Hiperxolesterinemiya (hiperlipoproteinemiya, dislipidemiya)— qanda ümumi xolesterinin (OXS) səviyyəsinin 5 mmol/l-dən yuxarı qalxmasıdır. İnkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətinin aktual problemi olmuş bu patoloji ürək-damar sistemi xəstəlikləri üçün risk faktorlarından biridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yüksək xolesterin
Xəstəlik haqqında
Hiperxolesterinemiya termininin nə demək olduğunu anlamaq üçün xolesterinin nə olduğunu və hansı rol oynadığını başa düşmək lazımdır.
Xolesterin – lipidlərə (yağlı maddələrə) aid olan kimyəvi birləşmədir. Bu maddə hüceyrə membranlarının mühüm tərkib hissəsidir, onların sərtliyini və keçiriciliyini müəyyən edir və sabitliyinə cavabdehdir.
Sağlam insan orqanizmində xolesterinin 80%-i qaraciyər tərəfindən sintez olunur və yalnız 20%-i qida məhsulları ilə daxil olur. İnsan orqanizmində təsvir edilən maddə iki funksiyanı yerinə yetirir: normal həzmi təmin edir, çünki yağ turşularının tərkib hissəsidir, və hormonların (böyrəküstü vəzi və cinsi hormonların) və vitaminlərin sintezində iştirak edir.
Xolesterin 2 növə bölünür:
- Aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər (LDL, «pis»); damar divarlarında aterosklerotik lövhələr şəklində toplanır; məhz bu xolesterin növünə görə xəstənin sağlamlığı və həyatı üçün risklər qiymətləndirilir;
- Yüksək sıxlıqlı lipoproteinlər (YSLP – «yaxşı»); «pis» xolesterini birləşdirir və onu qaraciyərə daşıyır, oradan isə öd vasitəsilə həzm traktına xaric olunur.
OXS LDL və YSLP göstəricilərindən formalaşır. Hətta onun normadan cüzi artıq olması hiperxolesterinemiyanın və onunla əlaqəli sağlamlıq problemlərinin inkişafına gətirib çıxarır.
Səbəbləri
Bu patoloji vəziyyətin inkişafına iki əsas səbəb gətirib çıxarır.
- Genetik anomaliyalar. Alimlər müəyyən etmişlər ki, LDLR geninin, XS-LP aşağı sıxlıqlı lipoproteinlərinin endositoz (tutulma) prosesini tənzimləyən mutasiyası ailəvi hiperkolesterinemiyanın inkişafı üçün provokasiyaedici amildir.
- Qidalanmada qüsurlar. Rasionun həddindən artıq kalorili olması, onda yağlı və rafinə olunmuş məhsulların üstünlük təşkil etməsi, xüsusilə hipodinamiya və siqaretçəkmə ilə birlikdə, çox tez bir zamanda xolesterin mübadiləsinin pozulmasına gətirib çıxarır.
Bundan əlavə, hiperkolesterinemiyanın səbəbi qanda xolesterinin artması ilə müşayiət olunan bir sıra xəstəliklərdir. Bunlara aiddir:
- Hipotireoz;
- Şəkərli diabet;
- Qlomerulonefrit və s.
Bir sıra dərmanların qəbulu da hiperkolesterinemiyanın inkişafına səbəb ola bilər. Xüsusilə təhlükəli hesab olunanlar hormonal kontraseptivlər, qlükokortikoidlər, beta-adrenoblokatorlardır.
Təsnifat
Hiperxolesterinemiyanın təsnifatının əsası kimi bir sıra amillər götürülür.
Mənşəyinə görə fərqləndirilir:
- Ailəvi (ilkin); patologiyanın homoziqot forması, genetik mutasiyaların yalnız bir valideyndən irsən keçdiyi, və heteroziqot forması, genetik defektin eyni zamanda həm anadan, həm də atadan keçdiyi forma ayrılır;
- Poligen; patoloji vəziyyətin bu forması əlverişsiz xarici amillərin, əsasən də «yanlış» qida məhsullarının qəbulunun təsiri ilə şərtlənir;
- Ikincili; xolesterin mübadiləsinin pozulması vəziyyəti dərman vasitələrinin nəzarətsiz qəbulu, anamnezdə bəzi xəstəliklərin olması, endokrin pozuntular nəticəsində inkişaf edir.
Qanda «pis» xolesterinin konsentrasiyasından asılı olaraq hiperxolesterinemiyanın 3 dərəcəsi fərqləndirilir:
- Yüngül, XS-LDL 5,0-6,4 mmol/l həddində yüksəlmişdir;
- Orta, «pis» xolesterinin miqdarının artması 6,5-7,8 mmol/l həddində dəyişir;
- Yüksək, XS-LDL səviyyəsi 7,9 mmol/l-dən yuxarıdır.
Həmçinin alimentar tip hiperxolesterinemiya fərqləndirilir. O, qida ilə çoxlu miqdarda heyvani yağların qəbul edilməsi və müntəzəm həddindən artıq yemək nəticəsində yaranır. Bu tip xəstəlik müalicəyə çox yaxşı tabe olur.
Klinik mənzərə
Patologiyanın xarakterik simptomatikası yoxdur. Patoloji vəziyyətin əlamətləri çox vaxt xəstə digər şikayətlərlə həkimə müraciət etdikdə və ya dispanserizasiya zamanı aşkar olunur. Mütəxəssis qan analizində xolesterinin yüksəlməsini gördükdə əlavə müayinələr təyin edir. Bu ssenari ən əlverişlisidir, çünki xəstəlik hələ təzahür etməmiş aşkar olunur. Hiperxolesterinemiyanın vaxtında və tam müalicəsi patoloji vəziyyətdən tamamilə xilas olmağa və sonradan qan göstəricilərini nəzarətdə saxlamağa imkan verir.
Əgər xəstəlik gizli şəkildə gedirsə, insan həkimə artıq patologiyanın ifadəli əlamətləri ilə müraciət edir. Patoloji proses irəlilədikcə xolesterinin yüksəlməsini və həkim məsləhətinə ehtiyac olduğunu göstərən müəyyən əlamətlər yarana bilər:
- Buynuz qişa ətrafında boz halqanın yaranması;
- Dirsəklərdə, dizlərdə, barmaqlarda qabarcıqların əmələ gəlməsi;
- Fiziki yüklənmə zamanı ayaqlarda ağrının yaranması;
- Kiçik qanaxma zamanı qan laxtalarının əmələ gəlməsi;
- Göz qapaqlarının dərisində ksantelazmaların, sarı rəngli yağlı düyünvari bərkimələrin olması.
Bu əlamətlərdən əlavə, hiperkolesterinemiyalı insanda kardioloji simptomlar da müşahidə oluna bilər: təzyiqin tez-tez kəskin yüksəlməsi, aritmiya, taxikardiya. İrəliləmiş mərhələlərdə damarlarda geridönməz dəyişikliklər inkişaf edir ki, bu da əksər hallarda letal sonluqla nəticələnir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu müəyyən etmək üçün xəstəyə bir sıra laborator və radioloji müayinələr təyin olunur:
- Qanın biokimyəvi analizi, müayinə həkimə qaraciyərin, böyrəklərin zədələnməsinin mövcudluğunu və yayılma dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir;
- Daxili orqanların USM-i, ultrasəs müayinəsi yanaşı gedən xəstəlikləri və vəziyyətləri aşkar etməyə və ya istisna etməyə kömək edir;
- Damarların doppleroqrafiyası, bu metodun köməyi ilə iri lövhəciklərin ölçüsü və lokalizasiyası müəyyən edilir və arteriyaların keçiciliyi qiymətləndirilir;
- Genetik müayinə, hiperkolesterinemiyanın ailəvi formasını aşkar etməyə imkan verən metod.
Xolesterin səviyyəsinin yüksəlməsi çox vaxt ürək əzələsinin vəziyyətinə təsir etdiyindən, xəstəyə təyin olunur EKQ, kardioloqun konsultasiyası və hiperkolesterinemiyanın nəticələrini aşkar edə bilən digər müayinələr. Zərurət olduqda diaqnostikaya digər ixtisaslardan olan həkimlər də qoşulur.
Xidmətlər
Müalicə
Bu patologiyanın terapiyasında əsas vəzifə ciddi ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almaq və ya onların risklərini azaltmaqdır. Buna qanda xolesterin səviyyəsinin korreksiyası, həmçinin aterosklerozun inkişaf risklərini sürətləndirən digər risk amillərinə təsir etməklə nail olunur. Hiperkolesterinemiyanın müalicəsinin əsas metodu dərman terapiyasıdır. Cərrahi müdaxilə nadir hallarda tətbiq olunur.
Lipid statusunun normallaşdırılması və xolesterinin azaldılması üçün hələlik universal vasitə mövcud deyil. Klinik praktikada hiperkolesterinemiyalı xəstələrin müalicəsi üçün bir neçə farmakoloji qrup tətbiq olunur:
- Fibratlar. Bu qrupun preparatları təkcə xolesterini deyil, həm də triqliseridləri (sadə yağlar) azaldır, buna görə də onlar hiperkolesterinemiya ilə yanaşı şəkərli diabeti olan xəstələrə tez-tez təyin olunur.
- Statinlər. Onların təsir mexanizmi qaraciyərdə XS sintezinin supressiyasına əsaslanır.
- PCSK9 inhibitorları. Bu, qaraciyər toxumalarında “pis” xolesterinin reseptorları ilə birləşən monoklonal antitel qrupudur.
Göstərişlərə əsasən xəstəyə digər preparatlar da təyin oluna bilər. Dərman preparatlarının qəbulu ilə yanaşı, hiperkolesterinemiya üzrə müalicə kursu keçən şəxs həyat tərzini və rasionunu korreksiya etməli, həmçinin zərərli vərdişlərdən imtina etməlidir.
Terapevtik stasionara hospitalizasiya:
Hiperkolesterinemiyanın stasionar müalicəsi hər bir xəstəyə kompleks və fərdi yanaşmanı təmin edir. Stasionar şəraitdə laborator və instrumental müayinələr daxil olmaqla hərtərəfli diaqnostika aparılır ki, bu da lipid mübadiləsi pozğunluğunun dərəcəsini dəqiq müəyyən etməyə və mümkün ağırlaşmaları aşkar etməyə imkan verir. Mütəxəssislərin nəzarəti altında dərman terapiyasının seçilməsi və korreksiyası həyata keçirilir, bunun daxilində xolesterinin səviyyəsini azaltmağa yönəlmiş statinlər, fibratlar və digər preparatlar yer alır. Xüsusi diqqət dietoterapiyaya və xəstənin sağlam həyat tərzi prinsiplərinə öyrədilməsinə yetirilir ki, bu da lipid profilinin normallaşmasına və ürək-damar xəstəlikləri riskinin azalmasına kömək edir. Bu yanaşma davamlı remissiyaya nail olmağa, xəstənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa və aterosklerozun və onun ağırlaşmalarının inkişafının qarşısını almağa imkan verir.
Cərrahi müalicə
Konyervativ terapiyanın effekti olmadıqda cərrahi müdaxilə yalnız yanaşı xəstəlikləri olan pasiyentlərə tətbiq olunur.
- Öd daşı xəstəliyi zamanı xolesistektomiya (öd kisəsinin çıxarılması) təyin edilir;
- Morbid piylənmə zamanı (bədən kütləsi indeksi > 40), xüsusən də II tip şəkərli diabetlə birləşdikdə, mədənin bandajlanması, mədə şuntlanması və ya rezeksiyası aparılır.
Reabilitasiya
Əgər pasiyentə hiperkolesterinemiyanın cərrahi müalicəsi aparılmışdırsa, reabilitasiya tədbirləri əməliyyatın növü və həcminə əsasən fərdi olacaqdır. Bunları xəstəxanadan çıxarılmadan əvvəl müalicə edən həkim təyin edəcək. Lakin reabilitasiya dövründə davranışla bağlı ümumi tövsiyələr də mövcuddur. Bunlara aşağıdakılar daxildir:
- Düzgün qidalanma;
- Zərərli vərdişlərin məhdudlaşdırılması;
- Əmək və istirahət rejiminə nəzarət;
- Mülayim fiziki yüklər və s.
Profilaktika
Risk qrupunda olan pasiyentlərə ildə ən azı bir dəfə skrininq müayinəsindən keçmək lazımdır. Bu, patoloji vəziyyətin inkişafını simptomlar yaranmazdan əvvəl aşkarlamağa və vaxtında tədbirlər görməyə kömək edəcək.
Hiperkolesterinemiyanın inkişafının qarşısını alan tədbirlərə aşağıdakılar daxildir:
- Qanda şəkərin səviyyəsinə nəzarət;
- Zərərli vərdişlərdən imtina;
- Müntəzəm fiziki aktivlik;
- Xəstəliklərin vaxtında müalicəsi;
- Sinir yüklənmələri və stresslərin istisna edilməsi;
- Düzgün qidalanma prinsiplərinə riayət olunması.
Yadda saxla!
Qanda xolesterin səviyyəsi yüksəlibsə, bu, insan sağlamlığı üçün çox zərərlidir və həyat üçün təhlükəlidir. ÜST-nin məlumatlarına görə, XS-nin yüksək səviyyəsi təkcə insanın sağlam həyat illərinin itirilməsinə səbəb olan amil deyil, həm də vaxtından əvvəl ölüm risklərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Klinik praktikada çox tez-tez xəstələrin bağırsaq arteriyalarının aterosklerozu, insult, infarkt, xroniki ürək çatışmazlığı və həyat üçün təhlükəli digər patologiyalarla mütəxəssislərə müraciət etməsi hallarına rast gəlinir. Diaqnostika zamanı aydın olur ki, belə ağırlaşmaların səbəbi bir neçə il əvvəl insan tərəfindən diqqətdən kənarda qoyulmuş hiperkolesterinemiyadır. Belə vəziyyətə düşməmək üçün sağlamlıq vəziyyətinə diqqətlə nəzarət etmək və xolesterinin yüksəlməsini göstərən əlamətlər ortaya çıxdıqda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır. Bunu nə qədər tez etmək olarsa, tam sağalma və normal həyata qayıtmaq şansı bir o qədər çox olar.
Suallar və cavablar
Hiperkolesterinemiya — qanın plazmasında ümumi xolesterinin yüksəlməsi fonunda inkişaf edən patoloji vəziyyətdir. O, damarların aterosklerozu və onunla əlaqəli xəstəliklər riskini artırır: İXS, miokard infarktı, bağırsaqların və aşağı ətrafların işemiyası, beyin damarlarının zədələnməsi və s.
İlk növbədə terapevtə müraciət etmək lazımdır. O, laborator-instrumental müayinələr təyin edəcək və alınan nəticələr əsasında dar ixtisaslı mütəxəssislərə yönləndirəcək. Bunlar qastroenteroloq, endokrinoloq, kardioloq və s. ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
