Qaraciyər xərçəngi qaraciyərdə başlayan bədxassəli şişləri əhatə edir; böyüklərdə ən geniş yayılmış ilkin forma hepatosellülyar karsinomadır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hepatosellülyar karsinoma
Xəstəlik haqqında
Hepatosellülyar karsinoma, bir qayda olaraq, uzunmüddətli iltihabi proses və qaraciyərdə sirroz dəyişikliklər fonunda inkişaf edir. O, orqanizmin bütün bədxassəli yeni törəmələri arasında 6-cı yeri tutur, qaraciyərin bütün bədxassəli yeni törəmələri hallarının 80%-ə qədərini təşkil edir. Hər il dünyada bu patologiyanın demək olar ki, 800 min yeni halı təsdiqlənir. Kişilər bu xəstəliklə qadınlara nisbətən daha çox əziyyət çəkirlər.
Uzun müddət simptomsuz keçir, eyni zamanda sürətlə proqressivləşir, çox vaxt artıq irəliləmiş mərhələdə, şişin böyük ölçülərində və ya çoxsaylı ocaqlarında, onun uzaq metastazlarında diaqnoz qoyulur.
Səbəbləri
Hepatosellular karsinomanın əsas etioloji amili – qaraciyərdə uzun müddət mövcud olan iltihabi proses və ya onun toxumasının fibroz/sirrotik dəyişiklikləridir.
Qaraciyər xərçənginin digər səbəbləri (provokasiya edən amillər):
- hepatit B və C virusları ilə xroniki infeksiya;
- spirtli içkilərdən sui-istifadə;
- sağlam olmayan qidalanma (yağlı, qızardılmış yeməklərin çoxluğu);
- hepatotoksik dərman preparatlarının qəbulu ;
- piylənmə;
- xaricdən hepatotoksik maddələrin təsiri;
- qaraciyərin, maddələr mübadiləsinin genetik xəstəlikləri (Vilson-Konovalov xəstəliyi, hemoxromatoz, tirozinemiya və digərləri);
- qaraciyər venalarının trombozu (Badd-Kiari sindromu).
Xroniki iltihab və ya başqa səbəblərdən zədələnmiş hepatositlər daim, dəfələrlə bərpa olunur, regenerasiya edir. Bu proses xətalar, genlərdə mutasiyalar olmadan keçmir, nəticədə bir gün xərçəng şişi böyüməyə başlayır.
Təsnifat
Qaraciyər xərçənginin bir neçə təsnifatı var.
Şişin morfoloji xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakılar ayırd edilir:
- düyünlü;
- kütləvi;
- diffuz hepatosellülyar karsinoma.
TNM sistemi üzrə təsnifat geniş istifadə olunur (T – tumor – şiş, N – nodus – limfa düyünü, M – metastasis – metastazlar). Yeni törəmənin ölçüsünə və lokalizasiyasına, limfa düyünlərinin prosesə cəlb olunmasına, uzaq metastazların olmasına görə onkoloqlar qaraciyər xərçənginin mərhələsini, optimal müalicə taktikasını, remissiyaya nail olma ehtimalını müəyyən edirlər. Bu parametrlərə həmçinin yeni törəmənin histoloji diferensasiya dərəcəsi (şiş nə qədər diferensasiya olunubsa, prosesin gedişi bir o qədər əlverişli olur və əksinə), hepatositlərin fibroz dərəcəsi də təsir göstərir.
Mərhələlər
Qaraciyər xərçəngində (hepatosellülyar karsinomada) mərhələni təyin edərkən yalnız şişin ölçüsü və yayılması deyil, qaraciyərin funksional vəziyyəti və xəstənin ümumi vəziyyəti də nəzərə alınır. Buna görə TNM sistemi ilə yanaşı müalicəni seçmək üçün ən çox BCLC (Barselona) təsnifatından istifadə olunur.
- 0 (çox erkən) mərhələ — 2 sm-ə qədər tək şiş, qaraciyər funksiyası qorunub, xəstənin ümumi vəziyyəti yaxşıdır.
- A (erkən) mərhələ — tək şiş və ya hər biri 3 sm-ə qədər olan üçdən çox olmayan düyün; radikal müalicə mümkündür.
- B (aralıq) mərhələ — qaraciyərdə çoxsaylı düyünlər var, lakin iri damarlara keçid və qaraciyərdən kənar yayılma yoxdur.
- C (irəliləmiş) mərhələ — şiş qapı venası kimi damarlara keçib və ya qaraciyərdən kənara (limfa düyünlərinə, ağciyərlərə, sümüklərə) yayılıb.
- D (terminal) mərhələ — ağır qaraciyər çatışmazlığı və ümumi vəziyyətin kəskin pisləşməsi; əsas məqsəd simptomların yüngülləşdirilməsidir.
TNM sistemi üzrə I–IV mərhələlər də təyin edilir. Mərhələni həkim kontrastlı KT və ya MRT, qan analizləri və qaraciyər funksiyasının qiymətləndirilməsi əsasında müəyyən edir; o, müalicə üsulunun seçiminə birbaşa təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Prosesin ilkin mərhələlərində hepatosellular karsinoma simptomsuz gedir və həzm orqanlarının başqa patologiyası ilə əlaqədar müayinədən keçərkən təsadüfən aşkar edilə bilər. Adətən o, hepatit və ya sirrozdan əziyyət çəkən xəstələrdə yaranır və keyfiyyətli dispanser müşahidəsi ilə qaraciyər xərçənginin ilkin dərəcəsini diaqnoz qoymaq mümkün olur.
Şiş böyüdükcə xəstəni narahat etməyə başlayır:
- narahatlıq hissi, epiqastrium və sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı;
- iştahanın azalması;
- ürəkbulanma;
- izahsız arıqlama;
- qarının ölçülərinin artması (qaraciyərin böyüməsi, böyüyən şiş və ya qarın boşluğunda mayenin toplanması – assit hesabına);
- dərinin, görünən selikli qişaların, sklerin sarı çaları;
- qarın dərisində damar ulduzcuqlarının (teleangiektaziyaların), ön qarın divarı venalarının varikoz genişlənməsinin görünməsi;
- burun qanaxmaları;
- ifadə olunmuş ümumi zəiflik;
- şişin parçalanması zamanı – bədən temperaturunun yüksəlməsi, baş ağrısı və orqanizmin intoksikasiyasının digər simptomları.
Belə xəstənin klinik qan analizində anemiya aşkar olunacaq.
Qadınlarda və kişilərdə qaraciyər xərçənginin bütün simptom və əlamətləri qeyri-spesifikdir, lakin onların mövcudluğu məhz bu orqanın patologiyasından xəbər verir, deməli həkimə vaxtında müraciət, keyfiyyətli müayinə problemi verifikasiya etməyə və adekvat terapiyaya başlamağa kömək edəcək.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Risk qrupuna aid xəstələr (hepatit və ya sirrozdan əziyyət çəkənlər) qastroenteroloq tərəfindən dispanser müşahidəsinə tabedirlər, dövri olaraq vəziyyəti qiymətləndirməyə və qaraciyər xərçənginin ilk əlamətlərini aşkar etməyə imkan verən nəzarət müayinələrindən keçirlər. Beləliklə, onlar ildə iki dəfə alfa-fetoproteinə (hepatosellular karsinomanın markeri) görə qan verir, qarın boşluğu orqanlarının USM-dən keçirlər.
Xərçəngdən şübhələnilən xəstədə diaqnozu verifikasiya etməyə aşağıdakı tədqiqat üsulları kömək edəcək:
- kontrastlaşdırma ilə kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası;
- sonrakı histoloji tədqiqat üçün USM nəzarəti altında şişin dəridən keçən punksiya və ya aspirasion biopsiyası.
Diaqnoz şübhə doğurmadıqda, prosesin ağırlıq dərəcəsi müəyyən edildikdə, həkim xəstəyə onun vəziyyətində optimal olan müalicə variantını tövsiyə edəcək.
Xidmətlər
Müalicə
Qaraciyər xərçənginin müalicə taktikası şiş prosesinin yayılma dərəcəsindən və zədələnmiş orqanın öz funksional ehtiyatlarından asılıdır.
Xəstəyə aşağıdakı müalicə üsulları tövsiyə oluna bilər:
- yeni törəmənin lokalizasiya olunduğu qaraciyər hissəsinin cərrahi yolla çıxarılması;
- qaraciyər transplantasiyası;
- rentgenendovaskulyar cərrahiyyə;
- ablyasiya;
- şüa terapiyası;
- medikamentoz müalicə.
Rezeksiya (bir hissəsinin çıxarılması) sirrozdan əziyyət çəkməyən xəstələrdə qan damarlarına, sinirlərə toxunmayan kiçik ölçülü şişlərin müalicəsində üstünlük verilən üsuldur. Sirrozu olan xəstələrdə qaraciyər funksiyası qorunduqda rezeksiya və ya ablyasiya da mümkündür, transplantasiya isə şişin ölçüsü və sayına dair xüsusi meyarlara (məsələn, Milan meyarlarına) cavab verən xəstələrə tövsiyə olunur.
Ablyasiya üsullarının mahiyyəti yeni törəmənin kimyəvi və ya fiziki agentlərlə – ultrasəs, radiotezlikli təsir, aşağı temperaturlar və s. vasitəsilə zədələnməsindən ibarətdir. Adətən qaraciyərdə diametri 5 sm-ə qədər olan tək şişlər olduqda istifadə olunur.
Rentgenendovaskulyar müalicə cərrahi müalicəyə tabe olmayan yayılmış xərçəng formalarında aparılır. Adətən müstəqil müalicə üsulu deyil, digər üsullarla kompleks şəkildə tətbiq olunur. Bu müalicənin mahiyyəti yeni törəməyə şişin qan təchizatını məhdudlaşdıracaq və ona birbaşa dağıdıcı təsir göstərəcək kimyapreparatın yağlı məhlulunun yeridilməsidir. Üsul yalnız xərçəngin uzaq metastazlarının, şişin qaraciyərin iri qan damarlarına nüfuz etmə əlamətlərinin və ya bu damarların trombozunun olmadığı halda istifadə olunur.
Şüa təsiri ilə müalicə digər müalicə üsullarına əks göstərişləri olan xəstələrdə tətbiq olunur və mahiyyət etibarilə paliativ terapiya variantıdır.
Qaraciyər xərçənginin kimyaterapiyası az effektivdir – onun müsbət təsirini yalnız hər beş xəstədən biri qeyd edir. Bu gün hepatosellular karsinomanın medikamentoz müalicəsinin digər variantları – immun- və hədəfli terapiya geniş tətbiq olunur. Onlar bu patologiyadan əziyyət çəkən xəstələrin həyatının müddətini və keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Reabilitasiya
Reabilitasiya tədbirləri cərrahi müdaxilənin həcmindən, xəstənin ilkin vəziyyətindən və bir sıra digər amillərdən asılıdır. Şiş çıxarıldıqdan sonra xəstə müəyyən müddət toxumaların sağalma proseslərinə nəzarət etmək, əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaları vaxtında aşkar etmək üçün tibb heyətinin daimi nəzarəti altında stasionarda qalır. Paralel olaraq o, şişəleyhinə müalicənin digər növlərini, patologiyanın mövcud simptomlarının korreksiyası üzrə terapiya ala bilər. Çıxışdan sonra xəstə ambulator müalicənin davamına və dispanser müşahidəsinə cəlb olunur, dövri olaraq nəzarət müayinələrindən, tədqiqatlardan keçir. Belə taktika şişin residivini vaxtında aşkar etməyə və onun aradan qaldırılması üçün adekvat tədbirlər görməyə kömək edəcək.
Profilaktika
Hepatosellülyar karsinomanın inkişaf riskini azaltmağa onun fonunda inkişaf etdiyi xəstəliklərin — hepatitlərin, qaraciyər sirrozunun profilaktikası kömək edəcək. Əgər onlar artıq diaqnoz qoyulubsa, xəstənin keyfiyyətli dinamik müşahidəsi vacibdir, bu, qaraciyərin vəziyyətini izləməyə və onkopatologiyanın inkişafı üçün ilkin şərtləri aşkar etməyə imkan verəcək.
Yadda saxla!
Elmi məlumatlara və çoxillik klinik təcrübəyə əsaslanaraq cəsarətlə demək olar ki, karsinoma nə qədər tez diaqnoz qoyulursa, prosesin remissiyaya çatması üçün proqnoz bir o qədər yaxşı olur, müalicə bir o qədər az travmatik olur, həm müalicənin, həm də karsinomanın özünün ağırlaşmalarının inkişaf ehtimalı bir o qədər az olur.
Eyni zamanda, vaxtında qoyulmayan diaqnoz bədxassəli prosesin yaxınlıqdakı, sonra isə uzaqda yerləşən orqan və toxumalara yayılmasına gətirib çıxarır. Ağırlaşmalar inkişaf edir: mexaniki sarılıq, portal hipertenziya, bağırsaq keçməzliyi, MSS tərəfindən pozğunluqlar, sümüklərdə ağrılar, xərçəng intoksikasiyası və qaraciyər çatışmazlığının proqressləşməsi. Bu vəziyyətlərdən hər hansı biri xəstənin vəziyyətini ağırlaşdırır, onun həyat keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır.
Qastroenteroloqda müntəzəm profilaktik müayinələr, qaraciyərin narahatlığının ilk əlamətləri yarandıqda həkimə müraciət yuxarıda sadalanan vəziyyətlərin inkişafına yol verməməyə, xəstənin həyatını uzatmağa kömək edəcək.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Hepatologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
