Yuxu arteriyasının stenozu beyni qanla təchiz edən boyun arteriyalarının aterosklerotik pilək hesabına daralmasıdır. Uzun müddət əlamətsiz gedə bilər, lakin işemik insultun mühüm səbəblərindən biridir. Vaxtında aşkarlanma və müalicə insult riskini azaldır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Karotid stenoz
- yuxu arteriyasının daralması
- karotid ateroskleroz
- daxili yuxu arteriyasının stenozu
Xəstəlik haqqında
Ümumi yuxu arteriyaları boynun hər iki tərəfində yerləşir və boynun orta hissəsində daxili və xarici şaxələrə bölünür. Daxili yuxu arteriyası beynin böyük hissəsini, həmçinin gözü qanla təchiz edir. Bölünmə nahiyəsində (bifurkasiyada) qan axını burulğanlı olduğu üçün xolesterin piləkləri məhz burada daha tez-tez toplanır və damarın mənfəzi tədricən daralır.
Təhlükə təkcə qan axınının azalmasında deyil. Pilak çatlaya, üzərində tromb yarana bilər, onun hissəcikləri isə qan axını ilə beyin arteriyalarına keçərək insulta və ya keçici işemik həmləyə səbəb olur. Ona görə hətta orta dərəcəli stenoz da həkim nəzarəti tələb edir.
Xəstəlik əsasən ahıl yaşda, ateroskleroz üçün risk amilləri olan insanlarda rast gəlinir. Yuxu arteriyasının stenozu çox vaxt bütün bədəndə gedən aterosklerozun göstəricisidir: belə pasiyentlərdə ürəyin işemik xəstəliyi və ayaq arteriyalarının zədələnməsi də tez-tez aşkarlanır. Buna görə müalicə yalnız boyun damarına deyil, bütövlükdə ürək-damar riskinin azaldılmasına yönəldilir.
Səbəbləri
Stenozun əsas səbəbi aterosklerozdur – damar divarında yağ və birləşdirici toxumadan ibarət piləklərin əmələ gəlməsi. Aterosklerozun inkişafını sürətləndirən risk amilləri:
- siqaret çəkmə – damarın daxili qatını zədələyir, qanın laxtalanmasını artırır və piləklərin böyüməsini sürətləndirir;
- arterial hipertenziya – yüksək təzyiq damar divarına daimi mexaniki yük yaradır;
- yüksək xolesterin, xüsusilə aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər – piləyin əsas «tikinti materialıdır»;
- şəkərli diabet – damarların zədələnməsini sürətləndirir və aterosklerozun daha geniş yayılmasına səbəb olur;
- ahıl yaş və kişi cinsi – yaşla damarlarda dəyişikliklər toplanır; qadınlarda risk menopauzadan sonra artır;
- piylənmə və az hərəkətli həyat tərzi – lipid mübadiləsini və təzyiqi pisləşdirir;
- irsi meyl – yaxın qohumlarda erkən infarkt və ya insult olması;
- digər nahiyələrin aterosklerozu – ürəyin işemik xəstəliyi və ayaq arteriyalarının zədələnməsi olan insanlarda boyun damarlarında da pilək tapılma ehtimalı yüksəkdir.
Nadir səbəblər: arteriya divarının qatlararası cırılması (disseksiya), fibromuskulyar displaziya, damarların iltihabi xəstəlikləri (vaskulitlər), boyun nahiyəsinə şüa terapiyasından sonrakı dəyişikliklər.
Təsnifat
- Simptomsuz stenoz – təsadüfən, məsələn, boyun damarlarının USM-i zamanı aşkarlanır;
- Simptomlu stenoz – son aylarda həmin tərəfdə insult, keçici işemik həmlə və ya bir gözdə keçici korluq olub.
Daralmanın dərəcəsinə görə yüngül, orta, ağır stenoz və tam okklüziya (tutulma) fərqləndirilir. Həkim həmçinin piləyin quruluşunu qiymətləndirir: səthi qeyri-hamar, xoralaşmış və ya yumşaq piləklər daha «qeyri-sabit» sayılır və emboliya riski daha yüksəkdir. Müalicə taktikası həm daralmanın dərəcəsindən, həm də əlamətlərin olub-olmamasından asılıdır.
Klinik mənzərə
Stenoz özü çox vaxt heç bir əlamət vermir. Bəzən həkim boynu stetoskopla dinləyərkən damar üzərində küy eşidir, lakin küyün olmaması stenozu istisna etmir. Xəbərdaredici əlamətlər keçici işemik həmlə və ya insult zamanı yaranır və adətən qəfil başlayır:
- bədənin bir tərəfində qəfil zəiflik və ya keyimə (üz, qol, ayaq);
- nitqin pozulması, sözləri tapmaqda və ya başa düşməkdə çətinlik;
- bir gözdə qəfil, keçici görmə itkisi – «gözün önünə pərdə enməsi» kimi hiss olunur;
- üz asimmetriyası, ağız bucağının sallanması;
- qəfil başgicəllənmə, müvazinətin və yerişin pozulması;
- əl hərəkətlərində yöndəmsizlik, əşyaları əldən salma.
Bəzi pasiyentlərdə uzun müddətli qan çatışmazlığı fonunda yaddaşın zəifləməsi, diqqətin azalması, yorğunluq kimi qeyri-spesifik əlamətlər ola bilər, lakin onlar yalnız stenozla izah olunmur.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər üzdə asimmetriya, qolda zəiflik, nitq pozuntusu və ya bir gözdə qəfil görmə itkisi yaranıbsa. Əlamətlər bir neçə dəqiqə sonra keçsə belə, gözləmək olmaz: keçici həmlədən sonrakı ilk günlərdə insult riski xüsusilə yüksəkdir, insultda isə müalicənin effektivliyi vaxtdan birbaşa asılıdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri, keçirilmiş həmlələri, risk amillərini və qəbul olunan dərmanları soruşur, arterial təzyiqi hər iki qolda ölçür, boyun damarlarını dinləyir və nevroloji baxış aparır. Müayinə planı:
- boyun damarlarının dupleks skanlanması (USM) – daralmanın dərəcəsini və piləyin quruluşunu göstərən əsas skrininq və nəzarət müayinəsi;
- KT angioqrafiya və ya MR angioqrafiya – daralmanın dəqiq qiymətləndirilməsi və əməliyyatın planlaşdırılması üçün;
- baş beynin KT və ya MRT-si – keçirilmiş və ya «səssiz» insult ocaqlarının aşkarlanması;
- qan analizləri – lipid spektri, qan şəkəri və qlikozillənmiş hemoqlobin, böyrək funksiyası;
- EKQ, Holter monitorinqi, exokardioqrafiya – insultun ürəkdən qaynaqlanan mənbələrini, məsələn, qulaqcıqların fibrilyasiyasını istisna etmək üçün;
- göz dibinin müayinəsi – keçici görmə itkisi olduqda tor qişa damarlarında emboliya izlərini axtarmaq üçün.
Differensial diaqnostika zamanı keçici nevroloji əlamətlərin digər səbəbləri – ürək mənşəli emboliya, beyindaxili damarların zədələnməsi, miqren, epileptik tutmalar və qan şəkərinin kəskin düşməsi – istisna edilir.
Ağırlaşmalar
- işemik insult – ən ciddi ağırlaşma, iflic, nitq pozuntusu və əlilliklə nəticələnə bilər;
- təkrarlanan keçici işemik həmlələr;
- tor qişa arteriyasının emboliyası və bir gözdə davamlı görmə itkisi;
- xroniki beyin işemiyası, yaddaş və düşüncə qabiliyyətinin zəifləməsi;
- digər ürək-damar hadisələri – miokard infarktı, ayaq arteriyalarının zədələnməsi, çünki ateroskleroz sistem xəstəliyidir.
Müalicə
Müalicənin məqsədi insultun qarşısını almaq və aterosklerozun irəliləməsini ləngitməkdir. Taktikanı nevroloq, kardioloq və damar cərrahı birlikdə müəyyən edir.
Dərman müalicəsi. Stenozu olan pasiyentlərin əksəriyyətinə həkim aşağıdakı qrupları təyin edir: trombların yaranmasının qarşısını alan antitrombositar preparatlar; xolesterini hədəf səviyyəyə salan və piləyi sabitləşdirən statinlər, lazım olduqda lipidləri azaldan digər vasitələr; arterial təzyiqi normallaşdıran antihipertenziv preparatlar; diabet olduqda qan şəkərinə nəzarət edən dərmanlar. Preparatların seçimi, birləşməsi və hədəf göstəricilər fərdi şəkildə həkim tərəfindən müəyyən olunur.
Həyat tərzi. Siqaretdən tam imtina, Aralıq dənizi tipli qidalanma (tərəvəz, meyvə, balıq, zeytun yağı, paxlalılar, heyvan yağlarının və duzun məhdudlaşdırılması), müntəzəm fiziki aktivlik, çəkinin normallaşdırılması, alkoqolun məhdudlaşdırılması.
Cərrahi müalicə. Simptomlu əhəmiyyətli stenozda, eləcə də seçilmiş simptomsuz ağır stenoz hallarında aparılır:
- karotid endarterektomiya – arteriyanın açılaraq piləyin çıxarılması; ən çox tətbiq olunan və yaxşı öyrənilmiş üsuldur;
- karotid stentləmə – damardaxili üsulla daralma nahiyəsinə stentin yerləşdirilməsi; açıq əməliyyatın riski yüksək olduqda üstünlük verilə bilər.
Simptomlu stenozda əməliyyatın insult və ya həmlədən sonra mümkün qədər tez aparılması ən böyük fayda verir. Simptomsuz stenozda isə əməliyyatın faydası əməliyyat riski ilə müqayisə edilir və qərar fərdi qəbul olunur.
Nə etməmək lazımdır: antitrombositar preparatları və statinləri özbaşına dayandırmaq, «damar təmizləyən» bitki vasitələrinə və reklam olunan qida əlavələrinə ümid edib həkim müalicəsindən imtina etmək, keçici əlamətlər zamanı evdə gözləmək.
Reabilitasiya
- əməliyyatdan sonra antitrombositar və statin müalicəsinin davam etdirilməsi;
- dövri USM nəzarəti – təkrar daralmanın və qarşı tərəfdəki arteriyanın vəziyyətinin izlənməsi üçün;
- insult keçirilibsə – nevroloji reabilitasiya: hərəki funksiyaların, nitqin və gündəlik bacarıqların bərpası;
- risk amillərinə – təzyiqə, xolesterinə, şəkərə, çəkiyə – həyat boyu nəzarət.
Profilaktika
- siqareti tərk etmək, passiv siqaret tüstüsündən uzaq durmaq;
- arterial təzyiqi, xolesterini və qan şəkərini həkimin müəyyən etdiyi hədəf səviyyədə saxlamaq;
- həftənin əksər günlərində orta intensivlikli fiziki aktivlik, məsələn, cəld yeriş;
- duzu, heyvan yağlarını və şirniyyatı məhdudlaşdıran, tərəvəz və meyvə ilə zəngin qidalanma;
- çəkini normal həddə saxlamaq, alkoqolu məhdudlaşdırmaq;
- risk amilləri çox olan ahıl insanlarda, ayaq və ya ürək arteriyalarının aterosklerozu olanlarda həkimin göstərişi ilə boyun damarlarının USM-i.
Hansı həkimə müraciət etməli
Planlı müayinə üçün nevroloqa və ya kardioloqa müraciət etmək olar; əməliyyat məsələsini damar cərrahı həll edir. İnsult əlamətlərində isə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Yadda saxla!
Yuxu arteriyasının stenozu «səssiz» xəstəlikdir, lakin keçici əlamətlər insultun xəbərçisidir.
- Qəfil zəiflik, keyimə, nitq və ya görmə pozğunluğu zamanı – hətta keçib getsə belə – dərhal 103-ə zəng edin.
- Stenoz aşkarlanıbsa, statin və antitrombositar preparatları özbaşına dayandırmayın.
- Siqaretdən imtina, təzyiq və xolesterinə nəzarət dərmanlar qədər vacibdir.
- Əməliyyat qərarını damar cərrahı ilə birlikdə, riskləri və faydanı müzakirə edərək qəbul edin.
Faydalı Məqalələr
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Ultrasəs angiologiyası: USM-in yeni imkanları
Ultrasəs skanlaşdırma metodu son 20 ildə tibbin ən müxtəlif sahələrində geniş yayılıb.
İstiqamət: USM diaqnostikası
Suallar və cavablar
Xeyr. Yüngül və orta stenozda, eləcə də əksər simptomsuz hallarda dərman müalicəsi və risk amillərinə nəzarət kifayət edir. Əməliyyat əsasən insult və ya keçici həmlə ilə müşayiət olunan əhəmiyyətli stenozda və seçilmiş ağır simptomsuz hallarda tövsiyə olunur.
Statinlər piləyi sabitləşdirir və onun böyüməsini ləngidir, bəzən cüzi kiçilməsinə səbəb olur, lakin ağır daralmanı tamamilə aradan qaldırmır. Dərmanların əsas məqsədi insult riskini azaltmaqdır.
Müayinə keçici işemik həmlə və ya insult keçirmiş insanlara, eləcə də həkimin qərarı ilə ürək və ya ayaq arteriyalarının aterosklerozu, çoxsaylı risk amilləri olan ahıl pasiyentlərə tövsiyə olunur. Risk amilləri olmayan insanlarda skrininq kimi məqsədəuyğun hesab edilmir.
Küy damarda qan axınının burulğanlı olduğunu göstərə bilər və stenozun mümkün əlamətidir. Lakin küy həmişə ağır daralma demək deyil, bəzən isə ağır stenozda küy eşidilmir. Dəqiq qiymətləndirmə üçün boyun damarlarının USM-i aparılır.
Bəli, bəzən əməliyyat və ya stent nahiyəsində təkrar daralma inkişaf edir, xüsusilə risk amilləri nəzarətdə saxlanılmadıqda. Ona görə əməliyyatdan sonra dövri USM nəzarəti aparılır və dərman müalicəsi davam etdirilir.
Əksər hallarda orta intensivlikli müntəzəm fiziki aktivlik faydalıdır və ürək-damar riskini azaldır. Yükün növünü və həcmini həkimlə razılaşdırmaq lazımdır, xüsusilə yaxın keçmişdə həmlə və ya əməliyyat olubsa.
Damar cərrahiyyəsi üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Aorta anevrizması
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arteriyaların stenozu
- Aşağı ətrafların damarlarının aterosklerozu
- Aşağı ətrafların işemiyası
- Böyrək arteriyasının stenozu
- Damar torları
- Damar ulduzcuqları
- Diabetik ayaq
- Fallo tetradası
- Flebit
- Kəskin koronar sindrom
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
