Normal halda eritrositlər təkcə əmələ gəlmir, həm də parçalanır. Bu səhifədə bilirubinin yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Genetik Hematoloq Hepatoloq İnfeksionist Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Normal halda eritrositlər təkcə əmələ gəlmir, həm də parçalanır. Bu, təbii prosesdir. Parçalanma zamanı hemoqlobin ayrılır və biokimyəvi çevrilməyə məruz qalır, nəticədə bilirubin əmələ gəlir. Əvvəlcə bu, suda həll olmayan, toksik xüsusiyyətlərə malik olan və qan dövranında zülallarla birləşərək hərəkət edən dolayı fraksiyadır. Qaraciyərə çatdıqda daşıyıcı zülal ayrılır, hepatositlərdə isə bilirubin qlükuronatla birləşir – suda yaxşı həll olan düz fraksiya əmələ gəlir. Bu maddə qaraciyər hüceyrələrindən öd yollarına, sonra isə bağırsağa keçir. Nəcislə orqanizmdən xaric olur. Bilirubin mübadiləsinin pozulması hiperbilirubinemiya ilə müşayiət olunur. Bu vəziyyətin ən çox rast gəlinən əlaməti sarılıqdır, bu zaman dəri və selikli qişalar saralır. Digər əlamətlər də ola bilər: sidiyin rənginin dəyişməsi, nəcisin işıqlanması, qaşınma. Yenidoğulmuşlarda bilirubin göstəricilərini izləmək xüsusilə vacibdir, çünki onların ferment sistemləri hələ yetkin deyil və piqmenti həmişə tez emal edə bilmir. Böyüklərdə — həm kişilərdə, həm də qadınlarda — bilirubinin davamlı yüksəlməsi tibbi diqqət və orqanizmdəki mümkün pozğunluqların diaqnostikasını tələb edir.
Növləri
Bilirubinin bir neçə növü var, onların hər birinin öz mənşəyi və orqanizmdə davranış xüsusiyyətləri var:
- Sərbəst (dolayı) bilirubin. Hemoqlobinin parçalanmasının ilkin məhsuludur. Qan dövranında plazma zülalları ilə daşınır, toxumalarda yığılma qabiliyyətinə malikdir, qaraciyərdə zərərsizləşdirilənə qədər toksin sayılır.
- Bağlı (düz) bilirubin. Qlükuronat molekulunun birləşməsindən sonra qaraciyərdə əmələ gəlir. Suda həll olur, buna görə öd yolları vasitəsilə xaric edilir.
- Ümumi bilirubin.
Klinik təcrübədə hiperbilirubinemiyanın 3 növü ayırd edilir:
- İrsi — bilirubin mübadiləsini pozan, genetik şərtlənmiş ferment sistemi qüsurları.
- Qazanılmış — qaraciyər, öd yolları və ya qanyaratma sistemi xəstəlikləri fonunda inkişaf edir.
- Fizioloji neonatal — yenidoğulmuşlarda bilirubinin yüksəlməsi ferment sistemlərinin yetişməməsini əks etdirir və spesifik müalicə tələb edə bilər.
Səbəbləri
Orqanizmdə bilirubinin artması müxtəlif amillərlə bağlı ola bilər. Aşağıda onların bilirubin mübadiləsinə təsir mexanizminin izahı ilə ən çox rast gəlinən səbəblər göstərilir:
- Qaraciyərin işində pozğunluq. Qaraciyərin funksional fəallığı azaldıqda bilirubinin emalı prosesi pozulur. Bu, onun qan dövranı sistemində gecikməsinə və toksik təsir göstərməyə başlamasına gətirib çıxarır.
- Öd durğunluğu. Öd axarları qismən və ya tam bağlıdırsa, öd hepatositləri tərk edə bilmir. Xaric edilməli olan piqment yenidən qan dövranına düşür.
- Hemoliz. Qırmızı qan hüceyrələrinin güclü parçalanması zamanı hemoqlobinin dolayı bilirubinə aktiv çevrilməsi baş verir.
- Genetik qüsurlar. Qaraciyərin ferment sistemlərində irsi pozğunluqlar olduqda bilirubinin birləşməsi pozulur və o, qanda dövr etməyə davam edir (orqanizmdən yavaş xaric olunur).
- İltihabi və infeksion proseslər. Bakteriya və viruslar qaraciyər hüceyrələrini birbaşa zədələyərək onların bilirubini utilizasiya etmə qabiliyyətini azalda bilər.
- Toksik maddələrin təsiri. Bəzi dərmanlar, alkoqol və zəhərlər hepatositləri zədələyir, bu da bilirubinin normal mübadiləsinə və xaric olunmasına mane olur.
- Qadınlarda hormonal dalğalanmalar. Hamiləlik dövründə və ya hormonal pozğunluq fonunda öd axınına və bilirubin mübadiləsinə təsir edən fizioloji dəyişikliklər baş verə bilər.
Diaqnostika
Kişilərdə və qadınlarda qanda bilirubinin yüksəlməsinin səbəblərini instrumental diaqnostika ilə tamamlana bilən laborator analizlər olmadan müəyyən etmək mümkün deyil.
Biokimyəvi analiz qaraciyərin və böyrəklərin işini qiymətləndirir, hiperbilirubinemiyanın növünü müəyyən edir. Ümumi qan analizi iltihab və ya anemiyanı aşkar etməyə kömək edir. USM və MRT hepatobiliar traktın quruluşunu vizuallaşdırmağa imkan verir. Hiperbilirubinemiyanın irsi variantlarından (Jilber sindromu və başqaları) şübhələndikdə genetik analizlər göstərişdir.
Müayinə proqramına aşağıdakı üsullar daxil ola bilər.
Müalicə
Bilirubin yüksəldikdə terapevtik tədbirlər xəstəliyin əsas səbəbinin aradan qaldırılmasına yönəlir. Müalicə üsullarının seçimi hiperbilirubinemiyanın növündən, onun ifadəlilik dərəcəsindən və xəstənin fərdi sağlamlıq xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Konservativ müalicəyə daxildir:
- Pəhriz terapiyası. Yağlı, qızardılmış qidaları, alkoqolu istisna edən qənaətli qidalanma tövsiyə olunur. Su balansını saxlamaq vacibdir.
- Dərman terapiyası. Hepatositləri qoruyan, öd axınını aktivləşdirən və qaraciyərin funksiyasını yaxşılaşdıran preparatlar istifadə olunur.
- Fototerapiya. Yenidoğulmuşlarda tətbiq olunur. İşığın təsiri altında bilirubin parçalanır və orqanizmdən daha asan xaric olunur.
- Əleyhinəmikrob preparatlar. Bilirubinin yüksəlməsinin infeksion xarakteri olduqda təyin edilir.
Cərrahi müalicə aşağıdakı hallarda aparılır:
- Öd axarlarında daşlar olduqda;
- Öd axınını bloklayan şişlər olduqda;
- Öd yollarının stenozları və ya anadangəlmə anomaliyaları olduqda.
Həyat tərzi aşağıdakı hallarda əhəmiyyət kəsb edir:
- Jilber sindromunda bilirubin səviyyəsinin qalxmasına səbəb ola bilən amillərdən qaçmaq vacibdir. Söhbət psixoemosional stresslərdən, həddən artıq fiziki aktivlikdən və acqalmadan gedir. Xəstələrə stabil rejim saxlamaq, düzgün qidalanmaq və orta dərəcədə məşq etmək tövsiyə olunur.
- Qaraciyər xəstəliklərində (məsələn, hepatit, sirroz) alkoqolun istisna edilməsi son dərəcə vacibdir, çünki alkoqol qaraciyər hüceyrələrini zədələyərək onların bilirubini zərərsizləşdirmə qabiliyyətini pisləşdirir. Yuxu rejiminə əməl etmək hüceyrələrin regenerasiyasını yaxşılaşdırmağa və maddələr mübadiləsini stabilləşdirməyə kömək edir ki, bu da qanda bilirubin səviyyəsinin azalmasına və ağırlaşma riskinin azalmasına şərait yaradır.
Kompleks yanaşma qanda bilirubini effektiv şəkildə azaltmağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir. Səviyyənin uzun müddət yüksək qalması zamanı göstəriciləri müntəzəm izləmək və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Bilirubinin yüksəlmə səbəbləri vaxtında aradan qaldırılmazsa, bu, bir sıra ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Normadan uzun müddətli və əhəmiyyətli kənarlaşma xüsusilə təhlükəlidir. Aşağıdakı nəticələrdən qaçmaq üçün diaqnostika və müalicəni yubatmamaq vacibdir:
- Orqanizmin uzunmüddətli zəhərlənməsi. Bilirubinin qan dövranında toplanması baş ağrıları, ümumi zəiflik və həyat tonusunun azalması ilə özünü göstərən xroniki intoksikasiyaya səbəb ola bilər.
- Qaraciyər disfunksiyası. Uzun sürən hiperbilirubinemiya qaraciyər hüceyrələrinin zədələnməsinə kömək edir, bu da onların işinin pisləşməsinə və orqanın funksional qabiliyyətinin azalmasına gətirib çıxarır.
- Qaraciyər ensefalopatiyası. Ağır mübadilə pozğunluqlarında bilirubin və digər toksik maddələr beyin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərməyə başlayır.
- Öd kolikası tutması. Öd durğunluğu konkrementlərin formalaşması üçün əlverişli şərait yaradır ki, bu da öd axınının tam blokadasına səbəb ola bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kişidə və ya qadında bilirubin yüksəlibsə, mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Konsultasiya səbəblərin aydınlaşdırılmasına və terapevtik proqramın seçilməsinə yönəlib. Aşağıdakı ixtisasların həkimlərinin köməyi lazım ola bilər:
Terapevt, hepatoloq, infeksionist, genetik, qastroenteroloq, hematoloq.
Yadda saxla!
Müasir tədqiqatlar göstərir ki, bilirubinin xroniki yüksəlməsində, xüsusən Jilber sindromu olan pasiyentlərdə, perspektivli istiqamətlərdən biri gen terapiyasıdır. Qaraciyər fermentlərinin defektlərinin genetik materialın çatdırılması ilə korreksiyasına yönəlmiş üsullar işlənib hazırlanır.
Bundan başqa, uzunmüddətli hiperbilirubinemiya zamanı qaraciyər hüceyrələrini zədələnmədən qoruya bilən antioksidant təsirli preparatlar öyrənilir. Bunlar hələ tədqiqat mərhələsindədir və standart müalicəni əvəz etmir.
Suallar və cavablar
Bilirubinin konsentrasiyasını effektiv azaltmaq üçün onun yüksəlməsinin əsas səbəbini aradan qaldırmaq lazımdır. Praktikada ən çox qaraciyər funksiyasının bərpasına və öd axınının normallaşdırılmasına kömək edən vasitələr təyin edilir, həmçinin qidalanma rasionu və gün rejimi korreksiya olunur.
Bəzi hallarda — bəli. Hamiləlik dövründə və ya qadınlarda hormonal pozğunluqlar zamanı, xüsusilə gizli mübadilə patologiyaları olduqda, bilirubinin yüksəlməsi mümkündür.
Bu, öd axınının pozulmasına işarə edə bilər. Qaraciyər adətən normal işləyir və qlükuron turşusu ilə kifayət qədər konyuqasiya səviyyəsini təmin edir.
Bəli, norma 2 və ya daha çox dəfə aşılıbsa. Müalicə aparılmadıqda (adətən fototerapiya tətbiq olunur) nüvə sarılığı inkişaf edə bilər, bu zaman toksik bilirubin sinir sistemini zədələyir.
Tövsiyələr ümumi qaydalara oxşardır: əsas xəstəliyin müalicəsi, qaraciyər dəstəyi, pəhriz, alkoqoldan və həddən artıq yükdən qaçınma. Hormonal terapiya təyin edilməzdən əvvəl onun disfunksiyasını ağırlaşdırmamaq üçün həmişə qaraciyər funksiyasını qiymətləndirmək lazımdır.
