Radiodalğa cərrahiyyəsi yumşaq damağın toxumalarına nöqtəvi təsirlə xorultunu azaltmağa yönəlib. Məqalədə üsulun necə işlədiyi və hansı hallarda təyin edildiyi danışılır.
Xorultu geniş yayılmış problemdir və kişilərdə də, qadınlarda da rast gəlinir. Xorultudan əziyyət çəkən insan yalnız özünə deyil, yanında yatan adama da normal dincəlməyə mane olur. Üstəlik, xorultu hallarının bir hissəsi yuxunun obstruktiv apnoe sindromu (YOAS) ilə bağlıdır. Bu sindromda yuxu zamanı tənəffüs yolları bir neçə saniyədən bir dəqiqəyə yaxın müddətə bağlanır və nəfəs dayanır.
YOAS yatan adamın fiziki gücünü bərpa etməsinə mane olur: səhər yorğunluq hissi qalır, gün ərzində yuxululuq və diqqət dağınıqlığı yaranır. Müalicə olunmayan apnoe arterial təzyiqin yüksəlməsi və ürək-damar xəstəliklərinin inkişaf riskini artırır.
Yazıda xorultu və apnoenin səbəbləri, müayinə üsulları və müalicə yanaşmaları, o cümlədən radiodalğa cərrahiyyəsinin rolu haqqında məlumat verilir.
Xorultu və yuxu apnoesi nədir
Xorultu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yollarının yumşaq toxumalarının titrəməsi nəticəsində yaranan səsdir. Havanın daralmış nahiyədən keçməsi damaq, dilçək və udlaq divarlarının titrəməsinə səbəb olur. Bəzən xorultu zərərsiz görünür, lakin onun arxasında tənəffüsün müvəqqəti dayanması gizlənə bilər.
Yuxu apnoesi zamanı yuxarı tənəffüs yolları tam və ya qismən bağlanır, qanda oksigen səviyyəsi aşağı düşür və beyin pasiyenti yuxudan qısa müddətə oyadır. Pasiyent çox vaxt bunu xatırlamır, lakin yuxu parçalanır və keyfiyyəti pisləşir.
Xorultunun yaranma səbəbləri
Xorultunun səbəbi tənəffüs yollarının müxtəlif səviyyələrində daralma ola bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblər aşağıdakılardır:
- xəstəlik və ya travma nəticəsində burun arakəsməsinin əyriliyi;
- yumşaq damağın sallanması;
- uzanmış damaq dilçəyi;
- həddindən artıq iri badamcıqlar (damaq, dil və burun-udlaq badamcıqları);
- burun tutulması və xroniki rinit, polip;
- aşağı çənənin kiçik olması və ya geriyə yerləşməsi.
Səbəbi dəqiq müəyyən etmədən müalicə seçmək düzgün deyil, çünki hər pasiyentdə daralma fərqli səviyyədə olur.
Problemi ağırlaşdıran amillər
Xorultunun və apnoenin gedişini ağırlaşdıran bir sıra amillər var. Onların bir hissəsini dəyişmək mümkündür:
- artıq çəki, xüsusilə boyun nahiyəsində yağ toplanması;
- alkoqol qəbulu, xüsusilə yatmazdan əvvəl;
- siqaret çəkmə;
- yuxugətirici və sakitləşdirici preparatların müntəzəm qəbulu;
- arxası üstə yatmaq;
- yorğunluq və yuxu rejiminin pozulması.
Həkim müalicəni planlaşdırarkən əvvəlcə bu amilləri aradan qaldırmağı tövsiyə edir, çünki yalnız cərrahi müdaxilə həyat tərzi pozğunluqlarını düzəltmir. Dərman qəbulu barədə qərarı yalnız həkim verir.
Müayinə necə aparılır
Xorultunun və apnoenin səbəbini müəyyən etmək üçün mütəxəssislərin birgə iştirakı vacibdir. Müayinə adətən belə keçir:
- Məsləhət. Otorinolarinqoloq (LOR) və somnoloq şikayətləri, yuxu vərdişlərini və yanaşı xəstəlikləri soruşur. Yanında yatan adamın müşahidələri də faydalıdır.
- LOR müayinəsi. Burun, udlaq və damaq müayinə olunur, burun və burun-udlağın videoendoskopik müayinəsi ilə daralma nahiyələri aşkarlanır.
- Respirator monitorinq. Gecə ərzində tənəffüs, nəfəs dayanmalarının sayı və qanın oksigenlə doyması xüsusi cihazla qeydə alınır.
- Əlavə müayinələr. Lazım olduqda tomoqrafiya, ürək və təzyiq müayinələri təyin edilir.
- Plan. Nəticələrə əsasən apnoenin dərəcəsi (yüngül, orta, ağır) müəyyən olunur və müalicə seçilir.
Müalicə yanaşmaları
Müalicənin seçimi apnoenin dərəcəsindən, daralmanın səviyyəsindən və pasiyentin vəziyyətindən asılıdır. Əsas yanaşmalar bunlardır:
| Yanaşma | Mahiyyəti | Nə vaxt seçilir |
|---|---|---|
| Həyat tərzi dəyişiklikləri | Çəkinin azalması, alkoqoldan və siqaretdən imtina, yuxu vəziyyətinin dəyişməsi | Yüngül hallarda və ya müalicənin əsasında |
| Tənəffüs aparatı | Yuxu zamanı maska ilə müsbət hava təzyiqinin verilməsi | Orta və ağır apnoedə |
| Burun yollarının müalicəsi | Rinit, polip və arakəsmə əyriliyinin aradan qaldırılması | Burun tutulması səbəb olduqda |
| Cərrahi müalicə | Damaq, badamcıq və ya burun strukturlarının əməliyyatı | Anatomik daralma təsdiqləndikdə |
Radiodalğa cərrahiyyəsi nədir
Radiodalğa cərrahiyyəsi yüksək tezlikli dalğa enerjisindən istifadə edərək toxumanı kəsən və ya həcmini azaldan müasir cərrahi üsuldur. Bu üsul toxumaya az zədə vurur, qanaxmanı azaldır və əməliyyatdan sonrakı dövrü qısaldır. Radiodalğa cərrahiyyəsi miniinvaziv olduğundan bərpa adətən sürətli keçir.
Bəzi hallarda (apnoenin orta dərəcəsi və ya yüngül apnoenin anatomik dəyişikliklərlə birləşməsi) pasiyentə kombinə edilmiş müdaxilə, yəni uvulopalatofaringoplastika ilə birlikdə tonzillektomiya (yumşaq damağın və damaq qövslərinin plastikası ilə badamcıqların çıxarılması) lazım ola bilər. Burun tənəffüsünü bərpa etmək üçün vazotomiya da əlavə edilə bilər. Bu müdaxilələr yumşaq damaq səviyyəsində tənəffüs mənfəzinin daralmasını azaltmağa, yuxuda nəfəs dayanmalarının sayını azaltmağa və yuxunu yaxşılaşdırmağa yönəlib.
Əməliyyat necə keçir
Əməliyyatdan əvvəl cərrah və anestezioloq pasiyenti müayinə edir və prosedurun gedişini izah edir. Əməliyyat ümumi və ya kombinə edilmiş anesteziya altında aparılır ki, pasiyent ağrı hiss etməsin və cərrah sağlam toxumalara minimal zədə ilə işləyə bilsin.
- Hazırlıq. Analizlər, EKQ və anestezioloq müayinəsi tamamlanır, aclıq qaydalarına əməl edilir.
- Anesteziya. Anestezioloq pasiyentin vəziyyətinə uyğun anesteziya növünü seçir.
- Müdaxilə. Cərrah radiodalğa cihazı ilə planlaşdırılmış nahiyələrdə əməliyyatı aparır.
- Müşahidə. Pasiyent oyandıqdan sonra tibb işçilərinin nəzarəti altında qalır.
- Evə buraxılma. Vəziyyət sabit olduqda həkim tövsiyələr verir. Bəzən pasiyent növbəti gün evə yazılır.
Bərpa və nəticələr
Radiodalğa üsulu ilə əməliyyatdan sonra bərpa adətən sürətli gedir, lakin hər pasiyentdə fərdi xüsusiyyətlər ola bilər. Ümumi gedişat belədir:
- İlk günlərBoğazda ağrı, udqunmada çətinlik, yüngül hərarət ola bilər. Həkim tövsiyə etdiyi qidalanma və istirahət rejimi saxlanılır.
- İlk həftələrƏməliyyat nahiyəsi tədricən sağalır. Ağır fiziki yükdən, çox isti və bərk qidadan çəkinmək lazımdır.
- Bir neçə aydan sonraNəzarət müayinəsi və lazım olduqda təkrar respirator monitorinq aparılır. Bir çox pasiyent və yaxınları xorultunun azaldığını qeyd edir.
Nəticə həmişə eyni olmur və apnoenin dərəcəsindən, çəkidən və həyat tərzindən asılıdır. Müalicədən sonra da çəkiyə nəzarət, alkoqoldan imtina və həkim nəzarəti vacibdir.
Mümkün ağırlaşmalar
Hər cərrahi müdaxilədə olduğu kimi, bu əməliyyatda da ağırlaşmalar mümkündür, lakin düzgün göstərişlə və təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparıldıqda onlar nadir olur. Mümkün yan təsirlərə aşağıdakılar aiddir:
- boğazda ağrı və udqunma çətinliyi;
- əməliyyat nahiyəsindən qanaxma;
- infeksiya və yüksək hərarət;
- səsin müvəqqəti dəyişməsi, ağızın quruluğu;
- nadir hallarda xorultunun qismən davam etməsi.
Ağırlaşma riskini azaltmaq üçün həkimin bütün tövsiyələrinə əməl etmək və nəzarət müayinələrini buraxmamaq vacibdir.
Evdə yuxunun yaxşılaşdırılması üçün tövsiyələr
Həkim müalicəsindən əlavə, gündəlik vərdişlər xorultunun şiddətinə təsir edir. Aşağıdakı sadə qaydalar bir çox insanda yuxunun keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir:
- yatmazdan ən azı bir neçə saat əvvəl alkoqoldan və ağır yeməkdən çəkinin;
- mümkün olduqda arxası üstə yox, yan üstə yatın;
- başın bir qədər yuxarıda olması üçün uyğun yastıq seçin;
- gecə burun tutulması varsa, səbəbini həkimlə müəyyən edin və burun yollarını təmiz saxlayın;
- müntəzəm yuxu rejimini saxlayın, eyni vaxtda yatın və oyanın;
- çəkini normada saxlamağa çalışın, çünki boyun nahiyəsində yağ qatı tənəffüs yollarını daraldır;
- sakitləşdirici və yuxugətirici dərmanları yalnız həkimin təyinatı ilə qəbul edin.
Bu tövsiyələr yüngül xorultuda faydalı ola bilər, lakin apnoe şübhəsi olduqda həkim müayinəsi məcburidir.
Uşaqlarda xorultu və apnoe
Uşaqlarda xorultu da rast gəlinir və çox vaxt böyümüş badamcıq və ya adenoidlə bağlı olur. Uşaqda xorultu, ağızla nəfəs alma, yuxuda narahatlıq, gündüz diqqət dağınıqlığı və ya öyrənmə çətinliyi apnoenin əlaməti ola bilər. Bu hallarda uşaq otorinolarinqoloqa müraciət etmək vacibdir.
Uşaqlarda müalicə qərarı müayinədən sonra verilir. Bəzi hallarda müşahidə kifayət edir, bəzən isə badamcığın və ya adenoidin cərrahi yolla götürülməsi lazım olur. Uşağa özbaşına dərman vermək və ya xalq vasitələri tətbiq etmək düzgün deyil.
Kimə uyğun deyil
Radiodalğa müdaxiləsi hər pasiyent üçün münasib deyil. Aşağıdakı hallarda həkim başqa müalicə yolu seçə bilər:
Ehtiyatla yanaşılmalı hallar
- ağır ürək və ağciyər xəstəlikləri, anesteziya üçün yüksək risk;
- qan laxtalanmasının pozulması və ya qanı durulaşdıran dərmanların qəbulu;
- kəskin iltihab və infeksiya dövrü;
- apnoenin səbəbinin burun-udlaq nahiyəsindən kənarda, məsələn çənə quruluşunda olması;
- çox yüksək artıq çəki, bu halda əvvəlcə çəkinin azaldılması və tənəffüs aparatı seçilə bilər.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Xorultunu adi hal saymaq düzgün deyil. Aşağıdakı əlamətlər müayinəyə müraciət etmək üçün əsasdır:
Həkimə müraciət edin
- yanında yatan adam yuxuda nəfəs dayanmalarını görürsə;
- səhər baş ağrısı, yorğunluq və gün ərzində güclü yuxululuq varsa;
- yuxudan boğulma hissi ilə oyanırsınızsa;
- yüksək qan təzyiqi və ya ürək ritmi pozğunluğu müşahidə olunursa;
- əməliyyatdan sonra qanaxma, yüksək hərarət və ya nəfəs çətinliyi yaranarsa.
Əlaqəli Xəstəliklər
Obstruktiv yuxu apnesi sindromu (OYAS)
Obstruktiv yuxu apnesi sindromu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yolunun təkrarlanan daralması və ya bağlanması nəticəsində nəfəs fasilələri, oksigen…
İstiqamət: Somnologiya / Pulmonologiya / Yuxu endoskopiyası
Əlaqəli Xidmətlər
Xorultunun cərrahi müalicəsi
Xorultunun cərrahi müalicəsi yuxu zamanı tənəffüs yolunu daraldan anatomik səbəbin — yumşaq damağın, dilçəyin, badamcıqların, burun çəpərinin və…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. Xorultu apnoesiz də ola bilər. Lakin nəfəs dayanmaları, gündüz yuxululuğu və səhər yorğunluğu varsa, apnoe ehtimalı yoxlanılmalıdır.
Əməliyyat anesteziya altında aparılır və pasiyent ağrı hiss etmir. Əməliyyatdan sonra boğazda ağrı ola bilər, bu halda həkim ağrıkəsici təyin edir.
Nəticə fərdidir. Bir çox pasiyentdə xorultu xeyli azalır, lakin tam keçməyə bilər. Çəkinin idarə edilməsi və həyat tərzi nəticəyə təsir edir.
Xeyr. Orta və ağır apnoedə tənəffüs aparatı əsas müalicə üsullarındandır. Cərrahi müalicə yalnız anatomik daralma olduqda və göstəriş əsasında seçilir.
Bəli. Çəkinin azalması, alkoqoldan və siqaretdən imtina, yan üstə yatmaq xorultunu və apnoeni azalda bilər, xüsusilə yüngül hallarda.
Uşaqlarda xorultunun ən çox səbəbi böyümüş badamcıq və adenoiddir. Qərarı uşaq LOR həkimi müayinədən sonra verir. Özbaşına müalicə etməyin.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.