Hepatitlər qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri qrupudur və mənşəyinə görə fərqlənir. Məqalədə onların hansı formalarının olduğu, necə diaqnostika edildiyi və müalicənin nədən asılı olduğu izah edilir.
Hepatitlər qaraciyərin iltihabi xəstəlikləridir və səbəbləri müxtəlif ola bilər: virus infeksiyaları, spirtli içkilər, bəzi dərmanlar, zəhərli maddələr, piylənmə və mübadilə pozğunluqları. Qaraciyər çox vaxt uzun müddət şikayət vermədiyi üçün xəstəlik gec aşkarlana bilər.
Müasir diaqnostika və müalicə üsulları qaraciyər xəstəliklərinin əksəriyyətini erkən mərhələdə aşkarlamağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir. Bu məqalədə hepatitlərin əsas növləri, əlamətləri, yoluxma yolları və profilaktikası haqqında ümumi məlumat verilir.
Hepatit nədir
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləridir. Qaraciyərin zədələnməsi hamilələrin toksikozlarında, geniş yanıqlarda, insan parazitlərinin (opistorxlar, helmintlər, lyambliyalar və s.) törətdiyi xəstəliklərdə yarana bilər. Qaraciyər xəstəlikləri çox vaxt öd yollarının və öd kisəsinin zədələnməsi ilə müşayiət olunur.
Virus hepatiti qaraciyərin ən geniş yayılmış xəstəliyidir. Virus hepatitləri dünyada qaraciyər xəstəliklərinin və ağırlaşmalardan ölümün mühüm səbəblərindən biridir. Səbəb A, B, C, D, G, TTV hepatit virusları və digər virus infeksiyaları (herpes, adenovirus, Epşteyn-Barr virusu və s.) ola bilər.
Qaraciyər xəstəliyinin ən nəzərəçarpan simptomu dərinin və selikli qişaların saralmasıdır. Çox vaxt səbəbsiz zəiflik, tez yorulma, iştahın azalması, ürəkbulanma, qusma, sağ qabırğaaltı nahiyədə və ya epiqastriumda ağrılar və ya ağırlıq hissi, oynaqlarda ağrılar, sidiyin tünd rəngi və nəcisin açıq rəng alması narahat edir; qripəbənzər hallar, bədən hərarətinin yüksəlməsi qeyd oluna bilər. Xroniki hepatitlərin spesifik simptomları yoxdur. Qaraciyər zədələndikdə tez-tez dəridə səpgilər, dəri qaşınması, allergik reaksiyalar və xüsusilə günəş allergiyası müşahidə olunur. Xəstəliyin irəliləməsi qida borusu və mədə venalarının varikoz genişlənməsi şəklində ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxarır ki, bu zaman onlardan qanaxma mümkündür; həmçinin ayaqlarda ödemlər və ensefalopatiya yaranır.
Təəssüf ki, hepatitlər çox vaxt uzun müddət simptomsuz gedir, bu isə onların erkən aşkarlanmasını və vaxtında müalicəsini çətinləşdirir. Virus hepatiti xəstəlik 6 aydan çox davam edirsə və immun sistem onun öhdəsindən gələ bilmirsə, xroniki sayılır.
Hansı əlamətlərə diqqət etməli
Hepatitin əlamətləri xəstəliyin növündən və mərhələsindən asılıdır. Xroniki formalar uzun müddət əlamətsiz keçə bilər, buna görə şübhəli dəyişiklikləri nəzərə almaq vacibdir.
- dərinin və gözün ağının saralması;
- səbəbsiz zəiflik, tez yorulma, iştahın azalması;
- ürəkbulanma, qusma, sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və ya ağrı;
- sidiyin tündləşməsi, nəcisin açıq rəng alması;
- dəri qaşınması, oynaq ağrıları, bədən hərarətinin yüksəlməsi.
Bu əlamətlər başqa xəstəliklərdə də ola bilər, dəqiq səbəbi yalnız müayinə göstərir.
Xəstəlik haradan gəlir
İnfeksiyanın mənbəyi xəstə insandır. A virus hepatiti zamanı yoluxma yuyulmamış tərəvəz və meyvələr, çirkli əllər, yoluxmuş qab-qacaq və su vasitəsilə baş verir; nadir hallarda yoluxmuş donorun qanının köçürülməsi zamanı və qorunmasız cinsi əlaqə zamanı. B, C, G virus hepatitlərinin yayılması qanın və onun komponentlərinin köçürülməsi zamanı, bəzi tibbi müdaxilələr və alətlərin kifayət qədər işlənməməsi zamanı, hemodializdə, dərinin və selikli qişaların bütövlüyünün pozulmasında (döymələr, pirsinq, manikür və pedikür, ümumi ülgüc, qayçı və diş fırçalarından istifadə), cinsi yolla, narkotiklərin venadaxili yeridilməsi zamanı baş verir.
Son illərdə G virus hepatitlərinin və TT virusunun (TTV hepatiti) aşkarlanma faizi, ilk növbədə diaqnostika metodlarının təkmilləşməsi sayəsində artıb. Tez-tez bir neçə virusun birləşməsi (B + C, C + G və s.) aşkar edilir ki, bu da xəstəliyin daha sürətli irəliləməsinə gətirib çıxarır. B və G virus hepatitləri zamanı sözügedən şaquli yoluxma yolu mövcuddur – anadan plasenta vasitəsilə dölə.
Spesifik virusəleyhinə preparatların meydana çıxması təkcə xəstəliyi ləngitməyə deyil, xəstələrin xeyli hissəsində virusdan tamamilə xilas olmağa və ağır gecikmiş ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir. Uzun illər müalicənin olmaması qaraciyər sirrozunun və hepatokarsinomanın inkişafına gətirib çıxarır. Hazırda A və B hepatiti xəstəliklərinin qarşısını ən effektiv və təhlükəsiz müdafiə metodu olan vaksinasiya (peyvənd) vasitəsilə almaq mümkündür.
| Hepatit növü | Əsas yoluxma yolu | Peyvənd |
|---|---|---|
| A | Çirkli əllər, çirkli su və qida | Var |
| B | Qan, cinsi yol, anadan dölə | Var |
| C | Əsasən qan vasitəsilə | Hazırda yoxdur |
| D | B hepatiti ilə birlikdə, qan və cinsi yol | B hepatitinə qarşı peyvənd qoruyur |
Hepatitin qeyri-virus mənbələri
Spirtli içkilərin istifadəsi zamanı qaraciyərin alkoqol xəstəliyi inkişaf edir. Alkoqol hepatiti zamanı toksiki maddələr toplanır, qaraciyər hüceyrələrinin (hepatositlərin) tənəffüsü pozulur, piy daxilolmaları əmələ gəlir, hüceyrələrin nekrozu baş verir və bu, qaraciyər sirrozuna gətirib çıxarır. Spirtli içkilərdən sui-istifadə edən şəxslərin hepatit virusları ilə yoluxması da daha sürətli və kobud dəyişikliklərə səbəb olur. Müalicənin birinci və məcburi şərti spirtli içkilərin istifadəsinin tamamilə dayandırılmasıdır, əks halda xəstəliyin irəliləməsi demək olar ki, qaçılmazdır.
Piylənməsi olan insanlarda lipid və karbohidrat mübadiləsinin pozulmasında, insulindən asılı olmayan şəkərli diabetdə, karbohidratlar və yağlar üzrə balanslaşdırılmamış qidalanmada, sürətli çəki itkisində, bəzi dərman preparatlarının uzunmüddətli istifadəsində də qaraciyər hüceyrələrində yağ damcılarının və piy daxilolmalarının toplanması baş verir, steatohepatit inkişaf edir.
Bir çox infeksion xəstəliklərdə qaraciyərin prosesə cəlb olunması əlamətləri – qaraciyər testlərinin mülayim dəyişikliklərindən tutmuş sarılığın və qaraciyər çatışmazlığının meydana çıxmasına qədər – aşkar edilə bilər. Bakterial infeksiyalar (stafilokokk, salmonellalar, yersiniyalar və s.), sifilis, parazitar xəstəliklər (toksoplazmoz, malyariya, qurd invaziyaları və s.) qaraciyərdə müxtəlif dəyişikliklər törədir. Qaraciyərin qeyri-virus infeksiyalarında və parazitar xəstəliklərində səbəbə uyğun müalicə effektli ola bilər. Buna görə də diaqnozu müəyyən etmək və spesifik müalicə aparmaq vacibdir.
Diaqnostika
Hepatitin diaqnozu şikayətlərin, baxışın və müayinə nəticələrinin birgə qiymətləndirilməsi ilə qoyulur. Müayinələrin həcmini həkim fərdi müəyyən edir.
| Müayinə | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Biokimyəvi qan analizi | Qaraciyər fermentlərini, bilirubini, qaraciyərin sintetik funksiyasını |
| Virus markerləri | A, B, C və digər virus hepatitlərinin olub-olmadığını |
| Qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi | Qaraciyərin ölçüsünü, quruluşunu, öd yollarını |
| Elastoqrafiya | Qaraciyər toxumasının sıxlığını, fibroz dəyişikliklərini |
| Biopsiya | Yalnız lazım olduqda, toxuma dəyişikliklərinin xarakterini |
Müalicə yanaşmaları
Müalicə hepatitin səbəbindən, mərhələsindən və pasiyentin vəziyyətindən asılıdır. Dərmanları, onların dozasını və müddətini yalnız həkim təyin edir, özbaşına müalicə qaraciyərə əlavə zərər verə bilər.
- virus hepatitlərində virusəleyhinə müalicə həkimin təyinatı ilə aparılır;
- alkoqol səbəbli zədələnmədə spirtli içkilərdən tam imtina əsas şərtdir;
- yağlı qaraciyər zamanı çəkinin nəzarəti, qidalanmanın və fiziki aktivliyin düzəldilməsi vacibdir;
- qaraciyərə toksik təsir göstərən dərmanlar və maddələr həkimlə razılaşdırılaraq dəyişdirilir;
- müalicə dövründə müntəzəm analizlər və həkim nəzarəti tələb olunur.
Qaraciyərinizi qoruyun!
Qaraciyərin vəziyyətini cərrahi müdaxilələrdən əvvəl müayinə etmək lazımdır ki, adekvat əməliyyatönü hazırlıq aparılsın və əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaların inkişaf riski azalsın. Qaraciyər funksiyasının müayinəsi qaraciyər xəstəliyinin diaqnostikası və aşkarlanması üçün başlanğıc nöqtə sayılır.
Yüksək risk amilləri arasında piylənmə, düzgün olmayan qidalanma, bədən kütləsinin sürətlə azalması, spirtli içkilərdən sui-istifadə və hamiləlik dövründə qaraciyərin əlavə yüklənməsi var. Qaraciyəri qorumaq üçün sadə qaydalara əməl etmək kifayətdir:
- A və B hepatitlərinə qarşı peyvənd olunmaq;
- əlləri yumaq, qida və suyun təmizliyinə diqqət etmək;
- manikür, pirsinq və döymə üçün yalnız steril alətlərdən istifadə etmək;
- ülgüc, qayçı və diş fırçasını başqası ilə bölüşməmək;
- spirtli içkiləri məhdudlaşdırmaq və ya tam imtina etmək;
- balanslı qidalanmaq və çəkini nəzarətdə saxlamaq;
- dərmanları və qida əlavələrini yalnız həkimlə məsləhətləşərək qəbul etmək.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Hepatit tez-tez gizli keçdiyi üçün risk qrupundakı insanlar şikayətləri olmasa da müayinədən keçməlidir.
Həkimə müraciət edin
- dəri və gözün ağı saralıb, sidik tündləşib, nəcis açıq rəng alıb;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə davamlı ağrı və ya ağırlıq var;
- səbəbsiz zəiflik və iştahsızlıq uzun müddət davam edir;
- qanqusma, qara rəngli nəcis və ya şüurun dəyişməsi yaranıb. Bu hallarda təcili yardım çağırın;
- virus hepatiti olan şəxslə təmasınız olub və ya qanköçürmə, tibbi müdaxilə, döymə kimi risk amili var.
Əlaqəli Xəstəliklər
Hepatit B
Virus hepatiti B (B) və ya serum hepatiti – qaraciyərin müəyyən tip virus tərəfindən zədələndiyi kəskin və ya…
İstiqamət: Hepatologiya / İnfeksion xəstəliklər
Hepatit C
Hepatit C – qaraciyərin infeksion-iltihabi xəstəliyidir, törədicisi eyniadlı virus – hepatit C virusudur, kəskin və ya xroniki gedişlə…
İstiqamət: Hepatologiya / İnfeksion xəstəliklər
Tez-tez Verilən Suallar
A və B hepatitlərinə qarşı peyvənd mövcuddur. B hepatitinə qarşı peyvənd D hepatitindən də qoruyur. C hepatitinə qarşı hazırda peyvənd yoxdur, buna görə yoluxma yollarından qorunmaq vacibdir.
A hepatiti çirkli əllər, su və qida ilə yayılır. B və C hepatitləri isə əsasən qan vasitəsilə keçir, buna görə ülgüc, qayçı və diş fırçasının ümumi istifadəsindən çəkinmək lazımdır. Adi təmas, ümumi qab və ya əl sıxma ilə B və C hepatitləri yoluxmur.
Virus hepatiti 6 aydan çox davam edərsə və immun sistem virusun öhdəsindən gələ bilmirsə, xroniki sayılır. Xroniki hepatit uzun müddət əlamətsiz ola bilər, buna görə analizlər və həkim nəzarəti vacibdir.
Müalicə olunmayan və uzun illər davam edən hepatitlər qaraciyərdə fibroz və sirroz dəyişikliklərinə səbəb ola bilər. Vaxtında diaqnostika və müalicə bu riski xeyli azaldır.
Spirtli içkilərdən tam imtina etmək, yağlı və qızardılmış yeməkləri məhdudlaşdırmaq, balanslı və qismən qidalanmaq tövsiyə olunur. Pəhrizi xəstəliyin növünə və vəziyyətə görə həkim dəqiqləşdirir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.