Yenidoğulmuşların sarılığı həyatın ilk günlərində körpənin dərisinin və gözlərinin saralmasıdır. Əksər hallarda fizioloji olur və öz-özünə keçir, lakin bilirubinin yüksək səviyyəsi beyin üçün təhlükəlidir, ona görə körpə mütləq həkim nəzarətində olmalıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Neonatal sarılıq
- yenidoğulmuşların hiperbilirubinemiyası
Xəstəlik haqqında
Bilirubin qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) parçalanması zamanı əmələ gələn sarı piqmentdir. Normada qaraciyər onu emal edərək öd vasitəsilə bağırsağa xaric edir. Yenidoğulmuşda eritrositlər daha qısa ömürlüdür və tez parçalanır, qaraciyərin bilirubini emal edən fermentləri isə hələ tam yetişməyib. Bundan əlavə, ilk günlərdə bağırsaqdan bilirubinin bir hissəsi yenidən qana sorulur. Nəticədə bilirubin qanda toplanır və dəri ilə gözlərin ağı saralır.
Sarılıq yenidoğulmuşlarda ən çox rast gəlinən vəziyyətlərdən biridir: vaxtında doğulmuş körpələrin çoxunda, vaxtından əvvəl doğulanların isə əksəriyyətində müşahidə olunur. Fizioloji sarılıq adətən ikinci-üçüncü gün başlayır və bir-iki həftə ərzində keçir. Lakin bəzi hallarda sarılıq xəstəliyin əlamətidir: ana ilə uşağın qanının uyğunsuzluğu, infeksiya, qaraciyər və öd yollarının patologiyası. Çox yüksək bilirubin beyin toxumasına keçərək ağır zədələnmə – bilirubin ensefalopatiyası – yarada bilər. Ona görə hər bir saralmış körpəni pediatr qiymətləndirməlidir.
Səbəbləri
Sarılığın yaranmasında bilirubinin həddən artıq əmələ gəlməsi, onun qaraciyərdə zəif emal olunması və xaric olunmasının çətinləşməsi rol oynayır. Əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- fizioloji səbəblər – eritrositlərin sürətli parçalanması və qaraciyər fermentlərinin yetişməməsi; bu, sağlam körpələrdə də müşahidə olunan keçici vəziyyətdir;
- ana südü ilə bağlı sarılıq – ana südünün tərkibindəki bəzi maddələr bilirubinin emalını bir qədər ləngidir; adətən zərərsizdir, bir neçə həftə uzana bilər və döşlə qidalandırmanı dayandırmağı tələb etmir;
- qidalanmanın yetərsiz olması – ilk günlərdə süd az olduqda və ya körpə zəif əmdikdə nəcis gec xaric olur, bilirubin isə bağırsaqdan qana geri sorulur;
- yenidoğulmuşun hemolitik xəstəliyi – ana ilə uşaq arasında rezus və ya qan qrupu (ABO) uyğunsuzluğu; ananın antitelləri uşağın eritrositlərini parçalayır;
- vaxtından əvvəl doğulma – qaraciyər daha az yetişmiş olur, beyin isə bilirubinin təsirinə daha həssasdır;
- doğuş zamanı yaranmış hematomalar – məsələn, kefalhematoma; qansızmanın sorulması zamanı əlavə bilirubin əmələ gəlir;
- infeksiyalar – o cümlədən sepsis və sidik yolları infeksiyası; sarılıq bəzən onların ilk əlaməti olur;
- irsi eritrosit xəstəlikləri – qlükoza-6-fosfatdehidrogenaza çatışmazlığı, irsi sferositoz; ailədə belə xəstəliklərin olması riski artırır;
- hipotireoz – qalxanabənzər vəzin anadangəlmə zəif funksiyası uzun sürən sarılığa səbəb ola bilər;
- öd yollarının atreziyası və digər xolestatik xəstəliklər – ödün bağırsağa axını pozulur, düz bilirubin yüksəlir; bu vəziyyət erkən aşkarlanmalıdır.
Əvvəlki uşağın sarılığa görə müalicə alması, ananın şəkərli diabeti və qardaş-bacılarda ağır sarılıq da risk amilləri hesab olunur.
Təsnifat
- Fizioloji sarılıq – ikinci-üçüncü gün başlayır, bilirubin təhlükəsiz həddə qalır, uşağın ümumi vəziyyəti yaxşıdır, yaxşı əmir və çəki toplayır;
- Ana südü ilə bağlı sarılıq – birinci həftənin sonunda və ya ikinci həftədə özünü göstərir, bir neçə həftə davam edə bilər, körpənin vəziyyəti yaxşı qalır;
- Patoloji sarılıq – ilk sutkada başlayır, bilirubin sürətlə artır, vaxtında doğulmuşlarda iki həftədən, vaxtından əvvəl doğulanlarda üç həftədən çox davam edir və ya uşağın vəziyyəti pisləşir;
- Bilirubinin növünə görə – dolayı (konyuqasiya olunmamış) və düz (konyuqasiya olunmuş) bilirubin hesabına sarılıq; ikincisi heç vaxt fizioloji sayılmır və həmişə müayinə tələb edir.
Klinik mənzərə
Sarılığı gün işığında, körpənin dərisini barmaqla yüngülcə basıb buraxdıqda daha yaxşı görmək olur. Tünd dərili körpələrdə saralma ilk növbədə gözlərin ağında, damaqda, ovuc və ayaqaltılarda nəzərə çarpır.
- dərinin və gözlərin ağının saralması – əvvəlcə üzdə, sonra bədəndə, ağır hallarda qol və ayaqlarda; saralmanın aşağıya doğru yayılması adətən bilirubinin artdığını göstərir;
- süstlük, çox yatma, qidalanmaya oyanmamaq, zəif əmmə;
- sidiyin az olması və ya nəcisin gecikməsi – yetərsiz qidalanmanın əlaməti ola bilər;
- uzun sürən sarılıqda – açıq rəngli, ağımtıl nəcis və tünd sidik (xolestaz əlaməti);
- hemolitik xəstəlikdə – solğunluq, qaraciyər və dalağın böyüməsi.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- sarılıq ilk sutkada başlayıbsa;
- saralma sürətlə artır və ya qol-ayaqlara, ovuc və ayaqaltılara yayılır;
- körpə süstdür, çətin oyanır, əmmir;
- qeyri-adi tiz ağlama, başın və bədənin arxaya əyilməsi, qıcolmalar, hərarət varsa – dərhal 103-ə zəng edin;
- nəcis ağımtıldır, sidik tünddür;
- sarılıq vaxtında doğulmuş körpədə iki həftədən, vaxtından əvvəl doğulmuşda üç həftədən çox davam edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Saralmanın dərəcəsini gözlə dəqiq qiymətləndirmək mümkün deyil, ona görə həkim bilirubin səviyyəsini ölçür. Diaqnostikanın məqsədi həm bilirubinin təhlükəli həddə çatıb-çatmadığını, həm də sarılığın səbəbini müəyyən etməkdir.
- pediatrın baxışı – körpənin ümumi vəziyyəti, qidalanması, çəkisi, saralmanın yayılması, qaraciyər və dalağın ölçüləri;
- transkutan bilirubinometriya – dəri vasitəsilə ağrısız ölçmə; skrininq üçün istifadə olunur, yüksək nəticə qan analizi ilə təsdiqlənir;
- qanda ümumi bilirubin və onun fraksiyaları – düz və dolayı bilirubin; müalicə qərarı əsasən bu göstəriciyə görə verilir;
- ana və uşağın qan qrupu, rezus faktoru, birbaşa Kumbs testi – immun hemolizi aşkarlamaq üçün;
- ümumi qan analizi, retikulositlər – anemiyanı və eritrositlərin sürətli parçalanmasını göstərir;
- göstəriş olduqda – qlükoza-6-fosfatdehidrogenaza fermenti, qalxanabənzər vəzin hormonları, infeksiya müayinələri (qan, sidik analizi);
- düz bilirubin yüksək olduqda – qaraciyər və öd yollarının USM-i, qaraciyər testləri, lazım gəldikdə uşaq qastroenteroloqu və ya cərrahın konsultasiyası.
Bilirubin səviyyəsi uşağın yaşına (saatlarla), doğulduğu hamiləlik həftəsinə və risk amillərinə görə xüsusi nomoqramlarla qiymətləndirilir. Differensial diaqnostikada fizioloji sarılıq hemolitik xəstəlikdən, infeksiyadan, hipotireozdan və xolestatik vəziyyətlərdən ayırd edilir.
Ağırlaşmalar
- kəskin bilirubin ensefalopatiyası – süstlük, zəif əmmə, əzələ tonusunun dəyişməsi, tiz ağlama, qıcolmalar;
- kernikterus – beyin nüvələrinin qalıcı zədələnməsi: serebral iflic, eşitmə itkisi, baxışın pozulması, inkişafın ləngiməsi;
- gec diaqnoz qoyulmuş öd yolları atreziyasında – qaraciyərin proqressivləşən zədələnməsi və sirrozu;
- ağır hemolizdə – anemiya, bəzən qan köçürülməsi ehtiyacı.
Bu ağırlaşmaların böyük əksəriyyətinin vaxtında aşkarlama və müalicə ilə qarşısını almaq mümkündür.
Müalicə
Müalicə taktikası bilirubinin səviyyəsindən, onun artım sürətindən, körpənin yaşından, doğulduğu hamiləlik həftəsindən və sarılığın səbəbindən asılıdır. Qərarı pediatr və ya neonatoloq verir.
- Fizioloji sarılıq – xüsusi müalicə tələb etmir; tez-tez, tələbə görə döşlə qidalandırma nəcisin xaric olunmasını və bilirubinin azalmasını sürətləndirir. Bilirubin həkimin təyin etdiyi vaxtda təkrar yoxlanılır.
- Qidalanmanın tənzimlənməsi – döşə düzgün tutmanın yoxlanması, laktasiya üzrə məsləhət; süd yetərsiz olduqda həkim əlavə qidalanma tövsiyə edə bilər.
- Fototerapiya – xüsusi mavi işıq lampaları altında aparılır; işıq dəridəki bilirubini suda həll olan formaya çevirir və o, sidik və nəcislə xaric olur. Körpənin gözləri örtülür, hərarəti və maye balansı izlənilir, döşlə qidalandırma davam etdirilir.
- Əvəzedici qan köçürülməsi – fototerapiyaya baxmayaraq çox yüksək bilirubin, ensefalopatiya əlamətləri və ya ağır hemolitik xəstəlikdə, intensiv terapiya şəraitində aparılır.
- Səbəbin müalicəsi – göstəriş olduqda venadaxili immunoqlobulin (immun hemolizdə), infeksiyanın müalicəsi, hipotireozun hormon əvəzedici terapiya ilə korreksiyası.
- Xolestatik sarılıqda – səbəbin aradan qaldırılması; öd yolları atreziyası mümkün qədər erkən cərrahi müalicə tələb edir.
Nə etmək olmaz: körpəni «sarılıq keçsin deyə» birbaşa günəş altına çıxarmaq – bu, fototerapiyanı əvəz etmir və yanıq, həddən artıq qızma riski yaradır. Ana südü ilə qidalanan körpəyə su, bitki çayları, şəkərli su vermək, həmçinin özbaşına hər hansı dərman və ya «qaraciyəri təmizləyən» vasitə vermək tövsiyə olunmur.
Profilaktika
- hamiləlik dövründə qan qrupu və rezus faktorunun təyini, rezus-mənfi analarda həkimin təyini ilə vaxtında immunoprofilaktika;
- doğuşdan sonra ilk saatlardan döşə vermə və tez-tez, tələbə görə qidalandırma;
- körpənin sidik və nəcis miqdarına, çəki dinamikasına diqqət yetirmək;
- doğum evindən çıxdıqdan sonra ilk günlərdə pediatr və ya tibb bacısı baxışı, xüsusən erkən evə yazılmış körpələrdə;
- ailədə qlükoza-6-fosfatdehidrogenaza çatışmazlığı, əvvəlki uşaqlarda ağır sarılıq olduqda bu barədə həkimə məlumat vermək;
- uzun sürən sarılıqda nəcisin rəngini izləmək və ağımtıl nəcisdə gecikmədən həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sarılıqlı körpəni pediatr və ya neonatoloq qiymətləndirir. Düz bilirubin yüksək olduqda uşaq qastroenteroloqu və uşaq cərrahı, hemolitik xəstəlikdə isə uşaq hematoloqu müalicəyə qoşula bilər.
Yadda saxla!
Yenidoğulmuşların əksəriyyətində sarılıq zərərsizdir, lakin hansı sarılığın təhlükəli olduğunu yalnız həkim müəyyən edə bilər.
- İlk sutkada başlayan və ya sürətlə artan sarılıqda dərhal pediatra müraciət edin.
- Körpəni tez-tez döşə verin – bu, ən yaxşı profilaktikadır.
- Ağımtıl nəcis və tünd sidik təcili müayinə tələb edir.
- Günəş işığı və bitki çayları müalicə deyil.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Sarılıq
- Hemolitik anemiya
- Yaxşıxassəli hiperbilirubinemiya
- Jilber sindromu
- Hipotireoz
- Mexaniki sarılıq (obstruktiv sarılıq)
- Yenidoğulmuşların hemolitik xəstəliyi
- 1-ci tip şəkərli diabet
- Açıq arterial axacaq
- Adenoidit
- Ağız boşluğunun kandidozu
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Anadangəlmə əyriboyunluq
- Aortanın koarktasiyası
- Bağırsaq kolikası
Suallar və cavablar
Xeyr. Əksər hallarda döşlə qidalandırma davam etdirilməlidir – tez-tez qidalanma bilirubinin xaric olunmasını sürətləndirir. Yalnız nadir hallarda, bilirubin çox yüksək olduqda həkim qısa müddətə xüsusi qidalanma rejimi tövsiyə edə bilər.
Fototerapiya təhlükəsiz və effektiv üsuldur. Bu zaman körpənin gözləri qorunur, bədən temperaturuna və maye balansına nəzarət olunur. Mümkün yan təsirlər – keçici səpgi, nəcisin duru olması – müalicədən sonra keçir.
Fizioloji sarılıq adətən bir-iki həftə ərzində keçir. Ana südü ilə bağlı sarılıq daha uzun – bir neçə həftə davam edə bilər. Vaxtında doğulmuş körpədə iki həftədən, vaxtından əvvəl doğulmuşda üç həftədən çox davam edən sarılıqda analiz verilməli və səbəb aydınlaşdırılmalıdır.
Xeyr, bu tövsiyə olunmur. Pəncərə arxasındakı və ya açıq havadakı günəş işığı fototerapiyanı əvəz etmir, körpədə isə asanlıqla yanıq və həddən artıq qızma yarada bilər. Sarılıq artırsa, bilirubini ölçdürmək və həkimin qərarına əməl etmək lazımdır.
Gün işığında dərini barmaqla yüngülcə basıb buraxın – saralma daha aydın görünür. Saralmanın qarına, qol və ayaqlara yayılması, körpənin süstləşməsi və zəif əmməsi bilirubinin artdığını göstərə bilər. Bu halda gecikmədən pediatra müraciət edin.
Fizioloji və vaxtında müalicə olunmuş sarılıq adətən heç bir iz qoymur. Ağır sarılıq keçirmiş körpələrdə həkim əlavə olaraq eşitmə yoxlamasını və inkişafın izlənilməsini tövsiyə edə bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
