Hipertriqliseridemiya qanda triqliseridlərin – piylərin əsas formasının – səviyyəsinin artmasıdır. Çox vaxt artıq çəki, diabet və alkoqolla bağlıdır və ürək-damar riskini artırır. Çox yüksək səviyyələr isə kəskin pankreatit təhlükəsi yaradır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yüksək triqliseridlər
- triqliseridlərin artması
- hipertriqliseridemik dislipidemiya
- IV tip hiperlipidemiya
Xəstəlik haqqında
Triqliseridlər orqanizmdə piylərin əsas formasıdır. Onlar qida ilə daxil olur, həmçinin artıq karbohidrat və kalorilərdən qaraciyərdə sintez olunur. Qanda xüsusi daşıyıcı hissəciklərin – lipoproteinlərin tərkibində daşınır və enerji ehtiyatı kimi piy toxumasında saxlanılır. Yeməkdən sonra triqliseridlərin səviyyəsi müvəqqəti yüksəlir, buna görə analiz adətən ac qarına verilir.
Hipertriqliseridemiya – qanda triqliseridlərin səviyyəsinin normadan yüksək olmasıdır. Ac qarına normal səviyyə 1,7 mmol/l-dən aşağı hesab olunur. Bu pozuntu çox geniş yayılıb və adətən digər mübadilə pozuntuları – insulin müqaviməti, qarın tipli piylənmə, qaraciyərin piylənməsi, 2-ci tip şəkərli diabet – ilə birlikdə rast gəlinir.
Orta dərəcəli artım aterosklerozun və ürək-damar xəstəliklərinin riskini yüksəldir, xüsusən digər risk amilləri ilə birlikdə. Çox yüksək səviyyələr isə mədəaltı vəzinin kəskin iltihabına – kəskin pankreatitə səbəb ola bilər; bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətdir. Xoşbəxtlikdən triqliseridlər həyat tərzinin dəyişməsinə ən tez cavab verən lipid göstəricisidir.
Səbəbləri
Əksər hallarda hipertriqliseridemiya bir neçə amilin birgə təsiri ilə yaranır: irsi meyil həyat tərzi və digər xəstəliklərlə birləşir. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- artıq çəki və insulin müqaviməti – qaraciyər daha çox triqliserid istehsal edir, onların qandan təmizlənməsi isə zəifləyir;
- 2-ci tip şəkərli diabet – xüsusən qan şəkəri nəzarətdə olmadıqda triqliseridlər kəskin yüksələ bilər;
- alkoqol – qaraciyərdə triqliseridlərin sintezini artırır; həssas insanlarda hətta mötədil miqdar da səviyyəni xeyli yüksəldir;
- qidalanma – sürətli karbohidratlar, şirniyyat, ağ un məmulatları, şəkərli və qazlı içkilər, meyvə şirələri, həddən artıq kalorili qida;
- az hərəkətli həyat tərzi – əzələlər triqliseridləri daha az istifadə edir;
- digər xəstəliklər – hipotireoz, xroniki böyrək xəstəliyi və nefrotik sindrom, qaraciyərin piylənməsi;
- bəzi dərmanlar – estrogen tərkibli preparatlar, qlükokortikoidlər, retinoidlər, bəzi antipsixotiklər, antiretrovirus və immunosupressiv preparatlar, bəzi diuretiklər və beta-blokatorlar;
- hamiləlik – xüsusən son trimestrdə triqliseridlər fizioloji olaraq artır; irsi meyli olan qadınlarda bu artım təhlükəli həddə çata bilər;
- irsi formalar – ailəvi hipertriqliseridemiya, qarışıq dislipidemiya, nadir ailəvi xilomikronemiya sindromu.
Təsnifat
Səviyyəsinə görə yüngül-orta və ağır hipertriqliseridemiya fərqləndirilir. Yüngül-orta forma əsasən ürək-damar riski baxımından əhəmiyyətlidir. Ağır formada (təxminən 10 mmol/l-dən yüksək səviyyələrdə) kəskin pankreatit riski xeyli artır və müalicə təcili xarakter alır.
Mənşəyinə görə birincili (irsi, genetik) və ikincili formalar ayrılır. İkincili formada səbəb – diabet, alkoqol, dərmanlar, hipotireoz və s. – aradan qaldırıldıqda səviyyə çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Praktikada isə çox vaxt hər iki mexanizm birlikdə iştirak edir.
Klinik mənzərə
Yüngül və orta dərəcəli hipertriqliseridemiya adətən heç bir əlamət vermir və təsadüfən, qan analizində aşkarlanır. Bəzən laboratoriyada qan zərdabının bulanıq, «südlü» görünüşü qeyd olunur. Çox yüksək səviyyələrdə aşağıdakı əlamətlər yarana bilər:
- qarının yuxarı hissəsində şiddətli ağrı, çox vaxt kürəyə yayılan, ürəkbulanma və qusma ilə – kəskin pankreatitin əlamətləri;
- eruptiv ksantomalar – dəridə, xüsusən sağrı, dirsək və diz nahiyəsində sarımtıl, qırmızı haşiyəli kiçik düyünlər;
- lipemia retinalis – göz dibində damarların süd rəngli görünüşü; görmə adətən pozulmur;
- qaraciyər və dalağın böyüməsi, qarında ağırlıq hissi;
- diqqətin zəifləməsi, yaddaş pozuntuları – çox yüksək səviyyələrdə nadir hallarda.
Uşaqlarda çox yüksək triqliseridlər, xüsusən təkrarlanan qarın ağrıları ilə birlikdə, irsi formanı düşündürür və mütəxəssis müayinəsi tələb edir. Hamiləlikdə ağır hipertriqliseridemiya həm ana, həm də döl üçün təhlükəli ola bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qarının yuxarı hissəsində qəfil başlayan, kürəyə yayılan güclü ağrı, təkrarlanan qusma, zəiflik və ürək döyüntüsü varsa – bu hallarda 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz qan analizinə əsaslanır, lakin həkimin vəzifəsi yalnız artımı təsdiqləmək deyil, onun səbəbini tapmaq və ürək-damar riskini qiymətləndirməkdir.
- anamnez – qidalanma, alkoqol istifadəsi, fiziki aktivlik, qəbul edilən dərmanlar, ailədə erkən ürək-damar xəstəlikləri və pankreatit halları;
- baxış – bədən çəkisi, bel ölçüsü, arterial təzyiq, dəridə ksantomalar;
- lipid spektri – ümumi xolesterin, aşağı və yüksək sıxlıqlı lipoproteinlər, triqliseridlər; nəticə gözlənilməz olduqda analiz təkrarlanır;
- qan şəkəri və qlikozillənmiş hemoqlobin (HbA1c) – diabeti və ya diabetəqədərki vəziyyəti aşkarlamaq üçün;
- qalxanabənzər vəzi hormonları – hipotireozu istisna etmək üçün;
- qaraciyər və böyrək göstəriciləri, sidikdə zülal – ikincili səbəbləri və orqanların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün;
- qarın boşluğunun USM-i – qaraciyərin piylənməsini və mədəaltı vəzinin vəziyyətini göstərir;
- genetik müayinə – ağır, erkən başlayan və ailəvi formalarda.
Differensial diaqnostika birincili və ikincili formalar, həmçinin qarışıq dislipidemiyalar arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- kəskin pankreatit – çox yüksək səviyyələrin ən təhlükəli ağırlaşması; ağır gedişli ola bilər;
- ateroskleroz – ürəyin işemik xəstəliyi, miokard infarktı, insult, ayaq arteriyalarının zədələnməsi;
- qaraciyərin piylənmə xəstəliyi və onun iltihaba, fibroza doğru proqressivləşməsi;
- ağır pankreatitin fəsadları – mədəaltı vəzi toxumasının nekrozu, infeksiya, digər orqanların funksiyasının pozulması;
- təkrarlanan pankreatit epizodları – mədəaltı vəzinin xroniki zədələnməsi, həzm pozuntuları və diabetin yaranması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi triqliseridlərin səviyyəsini azaltmaq, pankreatitin qarşısını almaq və ümumi ürək-damar riskini aşağı salmaqdır. Taktika səviyyədən, səbəbdən və digər risk amillərindən asılıdır.
- həyat tərzi – müalicənin təməlidir: alkoqolun məhdudlaşdırılması, ağır formada isə tam imtina; şəkərli içkilərin, şirniyyatın, ağ un məmulatlarının azaldılması; artıq çəkinin tədricən azaldılması; müntəzəm fiziki aktivlik;
- qidalanma – tərəvəz, paxlalılar, tam taxıllı məhsullar, yağlı dəniz balığı, qoz-fındıq və bitki yağlarına üstünlük; doymuş yağların və emal olunmuş ət məhsullarının məhdudlaşdırılması;
- ikincili səbəblərin müalicəsi – diabetin yaxşı nəzarəti, hipotireozun müalicəsi, triqliseridləri artıran dərmanların həkim tərəfindən yenidən nəzərdən keçirilməsi;
- statinlər – ürək-damar riski yüksək olduqda ilk sıra preparatlar; əsasən «pis» xolesterini azaldır, triqliseridlərə də müəyyən təsir göstərir;
- fibratlar – ağır hipertriqliseridemiyada pankreatitin profilaktikası üçün;
- omeqa-3 yağ turşularının dərman preparatları – seçilmiş hallarda, həkimin təyini ilə;
- ailəvi xilomikronemiya sindromunda – çox aşağı yağlı xüsusi pəhriz, dietoloqun nəzarəti və müasir məqsədyönlü preparatlar;
- çox yüksək səviyyə və pankreatit zamanı – stasionar müalicə, bəzi hallarda xüsusi qan təmizləmə üsulları.
Dərmanları yalnız həkim təyin edir və müalicənin effekti müntəzəm analizlərlə yoxlanılır. Qida əlavələri və «xalq vasitələri» dərman müalicəsini əvəz etmir. Dərmanlar həyat tərzi dəyişiklikləri ilə birlikdə ən yaxşı nəticə verir; triqliseridlər normallaşsa belə, müalicəni özbaşına dayandırmaq olmaz.
Profilaktika
- normal çəkinin saxlanılması, bel ölçüsünə nəzarət;
- gündəlik fiziki aktivlik – sürətli gəzinti, üzgüçülük, velosiped;
- alkoqolun məhdudlaşdırılması və ya ondan imtina;
- şəkərli və qazlı içkilərdən, meyvə şirələrinin çoxundan imtina;
- qidada tərəvəz, tam taxıllı məhsullar və yağlı dəniz balığına üstünlük vermək, şirniyyatı və ağ un məmulatlarını məhdudlaşdırmaq;
- diabet, hipotireoz və digər mübadilə pozuntularının vaxtında müalicəsi;
- risk qrupunda – artıq çəki, diabet, ailədə erkən infarkt və ya pankreatit olduqda – lipid spektrinin müntəzəm yoxlanılması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Hipertriqliseridemiya aşkarlandıqda terapevt, kardioloq və ya endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır. Qarında güclü ağrı yarandıqda təcili yardım çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
Triqliseridlər həyat tərzinə ən həssas lipid göstəricisidir – alkoqoldan və şəkərli içkilərdən imtina tez nəticə verir.
- Çox yüksək triqliseridlər aşkarlanıbsa, həkimə gecikmədən müraciət edin.
- Qarının yuxarı hissəsində şiddətli ağrı və qusma zamanı təcili yardım çağırın (103).
- Dərmanları həyat tərzi dəyişiklikləri ilə birlikdə qəbul edin və özbaşına dayandırmayın.
Suallar və cavablar
Hər ikisi qanda olan piy maddələridir, lakin funksiyaları fərqlidir. Triqliseridlər enerji ehtiyatıdır və qidalanmaya, alkoqola daha həssasdır. Xolesterin hüceyrə membranlarının və hormonların tərkib hissəsidir. Hər ikisinin artması ürək-damar riskini yüksəldir.
Alkoqol qaraciyərdə triqliseridlərin sintezini artırır. Hətta mötədil miqdar həssas insanlarda səviyyəni əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldə bilər. Ağır hipertriqliseridemiyada alkoqoldan tam imtina tövsiyə olunur.
Dərman kimi qeydiyyatdan keçmiş omeqa-3 preparatları triqliseridləri azalda bilər, lakin qida əlavəsi kimi satılan balıq yağının tərkibi və effektivliyi çox vaxt kifayət etmir. Həftədə bir neçə dəfə yağlı dəniz balığı yemək faydalıdır. Dərman preparatı lazım olub-olmadığına həkim qərar verir.
Adətən lipid spektri ac qarına, son yeməkdən təxminən on iki saat sonra verilir. Analizdən əvvəlki günlərdə alkoqol qəbul etməmək və adi qidalanma rejimini saxlamaq məsləhətdir. Bəzi hallarda həkim analizi ac qarına olmadan da təyin edə bilər.
Yüngül-orta formada həyat tərzi dəyişiklikləri – çəkinin azaldılması, alkoqol və şəkərdən imtina, fiziki aktivlik – çox vaxt səviyyəni xeyli azaldır. Ağır və irsi formalarda, həmçinin ürək-damar riski yüksək olduqda isə əlavə olaraq dərman müalicəsi lazım olur.
Hamiləlikdə triqliseridlərin müəyyən qədər artması normaldır. Lakin irsi meyli olan qadınlarda səviyyə çox yüksələ və pankreatit riski yarana bilər. Belə qadınlar hamiləlik dövründə həkim nəzarətində olmalıdır. Lipidazaldıcı dərmanların çoxu hamiləlikdə istifadə olunmur, ona görə müalicəni yalnız həkim seçir.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
