Almacıq sümüyünün sınığı üz skeletinin travmatik zədəsidir. Üz assimetriyası, ağrı, şiş, ağız açılmasının məhdudlaşması və gözətrafı simptomlar yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yanaq sümüyünün sınığı
- zigoma sınığı
- almacıq-orbital kompleksin sınığı
Xəstəlik haqqında
Almacıq (yanaq) sümüyü üzün orta hissəsində yerləşən cüt sümükdür: o, yanağın qabarıqlığını formalaşdırır, göz yuvasının (orbitanın) xarici və aşağı divarının bir hissəsini təşkil edir və gicgah sümüyünün çıxıntısı ilə birlikdə almacıq qövsünü əmələ gətirir. Bu sümük yuxarı çənə, alın və gicgah sümükləri ilə birləşdiyindən onun sınığı çox vaxt bir nöqtədə deyil, kompleks şəkildə baş verir və göz yuvasını, yuxarı çənə (qaymor) sinusunu da əhatə edir.
Almacıq sümüyünün sınığı üz skeletinin ən çox rast gəlinən xəsarətlərindən biridir. Daha çox gənc və orta yaşlı kişilərdə, dava-dalaş, yol-nəqliyyat hadisələri, idman zamanı və yıxılmalarda müşahidə olunur. Zədə yanaq nahiyəsində şiş, qansızma, ağrı, üzün asimmetriyası, ağzın açılmasının məhdudlaşması, yanağın və üst dodağın keyləşməsi, görmə pozğunluqları ilə özünü göstərə bilər.
Bu sınıqlar yalnız kosmetik problem deyil: göz yuvasının zədələnməsi ikigörməyə, gözün dərinə batmasına və görmənin pisləşməsinə, almacıq qövsünün içəri basılması isə çeynəmənin pozulmasına səbəb ola bilər. Vaxtında müayinə və düzgün seçilmiş müalicə əksər hallarda üzün formasını və funksiyasını bərpa etməyə imkan verir.
Səbəbləri
Almacıq sümüyünün sınığı yanaq nahiyəsinə birbaşa güclü zərbə nəticəsində yaranır. Üzün bu nahiyəsi qanla zəngin təchiz olunduğundan və dərialtı toxuma boş quruluşa malik olduğundan zədədən sonra şiş və qansızmalar sürətlə artır.
- Dava-dalaş zamanı zərbələr – yumruq və ya küt əşya ilə yanağa vurulma ən tez-tez rast gəlinən səbəbdir;
- Yol-nəqliyyat hadisələri – sükana, panelə dəymə; bu zaman sınıq çox vaxt digər üz sümüklərinin və kəllənin xəsarətləri ilə birləşir;
- İdman xəsarətləri – boks, döyüş növləri, futbol, xokkey, başla toqquşma, topla güclü zərbə;
- Yıxılmalar – hündürlükdən, velosipeddən, ahıl yaşda müvazinətin itirilməsi zamanı üzüstə yıxılma;
- İstehsalat və məişət xəsarətləri – ağır əşyanın üzə düşməsi, alətlərlə zədələnmə;
- Risk amilləri – alkoqol intoksikasiyası, kəmər və dəbilqəsiz hərəkət, qoruyucu vasitəsiz kontakt idman növləri, ahıl yaşda osteoporoz.
Təsnifat
Praktikada almacıq sümüyü sınıqları aşağıdakı əlamətlərə görə bölünür:
- lokalizasiyaya görə – almacıq sümüyünün cisminin sınığı, almacıq qövsünün izolə olunmuş sınığı və göz yuvasını, yuxarı çənə ilə birləşmə yerlərini əhatə edən almacıq-orbital kompleksin sınığı;
- yerdəyişməyə görə – yerdəyişməsiz və qəlpələrin yerdəyişməsi ilə sınıqlar; yerdəyişməyən sınıqlar adətən cərrahi müdaxilə tələb etmir;
- qəlpələrin sayına görə – sadə və qəlpəli (xırdalanmış) sınıqlar;
- dərinin bütövlüyünə görə – qapalı və açıq; açıq sınıqda sümük üzərində yara olur və infeksiya riski yüksəkdir;
- yayılmasına görə – izolə olunmuş və digər üz sümüklərinin, kəllənin sınıqları ilə birləşmiş xəsarətlər; birləşmiş xəsarətlər daha ağır keçir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər sınığın yerindən, qəlpələrin yerdəyişməsindən və göz yuvasının zədələnməsindən asılıdır. İlk saatlarda güclü şiş üzün deformasiyasını gizlədə bilər, ona görə asimmetriya çox vaxt şiş çəkildikdən sonra daha aydın görünür.
- yanaq nahiyəsində ağrı, toxunduqda və çeynəyərkən onun güclənməsi;
- yanağın və göz ətrafının şişi, göz qapaqlarında qansızma («monokl» simptomu);
- gözün ağına (konyunktivaya) qansızma, xüsusən onun xarici hissəsində;
- yanağın yastılaşması, üzün asimmetriyası, göz yuvasının aşağı kənarında «pillə» hissi;
- yanaq, burun qanadı, üst dodaq və yuxarı dişlərin keyləşməsi – gözaltı sinirin zədələnməsi əlamətidir;
- ağzın açılmasının məhdudlaşması və ağrılı olması, çeynəmənin çətinləşməsi – almacıq qövsü içəri basıldıqda;
- zədələnmiş tərəfdə burundan qanaxma;
- ikigörmə (diplopiya), göz hərəkətlərinin məhdudlaşması, gözün dərinə batması və ya aşağı düşməsi;
- burnu sildikdən sonra yanaq və göz qapağının altında havanın toplanması (dərialtı emfizema) – sinus divarının sınığına işarədir.
Dərhal 103-ə zəng etmək və ya təcili yardıma müraciət etmək lazımdır, əgər zədə zamanı huş itibsə, güclü baş ağrısı, qusma, yuxululuq varsa, görmə qəfil pisləşibsə və ya itibsə, göz önə qabarıb, bərkiyib və şiddətli ağrıyırsa, burundan şəffaf maye axırsa, qanaxma dayanmırsa, nəfəs almaq çətinləşibsə və ya boyunda ağrı, əl-ayaqda keyimə varsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin şikayətləri və xəsarətin şəraitini öyrənməsi ilə başlayır. Baxış zamanı üzün simmetriyası qiymətləndirilir, göz yuvasının kənarları və almacıq qövsü əllənir, ağzın açılma həcmi, dişlərin qapanması, üzün həssaslığı yoxlanılır. Mütləq gözün vəziyyəti – görmə itiliyi, göz almasının hərəkətləri, ikigörmənin olub-olmaması – qiymətləndirilir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) – əsas müayinə üsuludur. O, sınıq xətlərini, qəlpələrin yerdəyişməsini, göz yuvası divarlarının və sinusun vəziyyətini dəqiq göstərir; üçölçülü rekonstruksiya əməliyyatın planlaşdırılmasına kömək edir;
- Rentgenoqrafiya – KT mümkün olmadıqda və ya almacıq qövsünün ilkin qiymətləndirilməsi üçün xüsusi proyeksiyalarda aparıla bilər;
- Oftalmoloji müayinə – görmə itiliyi, göz dibi, gözdaxili təzyiq və göz hərəkətlərinin məhdudluğu yoxlanılır; göz yuvası zədələndikdə həlledicidir;
- Nevroloji müayinə – huşun itirilməsi və kəllə-beyin travmasına şübhə olduqda; göstərişə görə beynin KT-si aparılır;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – yumşaq toxumaların, göz əzələlərinin və sinirlərin zədəsini dəqiqləşdirmək lazım olduqda.
Differensial diaqnostika yumşaq toxumaların əzilməsi, yuxarı çənənin, burun sümüklərinin və göz yuvasının izolə olunmuş sınıqları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- üzün qalıcı asimmetriyası, yanağın yastılaşması;
- davamlı ikigörmə, gözün dərinə batması (enoftalm);
- göz arxasında qansızma ilə görmə sinirinin sıxılması və görmənin itirilməsi – nadir, lakin təcili vəziyyətdir;
- yanaq və üst dodağın uzunmüddətli və ya qalıcı keyləşməsi;
- ağzın açılmasının məhdudlaşması, çeynəmənin pozulması;
- yuxarı çənə sinusunun iltihabı (sinusit), yara infeksiyası;
- qəlpələrin düzgün olmayan bitişməsi və sonradan təkrar düzəldici əməliyyat ehtiyacı.
Müalicə
Müalicə taktikasını çənə-üz cərrahı sınığın növü, qəlpələrin yerdəyişməsi, göz yuvasının vəziyyəti və zədədən keçən vaxt əsasında seçir. Məqsəd üzün formasını, ağzın normal açılmasını, gözün düzgün vəziyyətini və hərəkətlərini bərpa etməkdir.
İlk yardım. Zədələnmiş nahiyəyə parçaya bükülmüş soyuq kompres qoymaq, başı bir qədər yuxarı vəziyyətdə saxlamaq, yanağa təzyiq etməmək lazımdır. Burnu güclə silmək olmaz – sinus divarı sınıbsa, hava toxumalara keçə və infeksiya yayıla bilər. Sümüyü öz başına «yerinə salmağa» cəhd etmək, zədə yerini isitmək və ovuşdurmaq qadağandır. Mümkün qədər tez həkimə müraciət edilməlidir.
- Konservativ müalicə – yerdəyişməsiz sınıqlarda: qoruyucu rejim, yumşaq və ya maye qida, ağzı geniş açmamaq, zədələnmiş tərəfə uzanmamaq, ilk günlərdə soyuq kompres; həkimin təyinatı ilə ağrıkəsicilər, sinus zədəsində antibakterial preparatlar və burun üçün damarsıxıcı damcılar;
- Qapalı repozisiya – almacıq qövsünün və ya sümüyün izolə olunmuş, yerinə qaytarıldıqdan sonra sabit qalan sınıqlarında qəlpələr ağız boşluğundan və ya kiçik dəri kəsiyindən xüsusi alətlə yerinə qaytarılır;
- Açıq repozisiya və osteosintez – yerdəyişmiş, qeyri-sabit və qəlpəli sınıqlarda qəlpələr düzgün vəziyyətə gətirilir və titan mini-lövhələr, vintlərlə fiksasiya edilir. Kəsiklər mümkün qədər ağız daxilindən və ya göz qapağı nahiyəsində az nəzərə çarpan yerlərdən aparılır;
- Göz yuvası divarının bərpası – ikigörmə, gözün batması və ya hərəkətinin məhdudlaşmasında divar xüsusi implantlarla bərpa olunur.
Planlı əməliyyat adətən şiş azaldıqdan sonra, xəsarətdən sonrakı ilk iki həftə ərzində aparılır; sonralar qəlpələr düzgün olmayan vəziyyətdə bitişməyə başlayır və düzəliş xeyli çətinləşir. Görməni təhdid edən hallarda müdaxilə təcili edilir.
Reabilitasiya. Sağalma dövründə həkimin tövsiyəsi ilə ağız boşluğunun diqqətli gigiyenası, yumşaq qida, ağız açma məşqləri və gicgah-alt çənə oynağının işlənməsi aparılır. Fiziki yükə və kontakt idman növlərinə qayıdış yalnız həkimin icazəsi ilə mümkündür.
Profilaktika
- avtomobildə həmişə təhlükəsizlik kəmərini taxmaq, uşaqları yaşa uyğun avtokreslolarda daşımaq;
- velosiped, motosiklet, skuter sürərkən dəbilqədən istifadə etmək;
- boks, döyüş növləri və digər kontakt idman növlərində qoruyucu dəbilqə və üz qoruyucularından istifadə etmək;
- istehsalatda təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək və qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- ahıl insanlarda yıxılmaların qarşısını almaq: evdə yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, tutacaqlar, osteoporozun müalicəsi;
- alkoqoldan sui-istifadədən çəkinmək, münaqişəli vəziyyətlərdən uzaq durmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Almacıq sümüyünün sınığını çənə-üz cərrahı müalicə edir. Göz əlamətləri olduqda oftalmoloq, sinus zədəsində otolarinqoloq, kəllə-beyin travmasına şübhədə neyrocərrah və ya nevroloq müayinəyə cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Üzə güclü zərbədən sonra şiş azalsa da, sınığı istisna etmək üçün həkimə müraciət edin – asimmetriya şiş çəkildikdən sonra üzə çıxa bilər.
- İkigörmə, görmənin pisləşməsi və ya gözün ağrılı qabarması təcili yardım tələb edir.
- Zədədən sonra burnu güclə silməyin və sümüyü özünüz düzəltməyə çalışmayın.
- Yerdəyişmiş sınıqları ilk həftələrdə düzəltmək daha asandır – müraciəti gecikdirməyin.
- Kəmər, dəbilqə və idman qoruyucuları üz xəsarətləri riskini xeyli azaldır.
Suallar və cavablar
Müalicəni çənə-üz cərrahı sınığın yeri, qəlpələrin yerdəyişməsi, göz yuvasının zədələnib-zədələnmədiyi, KT-nin nəticələri və pasiyentin ümumi vəziyyəti əsasında seçir. Yerdəyişməsiz sınıqlar çox vaxt konservativ, yerdəyişmiş sınıqlar isə cərrahi yolla müalicə olunur.
Xeyr. Qəlpələr yerindən oynamayıbsa, üzün forması, ağzın açılması və görmə pozulmayıbsa, qoruyucu rejim və müşahidə kifayət edə bilər. Əməliyyat qəlpələr yerdəyişdikdə, üz asimmetriyası, ikigörmə, gözün batması və ya ağzın açılmasının məhdudlaşması olduqda tövsiyə olunur.
Keyləşmə gözaltı sinirin əzilməsi və ya sıxılması ilə bağlıdır. Əksər hallarda həssaslıq bir neçə həftə və ya ay ərzində tədricən bərpa olunur, xüsusən qəlpələr vaxtında düzgün vəziyyətə gətirildikdə. Bəzən yüngül keyləşmə uzun müddət qala bilər.
Üz sümükləri yaxşı qanla təchiz olunduğundan nisbətən tez bitişir, ilkin bitişmə bir neçə həftə çəkir. Tam möhkəmlənmə daha uzun vaxt tələb edir, ona görə bu dövrdə üzə zərbələrdən və kontakt idmandan çəkinmək lazımdır. Dəqiq müddəti həkim nəzarət müayinəsinə əsasən müəyyən edir.
Titan lövhələr və vintlər toxumalar tərəfindən yaxşı qəbul olunur və adətən çıxarılmır. Onlar yalnız infeksiya, narahatlıq, dəri altından hiss olunma və ya başqa ağırlaşmalar olduqda həkimin qərarı ilə çıxarıla bilər.
Sinus divarı zədələndikdə təzyiq dəyişikliyi və burnu silmək havanın toxumalara keçməsinə səbəb ola bilər, ona görə uçuşu əvvəlcədən həkimlə razılaşdırmaq lazımdır. İdmana, xüsusən kontakt növlərinə, yalnız sümük tam bitişdikdən və həkim icazə verdikdən sonra qayıtmaq olar, ilk dövrdə üz qoruyucusundan istifadə məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Hamiləlikdə diş ağrısı: stomatoloji müalicəni təxirə salmaq lazımdırmı?
Hamiləlik diş ağrısını aylarla dözmək üçün səbəb deyil. Müalicəsiz kariyes və infeksiya daha mürəkkəb problemə çevrilə bilər. Amerika…
İstiqamət: Stomatologiya / Ginekologiya
Dişin periodontit müalicəsindən sonra ağrılar
Yəqin ki, stomatoloji klinikaya getməzdən əvvəl prosedurun o qədər də xoş olmayacağından narahat olub qorxu keçirməyən adam yoxdur.…
İstiqamət: Stomatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
