Ağciyər hipertenziyası ağciyər arteriyalarında təzyiqin davamlı artmasıdır. Ürəyin sağ mədəciyi qanı ağciyərlərə vurmaq üçün daha çox güc sərf edir və tədricən zəifləyir. Əsas əlamət yük zamanı nəfəs darlığıdır. Müalicə səbəbdən və formadan asılıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Pulmonal hipertenziya
- ağciyər arterial hipertenziyası (AAH)
- kiçik qan dövranı hipertenziyası
Xəstəlik haqqında
Ürəyin sağ mədəciyi venoz qanı ağciyər arteriyasına vurur; ağciyərlərdə qan oksigenlə zənginləşir və ürəyin sol hissəsinə qayıdır. Normalda bu «kiçik qan dövranında» təzyiq aşağıdır. Ağciyər hipertenziyasında ağciyər damarlarında müqavimət və təzyiq artır, sağ mədəcik artıq yüklə işləyir, əvvəlcə qalınlaşır, sonra genişlənir və zəifləyir.
Ağciyər hipertenziyası müstəqil xəstəlik deyil, müxtəlif xəstəliklərdə yarana bilən hemodinamik vəziyyətdir. Ən çox rast gəlinən formalar sol ürək xəstəlikləri və ağciyər xəstəlikləri ilə bağlıdır və adətən yaşlı insanlarda müşahidə olunur. Daha nadir, lakin xüsusi müalicə tələb edən formalar – ağciyər arterial hipertenziyası və xroniki tromboembolik ağciyər hipertenziyasıdır; birincisi tez-tez gənc qadınlarda rast gəlinir.
Erkən mərhələdə əlamətlər qeyri-spesifik olduğu üçün diaqnoz çox vaxt gecikir. Ona görə izah olunmayan, tədricən artan nəfəs darlığında bu ehtimal nəzərə alınmalıdır.
Səbəbləri
Beynəlxalq təsnifata görə səbəb və inkişaf mexanizminə əsasən beş qrup fərqləndirilir. Qrupun müəyyən edilməsi müalicə seçimi üçün həlledicidir:
- 1-ci qrup – ağciyər arterial hipertenziyası: kiçik ağciyər arteriyalarının divarı qalınlaşır və mənfəzi daralır. İdiopatik (səbəbi naməlum), irsi, birləşdirici toxuma xəstəlikləri (xüsusən sklerodermiya), anadangəlmə ürək qüsurları, portal hipertenziya, HİV infeksiyası, bəzi dərman və toksinlərlə (o cümlədən iştahı azaldan bəzi vasitələr və narkotiklər) əlaqəli formalar;
- 2-ci qrup – sol ürək xəstəlikləri: ürək çatışmazlığı, mitral və aortal qapaq qüsurları; sol ürəkdə yüksək təzyiq geriyə, ağciyər damarlarına ötürülür. Ən çox rast gəlinən qrupdur;
- 3-cü qrup – ağciyər xəstəlikləri və hipoksiya: ağciyərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX), interstisial ağciyər xəstəlikləri, yuxu apnesi, yüksək dağlıqda uzun müddət yaşamaq; oksigen çatışmazlığı ağciyər damarlarını daraldır;
- 4-cü qrup – ağciyər arteriyalarının obstruksiyası: əsasən keçirilmiş ağciyər arteriyası tromboemboliyasından sonra qalan laxtaların çapıqlaşması (xroniki tromboembolik ağciyər hipertenziyası);
- 5-ci qrup – qeyri-aydın və ya çoxsaylı mexanizmlər: bəzi qan xəstəlikləri, sarkoidoz, metabolik pozuntular, xroniki böyrək çatışmazlığı.
Təsnifat
Səbəb qruplarından əlavə, həkimlər xəstəliyin ağırlığını ÜST funksional siniflərinə görə qiymətləndirirlər. Bu, gündəlik fəallığın nə qədər məhdudlaşdığını göstərir:
- I sinif – adi fiziki fəallıq nəfəs darlığı və ya yorğunluq yaratmır;
- II sinif – sakit vəziyyətdə şikayət yoxdur, adi fəallıq yüngül nəfəs darlığı, yorğunluq yaradır;
- III sinif – adi fəallıqdan az olan yük belə əlamətlərə səbəb olur;
- IV sinif – istənilən yük əlamətlər yaradır, nəfəs darlığı sakit vəziyyətdə də ola bilər, sağ mədəcik çatışmazlığı əlamətləri görünür.
Funksional sinif müalicənin intensivliyini seçməyə və onun effektini izləməyə kömək edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tədricən yaranır və uzun müddət yorğunluq, «formadan düşmə» və ya yaşla əlaqələndirilir. Əsas əlamətlər:
- fiziki yük zamanı nəfəs darlığı – ən erkən və əsas əlamət; pilləkənə qalxmaq, sürətli yeriş getdikcə çətinləşir;
- halsızlıq, tez yorulma;
- yük zamanı döş qəfəsində ağrı və ya sıxılma hissi;
- başgicəllənmə, yük zamanı və ya dərhal sonra bayılma;
- ürəkdöyünmə, ritm pozuntuları;
- ayaqlarda ödemlər, qarının böyüməsi, sağ qabırğaaltında ağırlıq, boyun venalarının şişməsi – sağ mədəcik çatışmazlığında;
- dodaqların və barmaqların göyərməsi;
- quru öskürək, nadir hallarda bəlğəmdə qan.
Hamiləlik ağciyər arterial hipertenziyası olan qadınlar üçün çox təhlükəlidir: qan həcminin artması sağ mədəciyin ağır çatışmazlığına səbəb ola bilər. Uşaqlarda xəstəlik çox vaxt anadangəlmə ürək qüsurları ilə bağlıdır və tez yorulma, böyümədə geriləmə, yük zamanı bayılma ilə özünü göstərir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: nəfəs darlığı qəfil kəskin artıbsa, döş qəfəsində güclü ağrı, bayılma və ya bol qanlı öskürək (qanhayxırma) yaranıbsa, dodaqlar kəskin göyərirsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim nəfəs darlığının nə vaxtdan başladığını, keçirilmiş trombozları, ürək və ağciyər xəstəliklərini, qəbul edilən dərmanları və ailə anamnezini öyrənir. Müayinə zamanı ürəyin dinlənilməsində ikinci tonun güclənməsi, ödemlər, boyun venalarının şişməsi aşkar edilə bilər. Müayinə mərhələlərlə aparılır:
- exokardioqrafiya – ağciyər hipertenziyası ehtimalını qiymətləndirmək üçün əsas skrininq müayinəsi; sağ ürəyin ölçüsünü və funksiyasını, qapaqları göstərir;
- EKQ, döş qəfəsinin rentgeni, natriuretik peptid – sağ ürəyin yüklənməsi və ürək çatışmazlığının dərəcəsi;
- spirometriya, ağciyərlərin diffuziya qabiliyyəti, ağciyərlərin KT-si – ağciyər xəstəliklərinin aşkarlanması;
- ventilyasiya-perfuziya ssintiqrafiyası və ya KT angioqrafiya – xroniki tromboembolik formanı istisna etmək üçün;
- yuxu zamanı tənəffüsün müayinəsi, qan qazları – yuxu apnesi və hipoksiyanın aşkarlanması;
- qan analizləri – qaraciyər, qalxanabənzər vəzi, autoimmun markerlər, HİV;
- sağ ürək kateterizasiyası – təzyiqin birbaşa ölçülməsi; diaqnozun təsdiqi və formanın dəqiqləşdirilməsi üçün qızıl standart;
- 6 dəqiqəlik yeriş testi – funksional vəziyyətin və müalicə effektinin qiymətləndirilməsi.
Differensial diaqnostika nəfəs darlığına səbəb olan digər vəziyyətlərlə – ürək çatışmazlığı, bronxial astma, AXOX, anemiya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- sağ mədəcik çatışmazlığı – ödemlər, qarında maye, qaraciyərin böyüməsi;
- ürək ritminin pozulması, xüsusən qulaqcıqların səyirməsi və fibrilyasiyası;
- tromboz və tromboemboliya – xüsusən hərəkətsizlik və ürək çatışmazlığı fonunda;
- ağciyər qanaxması (hemoptiz) – genişlənmiş damarların zədələnməsi nəticəsində;
- yük zamanı bayılma və ona bağlı travmalar;
- hamiləlik zamanı ana və döl üçün həyati təhlükə;
- qəfil ölüm riskinin artması.
Müalicə
Müalicə taktikası formaya görə seçilir. Ağciyər arterial hipertenziyası və xroniki tromboembolik forma ixtisaslaşmış mərkəzlərdə, təcrübəli kardioloq və pulmonoloq tərəfindən müalicə olunur.
- Əsas xəstəliyin müalicəsi – 2-ci və 3-cü qruplarda: ürək çatışmazlığının, qapaq qüsurlarının, AXOX-un, yuxu apnesinin müalicəsi, göstəriş olduqda uzunmüddətli oksigen terapiyası. Bu qruplarda ağciyər damarlarını genişləndirən spesifik preparatlar adətən təyin edilmir və zərərli ola bilər.
- Spesifik (ağciyər damarlarını genişləndirən) müalicə – 1-ci qrupda: endotelin reseptor antaqonistləri, fosfodiesteraza-5 inhibitorları, prostasiklin analoqları və prostasiklin reseptor aqonistləri, həll olunan quanilatsiklaza stimulyatorları; çox vaxt kombinasiya şəklində. Bəzi pasiyentlərdə xüsusi testdən sonra kalsium kanal blokatorları təsirli olur.
- Dəstəkləyici müalicə – ödemlərdə sidikqovucular, oksigen, göstəriş olduqda antikoaqulyantlar, dəmir çatışmazlığının korreksiyası.
- Xroniki tromboembolik formada – ömürlük antikoaqulyant müalicəsi, pulmonar endarterektomiya, balon angioplastika və ya dərman müalicəsi.
- Ağciyər transplantasiyası – maksimal müalicəyə baxmayaraq proqressivləşən ağır hallarda.
Pasiyent evdə çəkisini müntəzəm ölçməli (qısa müddətdə çəkinin artması maye toplanmasının əlamətidir), duzu məhdudlaşdırmalı, dərmanları fasiləsiz qəbul etməlidir. Spesifik preparatları özbaşına dayandırmaq təhlükəlidir. Kişilərdə potensiya üçün istifadə olunan bəzi dərmanlar ağciyər hipertenziyası preparatları ilə eyni qrupa aiddir – onları və nitratları həkimlə razılaşdırmadan qəbul etmək olmaz.
Reabilitasiya
- nəzarətli fiziki reabilitasiya proqramları – dözümlülüyü və həyat keyfiyyətini artırır;
- duzun və mayenin məhdudlaşdırılması (ödemlərdə);
- qrip, pnevmokok və digər tövsiyə olunan infeksiyalara qarşı peyvəndlər;
- etibarlı kontrasepsiya – ağciyər arterial hipertenziyasında hamiləlik çox yüksək risklidir, onun planlaşdırılması mütəxəssislə müzakirə olunmalıdır;
- uçuşlardan və yüksək dağlığa səfərdən əvvəl həkimlə məsləhət – oksigen ehtiyacı yarana bilər;
- psixoloji dəstək – xroniki xəstəlik narahatlıq və depressiya ilə müşayiət oluna bilər.
Profilaktika
- ürək və ağciyər xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- siqaretdən imtina;
- dərin venaların trombozu və ağciyər arteriyası tromboemboliyasından sonra davamlı nəfəs darlığı qalarsa, mütləq müayinə;
- sklerodermiya, portal hipertenziya, HİV infeksiyası və ailədə xəstəlik olan risk qruplarında müntəzəm exokardioqrafik skrininq;
- yuxu zamanı xoruldama və tənəffüs fasilələrinin müayinəsi;
- iştahı azaldan vasitələrdən və narkotiklərdən istifadə etməmək;
- uzun səfərlərdə, əməliyyatdan sonra və yataq rejimində tromboz profilaktikası barədə həkimin tövsiyələrinə əməl etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İzah olunmayan nəfəs darlığında kardioloqa və ya pulmonoloqa müraciət etmək lazımdır. Ağciyər arterial hipertenziyası şübhəsində pasiyent ixtisaslaşmış mərkəzə yönləndirilir.
Yadda saxla!
İzah olunmayan nəfəs darlığı diqqətli müayinə tələb edir – ağciyər hipertenziyası erkən aşkarlandıqda müalicə daha effektivdir.
- Yük zamanı artan nəfəs darlığı, bayılma və ya ayaqlarda ödem varsa, kardioloq və ya pulmonoloqa müraciət edin.
- Müalicə formadan asılıdır – spesifik preparatları yalnız mütəxəssis təyin etməlidir.
- Dərmanları özbaşına dayandırmayın, çəkinizi və ödemləri izləyin.
- Qəfil nəfəs darlığının artması, döş ağrısı və ya bayılma zamanı 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX)
- Tromboemboliya
- Ürək çatışmazlığı
- Obstruktiv yuxu apnesi sindromu (OYAS)
- Sklerodermiya
- Ürək qüsuru
- Ağciyər emfizeması
- Mitral stenoz
- Tənəffüs çatışmazlığı
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər ödemi
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
Suallar və cavablar
Adi arterial hipertoniya böyük qan dövranında – qolda ölçülən təzyiqin artmasıdır. Ağciyər hipertenziyası isə ağciyər arteriyalarında təzyiqin artmasıdır və onu tonometrlə ölçmək mümkün deyil – exokardioqrafiya və ürək kateterizasiyası ilə qiymətləndirilir. Bunlar fərqli xəstəliklərdir və fərqli müalicə tələb edir.
Bu, formadan asılıdır. Xroniki tromboembolik formada əməliyyat bəzən praktiki sağalmaya gətirir. Sol ürək və ağciyər xəstəlikləri ilə bağlı formalarda əsas xəstəliyin müalicəsi vəziyyəti yaxşılaşdırır. Ağciyər arterial hipertenziyası isə xroniki xəstəlikdir, lakin müasir müalicə onun gedişini əhəmiyyətli dərəcədə ləngidir.
Ağır yüklərdən, ağırlıq qaldırmaqdan və qəfil gərginlikdən çəkinmək lazımdır, lakin həkim nəzarəti ilə dozalanmış fiziki aktivlik faydalıdır. Ən yaxşı seçim ixtisaslaşmış reabilitasiya proqramıdır. Yük zamanı başgicəllənmə və ya döş ağrısı yaranarsa, dərhal dayanmaq lazımdır.
Ağciyər arterial hipertenziyasının kiçik bir hissəsi irsidir. Ailədə belə hal olduqda yaxın qohumlara genetik məsləhət və həkim müşahidəsi tövsiyə oluna bilər. Digər formalar irsi deyil.
Sabit vəziyyətdə bir çox pasiyent uça bilir, lakin təyyarədə havada oksigen azdır. Uçuşdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək lazımdır: bəzən uçuş zamanı əlavə oksigen tövsiyə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
