Çəpgözlük gözlərin görmə oxlarının eyni obyektə birlikdə yönəlməməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Heterotropiya
- strabizm
- çəplik
Xəstəlik haqqında
Çəpgözlük (heterotropiya və ya strabizm) — bir və ya hər iki gözün görmə oxunun baxılan obyektdən kənara yayınması ilə təzahür edən vəziyyətdir. Başqa sözlə, çəpgözlük zamanı gözlərin bəbəkləri müxtəlif istiqamətlərə «baxır» və iki göz eyni nöqtəyə birlikdə fokuslana bilmir. Göz içəriyə (burna tərəf), çölə (gicgahlara tərəf), yuxarıya və ya aşağıya yayına bilər; çəpgözlük daimi olur və ya yalnız yorğunluq, xəstəlik, uzaq məsafəyə baxış zamanı ortaya çıxır.
Çəpgözlük ən çox uşaqlıqda, xüsusən ilk həyat illərində yaranır, lakin böyüklərdə də qazanılmış şəkildə inkişaf edə bilər. Bu, yalnız estetik problem deyil. Uşaqda beyin çəp gözdən gələn təsviri «söndürməyə» başlayır və həmin gözdə görmə davamlı zəifləyə bilər — bu vəziyyət ambliopiya və ya «tənbəl göz» adlanır. Bundan başqa, iki gözün birgə işləməsi — binokulyar görmə və məsafəni, həcmi düzgün qiymətləndirmə qabiliyyəti pozulur. Böyüklərdə qəfil yaranan çəpgözlük isə çox vaxt ikiləşmə ilə müşayiət olunur və bəzən sinir sisteminin ciddi xəstəliyinin əlaməti olur.
Səbəbləri
Çəpgözlük göz hərəkətlərini idarə edən xarici əzələlərin, bu əzələlərə gedən sinirlərin və ya beynin iki gözün təsvirini birləşdirən mərkəzlərinin işi pozulduqda yaranır. Uşaqlarda çox vaxt bir neçə amil birlikdə rol oynayır.
- Refraksiya pozğunluqları. Korreksiya olunmamış uzaqgörmə uşaqlarda içəriyə doğru çəpgözlüyün ən çox rast gəlinən səbəbidir: aydın görmək üçün göz həddindən artıq gərginləşir və içəriyə yayınır. İki gözün görmə gücünün kəskin fərqli olması, astiqmatizm və yüksək dərəcəli yaxıngörmə də rol oynayır.
- İrsiyyət. Valideynlərdə və ya bacı-qardaşlarda çəpgözlük varsa, uşaqda risk yüksəkdir.
- Vaxtından əvvəl doğuş və aşağı doğuş çəkisi, uşaq serebral iflici, Daun sindromu, hidrosefaliya və digər nevroloji vəziyyətlər.
- Bir gözdə görmənin kəskin azalması — anadangəlmə katarakta, buynuz qişanın bulanması, tor qişa və ya görmə siniri xəstəlikləri: zəif görən göz tədricən kənara yayınır.
- Kəllə sinirlərinin iflici — şəkərli diabet, arterial hipertenziya, insult, kəllə-beyin travması, beyin şişi və ya anevrizma zamanı. Bu forma əsasən böyüklərdə rast gəlinir.
- Göz əzələlərinin və göz yuvasının xəstəlikləri — qalxanabənzər vəzi xəstəliyi ilə bağlı oftalmopatiya, miasteniya, göz yuvasının sınıqları və şişləri.
- Beynin infeksion və iltihabi xəstəlikləri — meningit, ensefalit və digərləri.
Böyük yaşda qəfil yaranan çəpgözlük və ikiləşmə həmişə təcili müayinə tələb edir.
Təsnifat
Çəpgözlük bir neçə əlamətə görə təsnif edilir:
- yayınma istiqamətinə görə: içəriyə doğru (yaxınlaşan, ezotropiya), çölə doğru (uzaqlaşan, ekzotropiya), yuxarıya və ya aşağıya doğru (şaquli) çəpgözlük;
- mexanizminə görə: müştərək (qeyri-paralitik) çəpgözlük — gözlərin hərəkəti tam saxlanılır, yayınma bucağı bütün istiqamətlərdə təxminən eynidir, uşaqlarda əsas formadır; paralitik çəpgözlük — göz əzələsinin və ya sinirinin iflici ilə bağlıdır, gözün hərəkəti məhdudlaşır, ikiləşmə yaranır;
- gedişinə görə: daimi və aralıq (vaxtaşırı ortaya çıxan) çəpgözlük;
- refraksiya ilə əlaqəsinə görə: akkomodasion çəpgözlük — eynək taxdıqda tam və ya qismən aradan qalxır, və qeyri-akkomodasion forma;
- gizli çəpgözlük (heteroforiya) — adi şəraitdə görünmür, yalnız bir göz örtüləndə və ya güclü yorğunluqda aşkar olur.
Körpələrdə burun kökünün geniş olması və göz qapağı büküşü (epikantus) səbəbindən «yalançı çəpgözlük» də müşahidə olunur — gözlər əslində düz baxır. Bunu yalnız həkim müayinəsi ilə fərqləndirmək olar.
Klinik mənzərə
Çəpgözlüyün əsas əlaməti bir gözün baxış istiqamətindən kənara yayınmasıdır. Yeni doğulmuş körpədə ilk aylarda gözlərin vaxtaşırı uyğunsuz hərəkəti normal ola bilər, lakin təxminən dörd aylıqdan sonra davam edən çəpgözlük normal hesab edilmir.
Uşaqlarda diqqət etmək lazım olan əlamətlər:
- bir və ya hər iki gözün içəriyə, çölə, yuxarıya və ya aşağıya yayınması, xüsusən yorğunluqda, xəstəlik zamanı və ya uzağa baxanda;
- parlaq işıqda bir gözü qıyma, əl ilə bağlama;
- başın bir tərəfə əyilməsi və ya döndərilməsi — uşaq bu yolla gözlərin birgə işləməsini saxlamağa çalışır;
- əşyaları götürərkən məsafəni səhv qiymətləndirmə, tez-tez büdrəmə;
- bir gözün örtülməsinə narazılıq — bu, digər gözün zəif gördüyünü göstərə bilər.
Uşaqlar adətən ikiləşmədən şikayət etmir, çünki beyin çəp gözün təsvirini nəzərə almamağa uyğunlaşır.
Böyüklərdə qazanılmış çəpgözlük çox vaxt ikiləşmə (diplopiya), gözlərin tez yorulması, oxuyarkən narahatlıq, başgicəllənmə və baş ağrısı ilə müşayiət olunur. Uşaqlıqdan olan çəpgözlük böyük yaşda yorğunluq və ya görmənin dəyişməsi ilə artıb-azala bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- böyüklərdə qəfil ikiləşmə və ya çəpgözlük yaranıbsa, xüsusən baş ağrısı ilə;
- çəpgözlüklə birlikdə göz qapağı qəfil sallanıb və ya bəbək genişlənib;
- ikiləşmə ilə eyni vaxtda nitq pozulub, üz asimmetrik olub, əl-ayaqda zəiflik yaranıb — bu halda dərhal 103-ə zəng edin;
- ikiləşmə baş travmasından sonra yaranıb;
- uşaqda çəpgözlük qəfil yaranıb və ya bəbəkdə ağ parıltı (fotoşəkildə «ağ bəbək») görünür.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu həkim-oftalmoloq qoyur. Müayinə şikayətlərin və anamnezin toplanması ilə başlayır: çəpgözlük nə vaxt yaranıb, daimi və ya vaxtaşırıdır, ailədə oxşar hallar varmı, hamiləlik və doğuş necə keçib, uşaq eynək taxırmı. Valideynlərin çəkdiyi fotoşəkillər də faydalı ola bilər.
- Görmə itiliyinin yoxlanılması hər gözdə ayrı-ayrılıqda — ambliopiyanı aşkar etmək üçün; kiçik uşaqlarda şəkilli cədvəllər və xüsusi üsullar tətbiq olunur.
- Refraksiyanın təyini bəbəyi genişləndirən damcılardan sonra (sikloplegiya şəraitində) — uşaqlarda gizli uzaqgörməni yalnız bu yolla düzgün aşkar etmək olur.
- Örtmə testləri və yayınma bucağının ölçülməsi — gözlərdən biri növbə ilə örtülür, həkim digər gözün hərəkətini izləyir; bucaq prizmalarla və ya buynuz qişada işıq əksinə görə ölçülür.
- Göz almalarının hərəkətliliyinin yoxlanılması — hansı əzələnin zəif işlədiyini müəyyən etməyə imkan verir.
- Binokulyar görmənin və stereogörmənin testləri, lazım olduqda sinoptofor üzərində müayinə.
- Göz dibinin müayinəsi — tor qişa və görmə sinirinin xəstəliklərini istisna etmək üçün.
Böyüklərdə paralitik çəpgözlükdə nevroloq məsləhəti, beynin və göz yuvasının MRT və ya KT müayinəsi, qanda şəkərin, qalxanabənzər vəzi hormonlarının yoxlanılması, miasteniya şübhəsində xüsusi analizlər təyin oluna bilər. Differensial diaqnostika yalançı çəpgözlük, gizli çəpgözlük və göz yuvası xəstəlikləri ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- Ambliopiya («tənbəl göz») — çəp gözdə görmənin davamlı zəifləməsi; vaxtında müalicə olunmazsa, böyük yaşda tam bərpa etmək çətin olur.
- Binokulyar və həcmli görmənin pozulması — məsafəni qiymətləndirmək çətinləşir, bu da idmanda, avtomobil idarə edərkən və bəzi peşələrdə problem yaradır.
- Daimi ikiləşmə — əsasən böyüklərdə qazanılmış çəpgözlükdə.
- Başın məcburi vəziyyəti və bununla bağlı boyun narahatlığı.
- Psixoloji çətinliklər — özünəinamın azalması, ünsiyyətdə çəkingənlik.
Müalicə
Çəpgözlüyün müalicəsinin məqsədi hər iki gözdə mümkün olan ən yaxşı görməni təmin etmək, gözlərin vəziyyətini düzəltmək və onların birgə işləməsini (binokulyar görməni) bərpa etməkdir. Müalicə fərdi seçilir və çox vaxt bir neçə üsulun birləşməsindən ibarət olur.
- Refraksiya pozğunluğunun korreksiyası. Müalicə həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə uzaqgörmənin, astiqmatizmin və yaxıngörmənin düzəldilməsi ilə başlayır. Akkomodasion çəpgözlükdə düzgün seçilmiş eynəyin daimi taxılması gözlərin vəziyyətini tam və ya qismən düzəldə bilər.
- Ambliopiyanın müalicəsi. Yaxşı görən göz həkimin təyin etdiyi müddətdə xüsusi sarğı (okklüzor) ilə bağlanır və ya həkim təyinatı ilə damcılarla müvəqqəti «zəiflədilir». Bu, beyni zəif gözdən istifadə etməyə məcbur edir. Müalicə erkən yaşda ən effektivdir və valideynlərin səbrini tələb edir.
- Ortoptik məşğələlər. Göz əzələlərini «gücləndirən» gimnastikanın çəpgözlüyü aradan qaldırdığı sübut olunmayıb; ortoptik məşqlər yalnız bəzi formalarda, məsələn, konvergensiya çatışmazlığında, həkim göstərişi ilə köməkçi üsul kimi tətbiq olunur.
- Prizmatik eynəklər — kiçik bucaqlı çəpgözlükdə və böyüklərdə ikiləşməni azaltmaq üçün.
- Cərrahi müalicə. Konservativ üsullar kifayət etmədikdə və ya çəpgözlüyün bucağı böyük olduqda göz əzələləri üzərində əməliyyat aparılır: əzələnin göz almasına bağlandığı yer dəyişdirilir, bəzi əzələlər zəiflədilir, digərləri gücləndirilir. Uşaqlarda əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır. Bəzən təkrar əməliyyat lazım olur, əməliyyatdan sonra isə eynək və ambliopiyanın müalicəsi çox vaxt davam etdirilir.
- Əsas xəstəliyin müalicəsi — paralitik çəpgözlükdə diabetə, təzyiqə, qalxanabənzər vəzi xəstəliyinə nəzarət; bəzi sinir iflicləri bir neçə ay ərzində özbaşına yaxşılaşır, ona görə əməliyyat adətən müşahidədən sonra planlaşdırılır.
Evdə əsas vəzifə təyinatlara müntəzəm əməl etmək, eynəyin və okklüzorun taxılmasına nəzarət etmək və planlı baxışları buraxmamaqdır. «Böyüdükcə keçəcək» deyib gözləmək, eynəyi özbaşına çıxarmaq və ya internetdəki «məşqlərlə» müalicəni əvəz etmək olmaz.
Profilaktika
Anadangəlmə çəpgözlüyün qarşısını almaq həmişə mümkün deyil, lakin onun erkən aşkarlanması və görmə pozğunluqlarının vaxtında korreksiyası ağırlaşmaların, ilk növbədə ambliopiyanın qarşısını alır.
- Uşağı oftalmoloqa planlı müayinəyə aparın: ilk dəfə birinci yaş ərzində, sonra məktəbəqədər dövrdə bir neçə dəfə; ailədə çəpgözlük və ya güclü refraksiya pozğunluğu varsa — daha tez-tez.
- Həkim eynək təyin edibsə, uşaq onu daimi taxmalıdır: korreksiya olunmamış uzaqgörmə çəpgözlüyə səbəb ola bilər.
- Uşağın gözünün vaxtaşırı kənara «qaçması», başını əyərək baxması və ya bir gözünü qıyması barədə həkimə danışın.
- Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələr oftalmoloqun xüsusi müşahidəsində olmalıdır.
- Böyüklərdə arterial təzyiqə və qanda şəkərə nəzarət kəllə sinirlərinin zədələnməsi ilə bağlı çəpgözlük riskini azaldır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Çəpgözlük şübhəsi olduqda oftalmoloqa (uşaqlarda — uşaq oftalmoloquna) müraciət etmək lazımdır. Böyüklərdə qəfil yaranan çəpgözlük və ikiləşmədə əlavə olaraq nevroloq müayinəsi tələb olunur.
Yadda saxla!
- Uşaqlarda çəpgözlük öz-özünə keçmir və yalnız kosmetik problem deyil: çəp gözdə görmə davamlı zəifləyə bilər.
- Ambliopiyanı ən yaxşı erkən yaşda, təxminən məktəb yaşına qədər düzəltmək olur — vaxt itirməyin.
- Eynək və okklüziya çox vaxt müalicənin əsasıdır; əməliyyatdan sonra da onlara ehtiyac qala bilər.
- Böyüklərdə qəfil ikiləşmə və çəpgözlük təcili tibbi yardım tələb edə bilər.
Suallar və cavablar
Xeyr, müalicə üsulu çəpgözlüyün növündən və səbəbindən asılıdır. Korreksiya olunmamış uzaqgörmə ilə bağlı çəpgözlükdə çox vaxt düzgün seçilmiş eynək kifayət edir. Eynək və digər üsullar kömək etmədikdə və ya bucaq böyük olduqda cərrahi müdaxilə nəzərdə tutula bilər. Hansı üsulun uyğun olduğunu oftalmoloq müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir.
Bəli. Uşaqlıqda vaxtında düzəldilməyən çəpgözlük beynin çəp gözdən gələn təsviri nəzərə almamağa başlamasına və həmin gözün görməsinin zəifləməsinə (ambliopiya) səbəb ola bilər. Bunu erkən yaşda düzəltmək daha asandır, gecikdikcə görməni bərpa etmək şansı azalır. Buna görə çəpgözlük əlamətləri görünəndə vaxt itirmədən oftalmoloqa müraciət etmək vacibdir.
İrsi meyillilik çəpgözlüyün tanınmış risk amillərindən biridir və valideyndə və ya bacı-qardaşda olduqda uşaqda inkişaf ehtimalı yüksəlir. Lakin bu, xəstəliyin mütləq yaranacağı demək deyil. Ailəsində çəpgözlük olan uşaqlar erkən yaşdan oftalmoloq tərəfindən müntəzəm yoxlanılmalıdır.
İlk aylarda körpənin gözlərinin vaxtaşırı uyğunsuz hərəkəti ola bilər, həmçinin geniş burun kökü «yalançı çəpgözlük» təəssüratı yaradır. Lakin təxminən dörd aylıqdan sonra davam edən və ya daimi çəpgözlük normal deyil. Hər iki halda şübhəni oftalmoloq müayinəsi ilə aydınlaşdırmaq lazımdır.
Bəli, böyüklərdə də gözlərin vəziyyətini prizmatik eynəklərlə və ya əməliyyatla düzəltmək mümkündür; bu, ikiləşməni azalda və görünüşü yaxşılaşdıra bilər. Lakin uşaqlıqdan qalmış «tənbəl gözdə» görməni tam bərpa etmək çox vaxt mümkün olmur. Qəfil yaranan çəpgözlükdə isə əvvəlcə onun səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.
Gözlər üçün məşqlərin çəpgözlüyü tək başına düzəltdiyi sübut olunmayıb. Bəzi formalarda, məsələn, konvergensiya çatışmazlığında həkim ortoptik məşğələləri köməkçi üsul kimi təyin edə bilər. Eynəyi, okklüziyanı və ya həkimin tövsiyə etdiyi digər müalicəni məşqlərlə əvəz etmək olmaz.
Mövzu üzrə məqalələr
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Kompüter və görmə
Kompüterlə işləyərkən, rahat vəziyyəti asanlıqla tapmağın mümkün olduğu kitab oxumaqdan fərqli olaraq, insan tamamilə displeyin vəziyyətindən asılı olur.…
İstiqamət: Oftalmologiya
Gözün deşici olmayan yaralanmaları
Gözün deşici olmayan yaralanması digər travmalardan onunla fərqlənir ki, göz almasının kapsulu zədələnməmiş qalır. Ən çox belə yaralanmalar…
İstiqamət: Oftalmologiya
Göz bülluru cərrahiyyəsinin müasir üsulları
Kataraktanın ultrasəslə kənarlaşdırılmasının (fakoemulsifikasiyanın) geniş klinik praktikaya tətbiqi büllur cərrahiyyəsi sahəsində təhlükəsizlik və proqnozlaşdırıla bilənlik baxımından əhəmiyyətli tərəqqiyə…
İstiqamət: Oftalmocərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
