aparılan preqravidar hazırlıq kömək edə bilər. O, qadının orqanizmini embrionun/dölün ahəngdar inkişafı üçün zəruri olan faydalı qida maddələri ilə zənginləşdirməyə imkan verir. Hər iki həyat yoldaşının preqravidar hazırlığı həmçinin kişi və qadının cinsiyyət hüceyrələrində mutasiyaların yaranma riskini azaltmağa, bununla da hər hansı inkişaf anomaliyalarının riskini azaltmağa kömək edir. Dölü daşıma dövründə zərərli vərdişlərdən imtina etmək və soyuqdəymə xəstəliklərinin profilaktikası üzrə tədbirlər görmək (izdihamlı yerlərdən qaçmaq, əlləri sabunla yumaq və s.) vacibdir.
Yadda saxla!
İrisin ikitərəfli simmetrik kolobamasında göz almalarının tərəfdən-tərəfə nəzarətsiz sinxron hərəkəti tez-tez rast gəlinir. Bu simptom həmçinin baş beynin ocaqlı zədələnməsinə də işarə edə bilər. Diferensial diaqnostika aparmaq üçün oftalmoloq və nevroloqun konsultasiyası, genişləndirilmiş müayinənin aparılması tələb olunur. Kompleks diaqnostikadan sonra nistaqmın səbəblərini aydınlaşdırmaq və differensasiya olunmuş müalicə seçmək mümkün olur.
Mövzu üzrə məqalələr
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Göz bülluru cərrahiyyəsinin müasir üsulları
Kataraktanın ultrasəslə kənarlaşdırılmasının (fakoemulsifikasiyanın) geniş klinik praktikaya tətbiqi büllur cərrahiyyəsi sahəsində təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik baxımından əhəmiyyətli tərəqqiyə…
İstiqamət: Oftalmocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
