Xroniki hepatit qaraciyərin uzunmüddətli iltihabıdır və illər boyu nəzərə çarpmadan davam edə bilər. Məqalədə onun nədən inkişaf etdiyi, necə aşkarlandığı və müalicə yanaşmalarının nə olduğu nəzərdən keçirilir.
Xroniki hepatitlər qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri qrupudur və iltihabi prosesin müddəti 6 aydan çox olduqda xroniki sayılır. Xəstəlik virus hepatitindən, bəzi dərmanların qəbulundan, spirtli içkilərdən sui-istifadədən, autoimmun pozğunluqlardan və digər səbəblərdən inkişaf edə bilər.
Xroniki hepatit uzun müddət əlamətsiz keçə bilər, buna görə də çox vaxt təsadüfən aşkarlanır. Müalicə edilməyən xəstəlik qaraciyər fibrozuna, sirrozuna və bəzi hallarda qaraciyər xərçəngi riskinin artmasına gətirib çıxara bilər. Vaxtında diaqnoz və həkim nəzarəti bu ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir.
Xroniki hepatitin səbəbləri
Xroniki hepatit bir neçə mexanizmlə yarana bilər. Səbəbi düzgün müəyyən etmək müalicənin seçilməsi üçün əsasdır.
- B, C və D virus hepatitləri, yəni keçirilmiş və ya xroniki gedişli virus infeksiyaları;
- spirtli içkilərdən sui-istifadə nəticəsində qaraciyərin zədələnməsi;
- bəzi dərmanların uzunmüddətli və nəzarətsiz qəbulu;
- autoimmun proses, yəni immun sistemin qaraciyər hüceyrələrinə qarşı yönəlməsi;
- qarın boşluğu orqanlarının xroniki xəstəlikləri, məsələn, qastrit, enterokolit, pankreatit, xora və öd daşı xəstəliyi, mədə cərrahiyyəsindən sonrakı dövr;
- maddələr mübadiləsinin pozulması, piylənmə və yağlı qaraciyər xəstəliyi;
- müxtəlif infeksion xəstəliklər və birləşdirici toxumanın sistem xəstəlikləri (kollagenozlar).
Klassik bölgü: xroniki hepatitin formaları
Ənənəvi olaraq xroniki hepatitlər iltihabın aktivliyinə və gedişatına görə üç formaya bölünür. Müasir təsnifatda səbəb və fibroz mərhələsi də nəzərə alınır. Aşağıdakı cədvəl formaların əsas fərqlərini göstərir.
| Forma | Xarakteristikası | Gedişat |
|---|---|---|
| Xroniki persistəedici hepatit | Ən xoşxassəli forma, iltihab zəif ifadə olunub | Uzun illər sakit gedir, irəliləmə az müşahidə olunur |
| Xroniki aktiv hepatit | İltihab və hüceyrə zədələnməsi nəzərəçarpandır | Müalicə olunmadıqda fibroz və sirroza keçid riski yüksəkdir |
| Xroniki xolestatik hepatit | Öd yollarında iltihab və öd durğunluğu ilə gedir | Sarılıq və dəri qaşınması ilə müşayiət olunur |
Xroniki persistəedici hepatit
Bu, xroniki hepatitin ən xoşxassəli formasıdır. Xəstələr çox vaxt öz xəstəliklərini hiss etmirlər və ya sağ qabırğaaltı nahiyədə cüzi ağırlıq, qeyri-daimi ümumi zəiflik və tez yorulmadan şikayətlənirlər. Qaraciyər cüzi böyümüş və zəif ağrılı ola bilər, sarılıq olmur.
Qanın biokimyəvi analizində dəyişikliklər, məsələn, qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsi çox vaxt yalnız kəskinləşmə dövründə müşahidə olunur. Gedişat uzunillik və adətən irəliləməyən olur. Düzgün həyat tərzi, pəhriz və spirtli içkilərdən imtina şəraitində vəziyyət sabit qalır və bəzi hallarda sağalma mümkündür.
Xroniki aktiv hepatit
Bu forma nəzərəçarpan iltihabi dəyişikliklərlə gedir və çox vaxt virus hepatitindən sonra inkişaf edir. Şikayətlər daha ifadəlidir: ümumi zəiflik, tez yorulma, iş qabiliyyətinin azalması, ürəkbulanma, iştahın pisləşməsi, sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və ağrılar.
Xəstəliyin ağırlığından asılı olaraq əlavə əlamətlər də yarana bilər: diş əti və burun qanaxmaları, dərialtı qansızmalar, hərarətin yüksəlməsi, döş qəfəsində və çiyinlərdə «damar ulduzcuqları», oynaq ağrıları. Qaraciyər böyümüş, bəzən ağrılı və sıx olur, dalaq da böyüyə bilər. Qanda bilirubin yüksələ, zülal fraksiyaları dəyişə, laxtalanma göstəriciləri azala bilər.
Bu forma müalicə olunmadıqda qaraciyər sirrozuna keçə bilər. Buna görə həkim nəzarəti və müalicənin müntəzəm aparılması çox vacibdir.
Xroniki xolestatik hepatit
Xolestatik formada kiçik öd yollarında iltihab və qaraciyər toxumasında ödün durğunluğu qeyd olunur. Təzahürlər digər formalara bənzəyir, lakin sarılıq daha nəzərəçarpan olur və dəri qaşınması güclü ola bilər, bəzən dərinin saralmasından əvvəl başlayır.
Dərinin altında, gözlərin künclərində sarı ləkələr yarana bilər. Qanda bilirubin, qələvi fosfataza və xolesterin səviyyəsi yüksək olur. Müalicədə qaşınmanın azaldılması, öd axınının yaxşılaşdırılması və yağda həll olan vitaminlərin çatışmazlığının düzəldilməsi nəzərdə tutulur. Preparatların seçimini yalnız həkim edir.
Əlamətlər
Xroniki hepatitin əlamətləri forma və aktivlikdən asılıdır. Bəzi insanlarda heç bir əlamət olmur, digərlərində aşağıdakılar müşahidə edilir:
- davamlı halsızlıq və tez yorulma;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və ya küt ağrı;
- ürəkbulanma, iştahsızlıq, ağızda acı dad;
- dərinin və gözün ağının saralması, sidiyin tündləşməsi, nəcisin rənginin açılması;
- dəri qaşınması, qansızmalar;
- qarın nahiyəsində şişkinlik, ayaqlarda ödem (ağır hallarda).
Diaqnostika necə aparılır
Xroniki hepatiti dəqiqləşdirmək üçün həkim bir neçə mərhələdən ibarət müayinə planı təyin edir:
- Müsahibə və baxış. Həkim şikayətləri, əvvəlki infeksiyaları, qəbul edilən dərmanları, spirt istifadəsini, ailə tarixçəsini soruşur, qaraciyər və dalağın ölçüsünü yoxlayır.
- Qan analizləri. Qaraciyər fermentləri, bilirubin, zülal fraksiyaları, laxtalanma göstəriciləri müəyyən edilir.
- Virus markerləri və digər testlər. B, C və digər virus hepatitlərinin markerləri, autoimmun testlər və lazım olduqda metabolik müayinələr aparılır.
- Ultrasəs və digər alətli müayinələr. Qarın orqanlarının ultrasəs müayinəsi qaraciyər və dalağın quruluşunu göstərir. Fibrozun dərəcəsini qiymətləndirmək üçün elastoqrafiya və ya digər görüntüləmə üsulları tətbiq olunur.
- Qaraciyər biopsiyası. Lazım olduqda toxuma nümunəsi götürülür və histoloji müayinə iltihabın aktivliyini və fibroz mərhələsini dəqiqləşdirir.
Müalicə prinsipləri
Xroniki hepatitin müalicəsi səbəbdən, formadan və qaraciyərin zədələnmə dərəcəsindən asılıdır. Müalicə həmişə fərdi seçilir və həkim nəzarəti altında aparılır. Əsas prinsiplər aşağıdakılardır:
- Səbəbə təsir. Virus hepatitlərində antivirus müalicə, autoimmun formalarda immunitet sistemini tənzimləyən müalicə, dərman mənşəli hepatitdə zərərli preparatın dayandırılması, spirtli hepatitdə spirtdən tam imtina.
- Qaraciyəri qoruyan rejim. Pəhriz, spirtdən imtina, nəzarətsiz dərman və bitki vasitələrindən çəkinmək.
- Simptomların müalicəsi. Qaşınma, ürəkbulanma, halsızlığın azaldılması və lazım olduqda vitaminlərin təyini.
- Müntəzəm nəzarət. Qan analizləri və ultrasəs müayinələri həkimin müəyyən etdiyi fasilələrlə aparılır.
Dərmanların seçimini və dozasını yalnız həkim təyin edir. Özbaşına kortikosteroid, hormon, bitki mənşəli və ya digər vasitələrin qəbulu qaraciyər üçün təhlükəli ola bilər.
Pəhriz və həyat tərzi
Pəhriz xroniki hepatitin müalicəsinin əsas hissəsidir. Qida qaraciyərə yükü azaltmalı, lakin kifayət qədər enerji və zülalla təmin etməlidir. Dəqiq pəhrizi həkim və ya dietoloq xəstəliyin formasına uyğun müəyyən edir.
Məsləhət görülən
- gündə 4–5 dəfə kiçik hissələrlə qidalanma;
- qaynadılmış, buxarda bişirilmiş yeməklər;
- tərəvəz, meyvə, dənli məhsullar;
- az yağlı süd məhsulları, ağ ət və balıq;
- kifayət qədər maye.
Məhdudlaşdırılan və ya qadağan olunan
- spirtli içkilər tamamilə;
- qızardılmış, hisə verilmiş, konservləşdirilmiş və duzlu məhsullar;
- yağlı ət növləri, ördək, qaz, donuz əti;
- şokolad, kremli və çox şirin xəmir məmulatları;
- göbələk, ədviyyatlı və turş qidalar, həkimin icazəsi olmadan dərman və BAT-lar.
Mümkün ağırlaşmalar
Müalicə olunmayan və ya nəzarətsiz xroniki hepatit zamanı ağırlaşmalar baş verə bilər. Ən çox rast gəlinənlər aşağıdakılardır:
- qaraciyər fibrozu və sirrozu, yəni qaraciyər toxumasının tədricən çapıq toxuması ilə əvəzlənməsi;
- portal hipertenziya, qarın boşluğunda mayenin toplanması (assit), qida borusunun varikoz genişlənməsi və qanaxma riski;
- qaraciyər çatışmazlığı, qanın laxtalanmasının pozulması, ensefalopatiya;
- qaraciyər hüceyrəli xərçəng riskinin artması, xüsusilə virus hepatitlərində və sirroz zamanı;
- digər orqanların zədələnməsi: oynaqlar, böyrəklər, qalxanabənzər vəz.
Xroniki xəstəlik zamanı yaşayış rejiminə riayət və həkim nəzarəti ağırlaşmaların qarşısını almağın əsas yoludur.
Kimə uyğun deyil
Xroniki hepatiti olan şəxslərə bəzi müdaxilə və vasitələr əks göstərişdir. Qaraciyər xəstəliyiniz olduğunu həkimə və diş həkiminə həmişə bildirin.
Nəzərə alınmalı məhdudiyyətlər
- spirtli içkilər, hətta az miqdarda, qaraciyər xəstəliyini ağırlaşdırır;
- həkimə danışmadan qəbul olunan ağrıkəsicilər, antibiotiklər, bitki mənşəli vasitələr və qida əlavələri qaraciyərə zərər verə bilər;
- istənilən fizioterapevtik prosedur, istilik prosedurları, sauna və hamam yalnız həkimin icazəsi ilə mümkündür;
- hamiləlik və peyvənd məsələləri fərdi qiymətləndirilməlidir;
- ağır fiziki yük və kəskin pəhriz qaraciyərə əlavə yük verə bilər.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Xroniki hepatitdən şübhələnirsinizsə və ya artıq diaqnozunuz varsa, aşağıdakı əlamətlər yarananda gecikdirmədən həkimə müraciət edin.
Həkimə müraciət edin
- dəri və gözün ağı saralıb, sidik tündləşib, nəcis açılıb;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı güclənir, qarın şişir;
- diş əti, burun qanaxmaları və ya dərialtı qansızmalar çoxalıb;
- qara rəngli nəcis, qanlı qusma və ya qəhvə dənələrinə bənzər qusuntu yaranıb. Belə halda təcili yardım çağırın;
- şüurda dəyişiklik, yuxululuq, çaşqınlıq yaranıb;
- virus hepatiti olan şəxslə yaxın təmas və ya risk faktoru olmuşdur.
Tez-tez Verilən Suallar
Bəzi formalar, məsələn, xroniki C hepatiti, müasir müalicə ilə sağala bilər. Digər hallarda məqsəd iltihabı və irəliləməni nəzarətdə saxlamaqdır. Gedişat səbəbdən və vaxtında müalicədən asılıdır.
Yalnız virus mənşəli hepatitlər yoluxucudur. B və D hepatitləri qan və bioloji mayelər, C hepatiti əsasən qan vasitəsilə ötürülür. Autoimmun, dərman və spirtli hepatitlər yoluxucu deyil.
Xeyr. Spirt qaraciyərin zədələnməsini sürətləndirir və müalicənin effektini azaldır. Ən doğru qərar spirtdən tamamilə imtina etməkdir.
Tezlik xəstəliyin forması və aktivliyindən asılıdır. Sakit gedişli formada həkim analizləri bir neçə ayda bir, aktiv formada daha tez-tez təyin edə bilər.
Bəzi bitki vasitələri və qida əlavələri qaraciyərə zərər verə bilər. Onları yalnız həkimlə məsləhətləşdikdən sonra qəbul etmək lazımdır.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.