• Kolonoskopiya — 96 AZN
  • Qastroskopiya (narkozsuz) — 72 AZN
  • 31 dekabra qədər
Qastroskopiya və kolonoskopiyaya 20% endirim
Aspergilloz

Aspergilloz (Aspergillosis) — insan orqanizminə Aspergillus cinsinə aid kif göbələklərinin düşməsi ilə əlaqədar olan göbələk mənşəli infeksion xəstəlikdir.

Yayımlanma tarixi:

Sinonimlər

  • Aspergillus infeksiyası

Tarixi məlumatlar

Ağciyərlər; bronx ağacı (sxem). Mənbə: Servier Medical Art, CC BY 4.0
Ağciyərlər; bronx ağacı (sxem). Mənbə: Servier Medical Art, CC BY 4.0

Aspergillus cinsinə aid göbələklər haqqında ilk qeyd hələ XVIII əsrdə meydana çıxmışdır, lakin uzun müddət onlar yalnız ətraf mühitin zərərsiz elementləri kimi nəzərdən keçirilirdi. Ad italiyalı alim Pier Antonio Mikeli tərəfindən təklif edilmişdir; o, spor əmələ gətirən strukturların su səpmək üçün istifadə olunan müqəddəs su çiləyicisinə — aspergillum-a bənzəyən xarakterik formasına diqqət yetirmişdi. Məhz bu morfoloji oxşarlıq terminin əsasını təşkil etmişdir.

Aspergillus göbələkləri ilə insan xəstəlikləri arasındakı əlaqə xeyli sonra, XIX əsrdə, mikroskopiya və patoloji-anatomik tədqiqatların inkişafı ilə formalaşmağa başladı. Əvvəlcə aspergillər xroniki tənəffüs sistemi xəstəliklərindən əziyyət çəkən vəfat etmiş xəstələrin ağciyər toxumalarında aşkar edilirdi, lakin onların rolu uzun müddət ikinci dərəcəli hesab olunurdu. Bir sıra hallarda məhz bu göbələklərin toxumaların proqressiv zədələnməsinin səbəbi olduğu aydınlaşdıqda vəziyyət dəyişdi.

XX əsrdə, antibiotiklərin meydana çıxması və immun sistemi zəifləmiş pasiyentlərin sayının artması fonunda aspergilloz daha tez-tez rast gəlinməyə başladı və daha ağır gediş göstərdi. Tədqiqatlar göstərdi ki, göbələklər təkcə artıq zədələnmiş ağciyər sahələrini kolonizasiya etmir, həm də aktiv şəkildə damarlara daxil olaraq invaziv aspergilloza səbəb ola bilir. Xəstəliyin öyrənilməsinə mikoloqlar, pulmonoloqlar və infeksionistlər mühüm töhfə vermiş, klinik formaları, zədələnmə mexanizmlərini və diaqnostik yanaşmaları təsvir etmişlər.

Aspergilloz haqqında müasir anlayış klinik müşahidələrin məlumatları, morfoloji tədqiqatlar və laborator diaqnostikanın inkişafı sayəsində formalaşmışdır. Bu da xəstəliyi müstəqil tibbi problem kimi ayırmağa imkan vermişdir.

Səbəbləri

Aspergillozun səbəbləri və risk faktorları
Aspergillozun səbəbləri və risk faktorları

Aspergillozun başlanğıc amili ətraf mühitdə hər yerdə mövcud olan Aspergillus cinsinə aid kif göbələklərinin orqanizmə düşməsidir. Bu mikroskopik həyat formaları şərti təhlükəli sayılır: adi şəraitdə onlar xəstəliyə səbəb olmadan insanla yanaşı mövcud olurlar. Aspergilluslar torpaqda, məişət və istehsalat tozunda, üzvi qalıqlarda, tikinti səthlərində, qida məhsullarında, həmçinin ventilyasiya sistemlərinin daxilində aşkar olunur. Onların ən xırda sporları hava axınları ilə asanlıqla yayılır və mütəmadi olaraq insanların tənəffüs yollarına düşür, oradan isə əksəriyyətində müstəqil şəkildə kənarlaşdırılır.

Aspergillozun törədicisi budaqlanmış struktura malik sapvari göbələk olub, toxumalara nüfuz edə və sıx konqlomeratlar əmələ gətirə bilən nazik hiflər formalaşdırır. Aspergillusların əsas xüsusiyyətlərindən biri onların son dərəcə yüksək uyğunlaşma qabiliyyətidir. Onlar əlverişsiz şəraitə davamlıdır və yüksək rütubət, zəif hava mübadiləsi və üzvi substratların mövcudluğu ilə sürətlə çoxalırlar. Bu xüsusiyyətlər yaşayış binalarında, anbar və sənaye sahələrində kifin geniş yayılmasını izah edir.

Ən çox yoluxma göbələk sporlarını ehtiva edən havanın inhalyasiyası zamanı baş verir. Xeyli nadir hallarda infeksiya zədələnmiş dəri sahələri, selikli qişalar və ya xarici eşitmə yolu vasitəsilə daxil olur ki, bu da qulaq aspergillozunun inkişafına səbəb ola bilər. Bununla belə, sporların orqanizmdə mövcudluğu xəstəliyin başlanması demək deyil: əksər hallarda müdafiə mexanizmləri onların inkişafını uğurla məhdudlaşdırır. Əsas rol ümumi immun sistem vəziyyəti və yanaşı xəstəliklərin mövcudluğuna aiddir.

Aspergilloz üçün artırılmış həssaslıq uzun müddət mövcud olan ağciyər xəstəlikləri (bronxoektazlar, vərəm sonrası dəyişikliklər və tənəffüs sisteminin xroniki iltihabi prosesləri) olan pasiyentlərdə qeyd olunur. Risk qrupuna həmçinin onkohematoloji patologiyalar fonunda, orqan transplantasiyasından sonra, eləcə də immun cavabı basqılayan preparatların uzunmüddətli qəbulu nəticəsində immun sistemi zəifləmiş şəxslər daxildir. Belə situasiyalarda kif səthi mövcudluqla məhdudlaşmır, müxtəlif orqanların invaziv göbələk zədələnməsinə səbəb ola bilir.

İnkişaf mexanizmi

Aspergillozun gedişi infeksiyanın formasından və orqanizmin vəziyyətindən birbaşa asılıdır. Müalicə olmadıqda xəstəlik proqressivləşə bilər (yavaş və ya sürətlə, tədricən yeni strukturları və orqanları cəlb edərək). İlkin mərhələlərdə göbələk daha çox tənəffüs yollarının səthi kolonizasiyası ilə məhdudlaşır, toxumaların ifadəli destruksiyasına səbəb olmur.

Xroniki proses inkişaf etdikcə ağciyərlərdə iltihab sahələri, boşluqlar və fibroz dəyişikliklər formalaşır ki, bu da tənəffüs funksiyasının davamlı pozulmasına gətirib çıxarır. İnvaziv aspergilloz zamanı göbələk hifaları damarların divarlarına sirayət edərək trombozlar, qanaxmalar və infeksiyanın ağciyərlərdən kənara yayılmasına səbəb olur. Belə hallarda mərkəzi sinir sistemi, dəri, böyrəklər və digər orqanlar zədələnir. Vaxtında tibbi müdaxilə olmadan xəstəlik sistem xarakter alır, proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir və həyati təhlükəli ağırlaşmaların riskini artırır.

Aspergilloz təkcə göbələk zədələnməsinin özü ilə deyil, həm də xəstəliyin uzunmüddətli və ya aqressiv gedişində inkişaf edən nəticələri ilə təhlükəlidir. Ağırlaşmalar daha çox xroniki və invaziv formalarda, həmçinin immun sistemi zəifləmiş pasiyentlərdə formalaşır. Onların ifadəliliyi birbaşa toxuma zədələnməsinin dərinliyindən və infeksiyanın yayılma sürətindən asılıdır.

Təsnifat

Tibbi praktikada bu göbələk xəstəliyinin bir neçə təsnifat yanaşması tətbiq olunur. Lakin ən çox toxumaların patoloji prosesə cəlb olunmasının xarakteri və dərəcəsinə əsaslanan bölgü istifadə edilir.

  • Xroniki ağciyər aspergillozu — ağciyər toxumasında davamlı zədələnmə ocaqlarının tədricən formalaşması ilə müşayiət olunan uzunsürən gedişli formadır.
  • İnvaziv aspergilloz — ən aqressiv göbələk zədələnməsi növüdür, bu zaman aspergillər toxumalara və damarlara daxil olaraq tənəffüs sisteminin hüdudlarından kənara çıxır.
  • Aspergilloma — toxumalarda göbələk strukturlarının məhdud yığılmasıdır.
  • Qulağın aspergillozu — xarici eşitmə keçidini əhatə edən və yerli iltihabi dəyişikliklərlə müşayiət olunan səthi mikozdur.
  • Burunətrafı ciblərin aspergillozu — kif göbələklərinin ciblərin selikli qişasını və altındakı sümük elementlərini cəlb etdiyi xəstəlik formasıdır.

Bu cür klinik formaların müxtəlifliyi aspergillozun müxtəlif şəkildə təzahür etməsini izah edir və həm diaqnostika, həm də müalicə taktikası seçimi üçün differensial yanaşma tələb edir.

Klinik mənzərə

Aspergillozun əsas əlamətləri
Aspergillozun əsas əlamətləri

Aspergillozun təzahürləri xəstəliyin formasından, prosesin lokalizasiyasından və pasiyentin immun sisteminin vəziyyətindən asılıdır. Bəzi hallarda simptomlar tədricən inkişaf edir və uzun müddət nəzərəçarpmaz qalır, digərlərində isə sürətlə artaraq ağır funksional pozğunluqlara gətirib çıxarır. Tənəffüs sisteminin zədələnməsi zamanı aspergillozun simptomları xüsusilə dəyişkəndir.

Xəstəliyin ən çox rast gəlinən aşağıdakı təzahürləri vardır:

  • Bəlğəmin ifrazı ilə müşayiət oluna bilən uzunmüddətli öskürək;
  • Fiziki yüklənmə zamanı güclənən hava çatışmazlığı hissi;
  • Bəlğəmdə öskürək zamanı qan zolaqlarının meydana çıxması, bu, xəstəliyin uzun müddət mövcud olduğu hallarda daha çox müşahidə olunur;
  • Soyuqdəymə xəstəlikləri ilə əlaqəli olmayan izaholunmayan hərarət yüksəlməsi epizodları;
  • Adi fəaliyyətdə belə davamlı güc azalması hissi və sürətli yorulma;
  • Nəfəsalma və nəfəsvermə zamanı güclənən döş qəfəsi nahiyəsində narahatlıq və ya ağrı;
  • Iştahanın nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması olmadıqda belə baş verə bilən bədən kütləsinin tədricən azalması;
  • Ümumi narahatlıq hissi ilə birlikdə gecə saatlarında güclənmiş tərləmə.

Allergik bronxopulmonar aspergilloz üçün tənəffüs yollarının obstruktiv xəstəliklərinə oxşar əlamətlərin üstünlük təşkil etməsi xarakterikdir: qəfil tənəffüs çətinliyi epizodları, ekspirasiya zamanı xırıltılı fit səsləri və döş sümüyü arxasında təzyiq hissi. Qulağın aspergillozunda klinik mənzərə obsesiv qaşınma, eşitmə kanalının «tıxanması» hissi, ifrazatların meydana çıxması və eşitmə qavrayışının tədricən pisləşməsini əhatə edir. Əgər patoloji proses burunətrafı cibləri əhatə edirsə, xəstələr davamlı burun tutulmasından, üz nahiyəsində xoşagəlməz hisslərdən və baş ağrılarından şikayətlənirlər.

İnvaziv aspergilloz ən ağır şəkildə keçir və tənəffüs sisteminin zədələnməsi çərçivəsindən kənara çıxır. Ağciyər təzahürləri ilə yanaşı, dəri örtükləri, mərkəzi sinir sistemi strukturları və böyrəklər daxil olmaqla digər orqanların cəlb olunması əlamətləri də inkişaf edə bilər ki, bu da göbələk infeksiyasının bütün orqanizmə yayılmasını göstərir.

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

  1. Özünüzü müalicə etməyin

    Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.

  2. Mütləq həkimə müraciət edin

    Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.

  3. Müalicəni təxirə salmayın

    İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.

  4. Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik

    *1103

Diaqnostika

Aspergillozun diaqnostikası
Aspergillozun diaqnostikası

Aspergillozu ilkin konsultasiyada müəyyən etmək asan deyil, çünki onun təzahürləri tənəffüs yollarının digər xəstəliklərinin simptomlarına bənzəyir. Diaqnostikanın vəzifəsi — prosesin göbələk mənşəyini təsdiqləmək, xəstəliyin formasını müəyyən etmək və orqanların nə dərəcədə dərin zədələndiyini anlamaqdır.

Xəstənin müayinəsi zamanı həkim şikayətləri, instrumental müayinə metodlarının məlumatlarını və laborator göstəriciləri tutuşdurur. Əsas diaqnostik yanaşmalar bunlardır:

  • Vizualizasiya metodları — ağciyərlərin kompüter tomoqrafiyası boşluqlu törəmələr, toxumanın sıxlaşması, düyünlər və damarların prosesə cəlb olunma əlamətləri daxil olmaqla struktur dəyişiklikləri aşkar etməyə imkan verir ki, bunlar aspergillozun müxtəlif gediş variantlarına dəlalət edə bilər.
  • Mikoloji tədqiqatlar — bəlğəmdən, bronxoalveolyar yuyuntu mayesindən və ya zədələnmə ocağından götürülmüş materialdan kultura yetişdirilməsi Aspergillus cinsinə aid göbələklərin aşkar edilməsinə imkan verir.
  • İmmunoloji qiymətləndirmə — aspergilloz üzrə analiz orqanizmdə göbələyin mövcudluğu ilə əlaqəli immun cavabın spesifik komponentlərinin aşkarlanmasını əhatə edir. Ağciyərlərin xroniki aspergillozunun diaqnostikası üçün Aspergillus-a qarşı IgG sinfinə aid anticisimlərin konsentrasiyasını təyin etmək tövsiyə olunur. Müsbət nəticə immun sistemin törədici ilə uzunmüddətli təmasını göstərir.
  • Allerqoloji diaqnostika — allergik bronxopulmonar aspergillozun diaqnostikası üçün ümumi IgE səviyyəsini, aspergillərə qarşı spesifik IgE-ni təyin etmək və qanda eozinofillərin miqdarını qiymətləndirmək tövsiyə olunur.
  • Endoskopik müayinələr — bronxoskopiya tənəffüs yollarının daxilindən müayinəsi və bioloji materialın əldə edilməsi üçün istifadə olunur.
  • Toxumaların morfoloji müayinəsi — biopsiya materialının mikroskopik tədqiqi, xəstəliyin ağır gedişində aparılması tövsiyə olunur.

Müalicə

Aspergillozun müalicə istiqamətləri
Aspergillozun müalicə istiqamətləri

Aspergillozun müalicəsi mərhələli və uzunmüddətli bir proses kimi qurulur; burada yalnız göbələyin aktivliyini dayandırmaq deyil, həm də prosesə cəlb olunmuş orqanların iş qabiliyyətini qorumaq vacibdir. Müalicə taktikası xəstəliyin hansı formada getməsindən, patoloji dəyişikliklərin nə dərəcədə ifadəli olmasından və pasiyentdə hansı yanaşı pozğunluqların mövcud olmasından asılıdır. Müalicənin vahid ssenarisi mövcud deyil: hər klinik hal ayrıca həll tələb edir.

Müalicə çərçivəsində orqanizmdə göbələk elementlərinin miqdarını azaltmaq, onların sonrakı yayılmasını məhdudlaşdırmaq, iltihabi cavabı zəiflətmək və tənəffüs yollarının normal funksiyasını tədricən bərpa etmək vəzifələri qoyulur. Kliniki praktikada aşağıdakı dərman təsiri istiqamətləri tətbiq olunur:

  • Göbələkəleyhinə terapiya — bu qrupun preparatları Aspergillus-un hüceyrə divarının quruluşunu və ya metabolik proseslərini pozmaq hesabına küf göbələklərinin böyüməsini və çoxalmasını ləngidir. Antimikotiklər invaziv və xroniki formaların müalicəsinin əsasını təşkil edir.
  • İmmunomodulyatorlar — onların tətbiqi pozulmuş müdafiə mexanizmlərinin korreksiyasına yönəldilir, xüsusilə ikincili immunçatışmazlığı olan pasiyentlərdə.
  • İltihabəleyhinə terapiya — iltihabi prosesin aktivliyini azaldır və toxuma zədələnməsini minimuma endirir, bu isə xüsusilə allergik bronxopulmonar aspergilloz zamanı vacibdir.
  • Tənəffüs sisteminin dəstəkləyici terapiyası — ağciyərlərin ventilyasiyasını yaxşılaşdırır, bəlğəmin çıxmasına kömək edir və tənəffüs çatışmazlığının əlamətlərini azaldır.

Bir sıra hallarda cərrahi müdaxilə nəzərdən keçirilir. Bu, aspergillomalar və ya patogenin damarlara invaziyası ilə törədilən təkrarlanan qanaxmalar zamanı göstəriş ola bilər.

Reabilitasiya

Aspergillozdan sonrakı reabilitasiya əldə olunmuş effekti möhkəmləndirmək və residiv riskini azaltmaqda mühüm rol oynayır. Göbələk infeksiyası aradan qaldırıldıqdan sonra belə, ağciyərlərdə və digər orqanlarda dəyişikliklər uzun müddət qala bilər və orqanizmin funksiyalarının sistemli bərpasını tələb edir.

Reabilitasiya proqramına adətən aşağıdakı tədbirlər daxildir:

  • Tənəffüs gimnastikası — ağciyər ventilyasiyasının yaxşılaşdırılmasına və fiziki yüklənməyə tolerantlığın artırılmasına yönəlmişdir.
  • Fizioterapevtik metodlar — qalıq iltihabın azalmasına və mikrosirkulyasiyanın yaxşılaşdırılmasına kömək edir.
  • Fiziki aktivliyin tədricən genişləndirilməsi — ümumi dözümlülüyün bərpasına kömək edir.
  • Yanaşı xəstəliklərin korreksiyası — tənəffüs sisteminin xroniki xəstəliklərinə nəzarət göbələk infeksiyasının təkrar inkişaf ehtimalını azaldır.
  • Mütəxəssis nəzarəti — müntəzəm müayinələr və nəzarət analizləri kəskinləşmə əlamətlərinin vaxtında aşkar edilməsinə imkan verir.
  • Reabilitasiya mərhələsi təkcə fiziki vəziyyəti bərpa etməyə deyil, həm də aspergilloz keçirmiş pasiyentlərin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir.

Profilaktika

Aspergillozun profilaktikası
Aspergillozun profilaktikası

Aspergillozun profilaktikası insanın kif göbələkləri ilə təmasını azaltmağa və onların orqanizmə daxil olmasına şərait yaradan halları minimuma endirməyə yönəlmişdir. Aspergillus sporlarının hər yerdə yayılması səbəbindən onların təsirini tamamilə istisna etmək mümkün deyil. Lakin profilaktik tədbirlərə riayət edilməsi, xüsusən risk qrupuna daxil olan pasiyentlərdə xəstəliyin inkişaf ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir.

Əsas profilaktik tədbirlərə aşağıdakılar daxildir:

  • Mənzillərdə mikroiqlimin nəzarətdə saxlanılması — normal rütubətin qorunması və müntəzəm havalandırma kif göbələklərinin inkişafını azaldır.
  • Tozun yığılmasının qarşısının alınması — nəm təmizlik havada göbələk sporlarının konsentrasiyasını azaldır.
  • Fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə — torpaq, kompost və tikinti materialları ilə işləyərkən maskalar və respiratorlar tövsiyə olunur.
  • Tənəffüs sistemi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi — xroniki iltihab aspergilloz kolonizasiyasına kömək edə bilər.
  • İmmunçatışmazlığı olan pasiyentlərin tibbi müşahidəsi — müntəzəm müayinələr və analizlər infeksiyanı erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.
  • Müalicə müəssisələrində sanitar normalara riayət edilməsi — xüsusilə immunosupressiv terapiya alan pasiyentlər üçün vacibdir.
  • Pasiyentlərin məlumatlandırılması — yoluxma yolları və risk amilləri barədə anlayış təhlükəli vəziyyətlərdən şüurlu şəkildə yayınmağa kömək edir.
  • Profilaktika aspergillozun yayılmasının azaldılması və xəstəliyin ağır formalarının qarşısının alınmasında kompleks yanaşmanın vacib hissəsidir.

Yadda saxla!

Aspergilloz çox vaxt uzun müddət lazımınca qiymətləndirilməyən xəstəliklərə aiddir, çünki onun simptomları daha geniş yayılmış tənəffüs sistemi xəstəlikləri ilə maskalanır. Xəbərdarlıq etməli olan əlamətlər davamlı öskürək, qanlı bəlğəm, izah olunmayan kütlə itkisi, uzunmüddətli hərarət yüksəlməsi və artan təngnəfəslikdir, xüsusən də xroniki ağciyər xəstəlikləri və ya immuniteti zəif olan pasiyentlərdə. Xüsusi diqqət standart terapiyaya zəif tabe olan bronxial astmanın təkrarlanan kəskinləşmələrini tələb edir ki, bu da allergik bronxopulmonar aspergilloza dəlalət edə bilər. Belə əlamətlər meydana çıxdıqda vaxtında həkimə müraciət etmək və məqsədyönlü tibbi müayinədən keçmək vacibdir, çünki erkən diaqnostika xəstəliyin proqnozunu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.

Suallar və cavablar

Xeyr, aspergilloz bir insandan digərinə ötürülmür. Xəstəliyin törədicisi olan kif göbələkləri ətraf mühitdə, torpaqda, tozda, bəzi bina materiallarında, geniş yayılıb və yoluxma onların sporlarının tənəffüs yolu ilə udulması nəticəsində baş verir. Xəstə insanla təmasda olmaq risk yaratmır, əsas diqqət göbələk sporlarının çox olduğu mühitlərlə təmasın azaldılmasına yönəldilməlidir.

Əksər hallarda aspergilloz göbələkəleyhinə dərman preparatları ilə müalicə olunur. Cərrahi müdaxilə nisbətən nadir hallarda, məsələn ağciyərdə formalaşmış göbələk kütləsi dərman müalicəsinə cavab vermədikdə, qanaxmaya səbəb olduqda və ya ətraf toxumaları sıxdıqda, nəzərdən keçirilir. Qərar pulmonoloq və cərrahın birgə qiymətləndirməsi əsasında verilir.

Bəli, xüsusilə immun sistemi zəifləmiş və ya xroniki ağciyər xəstəliyi olan insanlarda aspergilloz uzunmüddətli, təkrarlanan gedişə malik ola bilər. Belə hallarda simptomlar aylarla davam edə, müalicədən sonra da residiv verə bilər. Xroniki formada müntəzəm həkim nəzarəti və vəziyyətin dinamik izlənməsi vacibdir, çünki proses tədricən ağciyər toxumasına əlavə zərər verə bilər.

Mövzu üzrə məqalələr

Konsultasiya alın

Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.

Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:

*1103

Lisenziyalar

Tibbi fəaliyyət lisenziyası

Biz İqtisadiyyat Nazirliyinin verdiyi tibbi lisenziyalar əsasında fəaliyyət göstəririk