Gecə kabusları narahatedici hadisələr, qorxular, dəhşət, bəzən ikrah hissi ilə dolu yuxu növüdür, bu zaman yuxu yaxşı yadda qalır və insanın ayıq vəziyyətdəki özünü hiss etməsinə təsir edir. Bu səhifədə gecə kabuslarının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Kardioloq Nevroloq Psixiatr Somnoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Gecə kabusları narahatedici hadisələr, qorxular, dəhşət, bəzən ikrah hissi ilə dolu yuxu növüdür, bu zaman yuxu yaxşı yadda qalır və insanın ayıq vəziyyətdəki özünü hiss etməsinə təsir edir. Belə görüntülərin məzmunu demək olar ki, həmişə yuxu görən üçün təhlükə ilə xarakterizə olunur: təqib edilmə, fiziki və/və ya cinsi zorakılıq, tezliklə ölüm və s. Qorxulu yuxular qeyri-fizioloji pozğunluğun bir növüdür və mütləq korreksiya tələb edir. Yetkin xəstələrdə gecə kabuslarının simptomlarının qiymətləndirilməsi, səbəblərinin aşkar edilməsi və müalicəsi ilə psixoloqların, psixoterapevtlərin, nevroloqların və digər tibb mütəxəssislərinin iştirakı ilə somnoloqlar məşğul olur.
Növləri
Gecə qorxuları Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatında (ICD-10) qeyd olunsa və etiologiyası aydın olmayan qeyri-üzvi pozğunluqlar qrupuna aid edilsə də, sabit bir təsnifat mövcud deyil. Mütəxəssislər xəstələri ən çox narahat edən qorxulu yuxuların bir neçə əsas süjet xəttini ayırd edirlər. Ən geniş yayılmış gecə qorxusu növlərinə aiddir:
- Yıxılma — insan yuxuda dik qayadan, hündür binadan və ya başqa yüksəklikdən yıxılır, uçur və sonda kəskin oyanır (belə hallar tez-tez ayaq və qolların ixtiyarsız hərəkətləri ilə müşayiət olunur, bu da xəstənin oyanmasına səbəb olur);
- Təqib — yuxu görən şəxs yuxuda təhlükədən qaçmağa, gizlənməyə çalışır;
- Fiziki zorakılıq, məsələn, bir nəfər və ya bir qrup insan tərəfindən döyülmə, bu zaman təcavüzkarlar naməlum şəxslər və ya real həyatdakı kimlərisə xatırladan insanlar ola bilər;
- Cinsi zorakılıq (qadınlar üçün daha xarakterikdir);
- Yaxınların həyatına və sağlamlığına təhlükə.
Gecə qorxusunun daha bir geniş yayılmış variantı boğulmadır, bu zaman xəstə fiziki olaraq havanın çatışmazlığını hiss edir və nəfəs almağa çalışaraq kəskin oyanır.
Səbəbləri
İnsanlar ən qədim zamanlardan kabusların mənşəyini izah etməyə çalışmış, onları ev sahibinin, cadugərlərin və şamanların əməlləri, ətrafdakıların mənfi psixoloji təsirinin nəticəsi hesab etmişlər.
Bu gün müəyyən bir insanda gecə qorxularının dəqiq səbəblərini müəyyən etmək daha asandır. Əsas meyilləndirici amillərə aiddir:
Xəstənin psixoemosional vəziyyətinə mənfi təsir edən travmatik hallar;
- Müxtəlif stress pozğunluqları;
- Psixogen xəstəliklər;
- Xarici və daxili fizioloji və ya psixi səbəblər.
Travmatik hallara aiddir:
- Yaxın insanın, qohumun, bəzən ev heyvanının itirilməsi;
- Yaxınların ağır xəstəliyi;
- Sevgili, həyat yoldaşı, uşaqlar, valideynlərlə ayrılıq;
- Qəfil məcburi köçmə;
- Yanğın, oğurluq nəticəsində şəxsi əmlakın, daşınmaz əmlakın itirilməsi.
Stress pozğunluqlarına səbəb ola biləcək hadisələr bunlardır:
- Cinsi zorakılıq;
- Fiziki işgəncə;
- Başqa bir insan və ya qrup tərəfindən uzun müddət psixoloji təzyiq (bullinq, sui-istifadə);
- Fövqəladə hadisələr zamanı fiziki travma alınması (yol-nəqliyyat hadisəsi, daşqın, zəlzələ və s.);
- Döyüş əməliyyatlarında iştirak;
- Girov düşmə;
- Ağır cinayətə şahid olma.
Gecə qorxuları müxtəlif psixoemosional pozğunluqların, o cümlədən şizofreniya, sərhəd şəxsiyyət pozğunluğu, depressiya, manik meyllər, apatiyanın müşayiətçisinə çevrilir.
Qorxulu yuxuların yaranma ehtimalının xeyli yüksək olduğu amillərə aiddir:
- Hamiləlik, xüsusilə son aylarda;
- Müəyyən dərman preparatlarının uzunmüddətli qəbulu;
- Antidepressantların kəskin ləğv edilməsi;
- Yüksək bədən istiliyi;
- Çoxlu miqdarda kəskin, yağlı qida ilə bol axşam yeməyi;
- Alkoqol qəbulu, xüsusilə mütəmadi içki içmə;
- Qanda şəkərin səviyyəsinin azalması;
- Arterial hipertenziya.
İnsanın həyat tərzinin xüsusiyyətləri də müəyyən rol oynayır: xroniki yuxusuzluq, tez-tez zehni və fiziki gərginlik, çox işləmə zərurəti olduqda qorxulu yuxuların yaranma riski daha yüksəkdir.
Əlavə amillərə aiddir:
- Yorucu gündüz əməyi;
- Yatmazdan əvvəl qorxulu süjetli filmlərə baxmaq (triller, dəhşət, detektiv janrında);
- Gecə kəskin süjetli kitablar oxumaq.
Əslində, təsirlənən, artan narahatlığa meylli insanda qorxulu yuxunu istənilən şey — ölkədə siyasi və ya hərbi vəziyyətin kəskinləşməsi, sevimli futbol komandasının məğlubiyyəti ilə bağlı narahatlıq, işdə münaqişə, dostlar və ya ailə üzvləri ilə mübahisə provokasiya edə bilər.
Bəzən gecə qorxuları real fiziki xəstəliklərin nəticəsi olur. İlk növbədə buraya yuxu apnesi aiddir — insanın yuxuda qəfil nəfəs almasının dayandığı vəziyyət. Havanın çatışmazlığı hissi yuxu ilə üst-üstə düşür və yuxu görən şəxsin boğularaq öldürülməyə çalışıldığı demək olar ki, real mənzərə yaranır. Apnoe ürək-damar xəstəliklərinin əlaməti ola bilər və tez-tez ürək ritminin pozulması ilə müşayiət olunur.
Müntəzəm kabuslara həmçinin miqren, xroniki baş ağrıları, digər nevroloji pozğunluqlar, eləcə də endokrin sferanın bəzi patologiyaları da səbəb ola bilər.
Diaqnostika
Müayinə klinik üsullarla aparılmalıdır. İlk növbədə müntəzəm gecə kabusları şikayəti ilə müraciət edən xəstədən mütəxəssis anamnez toplayaraq aşağıdakıları aydınlaşdırır:
- Yaş;
- Peşə fəaliyyətinin xüsusiyyətləri;
- Nevroloji və ya endokrin xəstəliklərin olması;
- Psixi pozğunluqların olması;
- Qidalanma xüsusiyyətləri;
- Alkoqola və ya narkotik maddələrə meylin olması;
- Yuxuya getmə ilə bağlı gündəlik ritual;
- Yuxuya getmə vaxtı;
- Hər hansı sistemli dərman preparatlarının qəbulu faktı.
Sonra mütəxəssis ən mühüm meyarları müəyyən edərək yuxunun özünü ətraflı təhlil etməlidir:
- Süjet xətti;
- Kabusun yaranma vaxtı;
- Oyanmanın xarakteri;
- Yuxunun gündəlik həyata təsiri.
Zərurət olduqda kompleks nevroloji, psixiatrik müayinə təyin olunur, kardioloqla məsləhətləşmə keçirilir.
Əlavə olaraq, pozğunluğun xarakterini və onu törədən səbəbi dəqiqləşdirmək üçün laborator və instrumental müayinələr təyin edilir.
- Analizlər: ümumi qan və sidik analizi, qanın biokimyası, hormonlara və infeksiyalara testlər və s.
- Polisomnografiya. Yuxu zamanı beyin fəaliyyətini öyrənən informativ diaqnostik üsuldur. Onun köməyi ilə mütəxəssis gecə kabuslarının digər yuxu pozğunluqları ilə əlaqəsini aşkar edir. Xəstənin bədəninə nəfəs alma və ürək döyüntüsü tezliyini, qanda oksigen səviyyəsini, beynin elektrik impulslarını izləyib qeydə alacaq sensorlar bərkidilir.
- EKQ. Elektrokardioqrafiya gecə kabuslarının yaranmasını provokasiya edə biləcək ürək-damar patologiyalarını aşkar etməyə imkan verir.
- Video monitorinqlə gecə EEQ-si. Beynin hansı zonasında artmış aktivliyin olduğunu müəyyən etməyə və gecə kabusları ilə müşayiət olunan psixi pozğunluqları və/və ya nevroloji xəstəlikləri aşkar etməyə imkan verən prosedur.
Müalicə
Terapiyanın əsas məqsədi gecə qorxularının yaranmasına səbəb olan ilkin problemi aradan qaldırmaqdır. Adətən, xəstəyə spesifik tibbi yardım tələb olunmur. Əsas rol meyilləndirici amilin neytrallaşdırılmasına və yuxu rejiminin normallaşdırılmasına verilir.
Təsir taktikası və tədbirlər xəstənin ümumi psixoemosional vəziyyəti nəzərə alınmaqla fərdi qaydada seçilir. Xəstə ilə iş üç əsas istiqamətdə aparılır.
- Yuxunun sabitləşdirilməsi. Tədbirlər kompleksi yatmazdan əvvəl müəyyən ritualların gözlənilməsinə və bütün provokasiyaedici amillərin — televizor, gadjetlər, kitablar və s. — istisna edilməsinə yönəlib. Yatma vaxtına böyük diqqət yetirilir: optimal olaraq insan hər gün, yarım saatdan çox olmayan fərqlə eyni vaxtda yatmalıdır.
- Psixoterapevtik təsir. Xəstənin kabuslarını araşdırdığı, səbəblərini tapdığı və xüsusi məşqlərlə onları aradan qaldırmağa çalışdığı psixoloq və ya psixoterapevtlə şəxsi söhbətləri nəzərdə tutur.
- Dərman dəstəyi. Stresslə mübarizədə, yuxunun normallaşdırılmasında, psixoloji pozğunluqların təzahürlərinin yumşaldılmasında kömək edən simptomatik təsirli dərman preparatlarının qəbulunu nəzərdə tutur.
Xəstədə nevroloji, endokrin patologiyalar və ya ürək xəstəlikləri olduqda müvafiq profilli mütəxəssislərdə uyğun terapiya təyin olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Müntəzəm gecə qorxuları distress inkişafına, immuniteti tükədən ağır pisləşməyə səbəb olur, nəticədə insan müxtəlif, çox vaxt yoluxucu xəstəliklərə qarşı həssas olur. Dəhşətlə dolu yuxularla üzləşən bir çox xəstə yatma vaxtını təxirə salmağa başlayır ki, bu da yuxusuzluğun inkişafına səbəb olur. Vəziyyəti xeyli pisləşdirə bilən amil özünü müalicə etməkdir. Kabus süjetli yuxuların əsirinə düşən insan üçün onlardan yuxu həblərinin və ya alkoqolun köməyi ilə qurtulmağa çalışmaq xarakterikdir ki, bu da sağlamlıq üçün ciddi təhlükə yaradır. Mütəxəssislər gecə qorxularının ən tez-tez rast gəlinən ağırlaşmaları arasında bunları qeyd edirlər:
- Gündüz yuxululuq, yorğunluq və əsəbilik;
- Depressiv vəziyyət;
- Yaddaş və diqqətin cəmlənməsi pozğunluqları;
- Stresslərə adaptasiyanın azalması;
- Fiziki və psixi vəziyyətin pisləşməsi.
Ruhu dondurucu dəhşət hissi yaradan kabusların təkrarlanması intihar fikirlərinin yaranmasına şərait yaradır. Belə fikirlər yarandıqda dərhal psixiatra müraciət etmək və ya təcili yardım xidmətinə zəng etmək lazımdır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Gecə qorxuları əlaməti ilk dəfə yarandıqda terapevtə və ya somnoloqa müraciət etmək lazımdır. Həkim şikayətləri dinləyəcək, fiziki müayinə aparacaq, anamnez toplayacaq, diaqnostika təyin edəcək və zəruri hallarda əlaqədar mütəxəssislərin konsultasiyasını təyin edəcək.
Somnoloq, psixiatr, nevroloq, terapevt, kardioloq.
Yadda saxla!
Gecə qorxuları xoşagəlməz və ağır əlamətdir, əksər hallarda təhlükəli psixi pozğunluqlar, ürək, ağciyər və qaraciyər xəstəlikləri fonunda yaranır. Bu yuxuların süjeti var, orada yuxu görən şəxs baş qəhrəman olur, yuxular dəqiq və ətraflı yadda qalan qorxu və narahatlıqla doludur. Dəhşətli görüntülərlə yuxular cinsindən və yaşından asılı olmayaraq istənilən insana görünə bilər. Kabuslar adətən gecənin ikinci yarısında, sürətli yuxu fazasında yaranır. Ən güclü qorxu anında insan oyanır. Əgər qorxu dolu yuxular nadir hallarda görünür və ciddi fiziki və psixoloji diskomfort yaratmırsa, xəstə onlardan müstəqil qurtulmağa cəhd edə bilər. İxtisaslı həkimin köməyi uzun müddət (bir aydan çox) ərzində gecə qorxuları hər gecə təkrarlanan insanlara lazımdır.
Suallar və cavablar
İlk növbədə anlamaq lazımdır ki, qorxulu hadisələr sadəcə yuxudur, onlar real deyil. Ətrafa baxıb tanış, sakit mühiti görmək, bir stəkan sərin su içmək, pəncərəni açmaq və ya balkona çıxıb təmiz hava almaq faydalı olar.
Bu, ali tibb təhsili olan, yuxunun müxtəlif pozğunluqlarının diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olan həkimdir.
