Somnambulizm dərin yuxu mərhələsindən natamam oyanma zamanı insanın yataqdan qalxıb gəzməsi və ya mürəkkəb hərəkətlər etməsi ilə gedən yuxu pozuntusudur. Uşaqlarda tez-tez rast gəlinir və çox vaxt yaşla keçir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Lunatizm
- yuxugəzərlik
- yuxuda gəzmə
Xəstəlik haqqında
Somnambulizm (yuxuda gəzmə) parasomniyalar qrupuna aid yuxu pozuntusudur. Parasomniyalar yuxu zamanı baş verən qeyri-adi hərəkət və davranışlardır. Somnambulizmdə insan dərin yuxu mərhələsindən tam oyanmır: beynin hərəkəti idarə edən hissələri «oyanır», şüur və yaddaşla bağlı hissələri isə yuxuda qalır. Nəticədə insan yataqdan qalxır, otaqda gəzir, bəzən mürəkkəb hərəkətlər edir, lakin bunu dərk etmir.
Epizodlar adətən gecənin birinci üçdə birində baş verir və bir neçə dəqiqədən yarım saata qədər davam edə bilər. İnsanın gözləri açıq olur, lakin o, ətrafı tam qavramır, müraciətə zəif reaksiya verir və səhər epizodu adətən xatırlamır.
Somnambulizm uşaqlarda tez-tez rast gəlinir, ən çox məktəbəqədər və kiçik məktəb yaşında. Əksər hallarda yeniyetməlik dövründə özbaşına keçir. Yetkinlərdə yenidən başlayan və ya davam edən somnambulizm daha ətraflı müayinə tələb edir. Xəstəliyin əsas təhlükəsi yuxuda gəzərkən alınan travmalardır.
Səbəbləri
Somnambulizmin yaranmasında irsi meyl və yuxunu dərinləşdirən və ya parçalayan təhrikedici amillər birlikdə rol oynayır. Uşaqlarda bu, beynin yuxu-oyanıqlıq sistemlərinin hələ tam yetişməməsi ilə bağlıdır.
- irsi meyl – valideynlərdən birində və ya hər ikisində uşaqlıqda somnambulizm olubsa, uşaqda ehtimal xeyli artır;
- yuxu çatışmazlığı və nizamsız rejim – yuxusuz qalmış orqanizmdə dərin yuxu daha intensiv olur və natamam oyanmalar artır;
- stress, emosional gərginlik – imtahanlar, ailədə münaqişələr, yeni mühitə uyğunlaşma;
- yüksək hərarət – uşaqlarda infeksiyalar zamanı epizodlar tezləşə bilər;
- dolu sidik kisəsi, səs-küy, işıq – yuxunu yarımçıq kəsən daxili və xarici qıcıqlandırıcılar;
- yuxu apnoesi, narahat ayaqlar sindromu – gecə yuxusunu tez-tez parçalayaraq epizodları təhrik edir;
- bəzi dərmanlar – bəzi yuxu dərmanları, sakitləşdirici və psixotrop preparatlar;
- alkoqol – yetkinlərdə yuxunun quruluşunu pozur və epizodları təhrik edə bilər;
- qeyri-adi yuxu şəraiti – səyahət, yeni yer, çox gec yatma.
Klinik mənzərə
Epizod adətən yuxuya getdikdən bir-iki saat sonra başlayır. Əlamətlər sadə hərəkətlərdən mürəkkəb davranışa qədər dəyişə bilər.
- yuxuda yataqda oturmaq, qalxıb gəzmək;
- açıq, lakin «boş», ifadəsiz baxış;
- sadə və ya mürəkkəb hərəkətlər – qapını açmaq, əşyaların yerini dəyişmək, geyinmək, yemək, bəzən evdən çıxmaq;
- danışığa zəif reaksiya, anlaşılmaz və ya qısa cavablar, oyatmağın çətinliyi;
- oyandırıldıqda çaşqınlıq, qorxu, bəzən müqavimət;
- səhər epizodun xatırlanmaması;
- bəzən yuxuda danışmaq, gecə qorxuları – uşağın qəfil qışqırıb oturması, tərləmə, ürəkdöyünmə.
Uşaqlarda epizodlar adətən qısa və sakit olur. Yetkinlərdə isə hərəkətlər daha mürəkkəb, bəzən aqressiv ola bilər və travma riski daha yüksəkdir.
Somnambulizmi gecə qorxularından və kabuslardan (qorxulu yuxulardan) ayırmaq vacibdir. Gecə qorxularında uşaq qəfil qışqırıb oturur, çox qorxmuş görünür, lakin təsəlliyə reaksiya vermir və səhər heç nə xatırlamır – bu da dərin yuxudan natamam oyanmadır və tez-tez somnambulizmlə birlikdə rast gəlinir. Kabuslar isə gecənin ikinci yarısında olur, uşaq tam oyanır və qorxulu yuxunu danışa bilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər epizod zamanı ciddi travma alınıbsa, gecə hücumları qıcolma, dilin dişlənməsi, sidiyin qeyri-ixtiyari ifrazı ilə müşayiət olunursa, epizodlar yetkin yaşda qəfil başlayıbsa və ya yaddaş, danışıq, hərəkət pozuntuları kimi digər nevroloji əlamətlər qoşulubsa. Ağır travmada və ya qıcolma tutmasında dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən ailə üzvlərinin təsvirinə əsaslanır. Həkim epizodların vaxtını, tezliyini, davamiyyətini, insanın davranışını, ailədə oxşar halların olub-olmamasını, qəbul edilən dərmanları və yuxu rejimini soruşur. Epizodun telefonla çəkilmiş videosu diaqnozda çox kömək edir. Uşaqlarda tipik epizodlar adətən əlavə müayinə tələb etmir.
Müayinə tez-tez, təhlükəli, qeyri-tipik və ya yetkin yaşda başlayan epizodlarda aparılır:
- video ilə polisomnoqrafiya – gecə yuxusunun quruluşunu və davranışı eyni vaxtda qeydə alır; epizodun hansı yuxu mərhələsində baş verdiyini göstərir, yuxu apnoesini və ayaqların dövri hərəkətlərini aşkar edir;
- EEQ (elektroensefaloqrafiya) – gecə epileptik tutmalarını istisna etmək üçün;
- yuxu gündəliyi – rejim pozuntularını və təhrikedici amilləri aşkar edir;
- dərmanların qiymətləndirilməsi – epizodları təhrik edə biləcək preparatların müəyyən edilməsi;
- göstəriş olduqda baş beynin MRT-si və psixiatrik qiymətləndirmə.
Differensial diaqnostika gecə epileptik tutmaları, tez göz hərəkətləri fazasında yuxu davranışı pozuntusu (daha çox ahıl yaşda, insanın yuxunu «yaşaması», qol-qıçla vurması) və gecə panik atakları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yıxılmalar, əzilmələr, kəsiklər, sınıqlar;
- pəncərədən və ya pilləkəndən düşmə – ən təhlükəli ağırlaşmalardır;
- evdən çıxıb azmaq, yola çıxmaq;
- yetkinlərdə nadir hallarda qaz, od və ya mətbəx əşyaları ilə təhlükəli hərəkətlər;
- oyandırıldıqda aqressiv reaksiya və ətrafdakılara təsadüfi zərər – nadir;
- yuxunun keyfiyyətinin pozulması, gündüz yorğunluq, utancaqlıq və narahatlıq.
Müalicə
Uşaqlarda nadir və təhlükəsiz epizodlar çox vaxt xüsusi müalicə tələb etmir: əsas məsələ təhlükəsizliyi təmin etmək və yuxu rejimini qaydaya salmaqdır. Müalicənin həcmi epizodların tezliyindən, təhlükəli olub-olmamasından və səbəbdən asılıdır.
- evdə təhlükəsizlik – əsas tədbirdir: qapı və pəncərələri bağlamaq, açarları gizlətmək, iti və sınan əşyaları götürmək, pilləkənə qoruyucu qoymaq, uşağı ikimərtəbəli çarpayının üst yerinə yatırmamaq, qapıya zəng və ya hərəkət siqnalı qurmaq;
- yuxu rejimi – kifayət qədər və müntəzəm yuxu, hər gün eyni vaxtda yatmaq, yatmazdan əvvəl sakit rejim;
- təhrikedici amillərin aradan qaldırılması – stressin azaldılması, alkoqoldan imtina, epizodları təhrik edən dərmanların həkimlə birlikdə dəyişdirilməsi, yuxu apnoesinin müalicəsi;
- planlı oyatma – epizodların müntəzəm eyni vaxtda olduğu uşaqlarda epizoddan bir az əvvəl uşağı yüngülcə oyatmaq; bir neçə həftə ardıcıl tətbiq edildikdə epizodlar çox vaxt azalır;
- psixoterapiya – stress və narahatlıq ilə bağlı hallarda koqnitiv-davranış terapiyası, rahatlama üsulları;
- dərman müalicəsi – yalnız tez-tez, təhlükəli epizodlarda və digər tədbirlər kömək etmədikdə; somnoloq və ya nevroloq tərəfindən təyin edilir və adətən müvəqqəti olur.
Uşaqlarda müalicənin uğuru əsasən valideynlərin səbrindən və ardıcıllığından asılıdır. Uşağa epizodlar barədə səhər qorxutmadan, sakit danışmaq, onu utandırmamaq lazımdır. Yetkinlərdə isə əlavə olaraq iş və istirahət rejimi, növbəli iş, alkoqol və qəbul edilən dərmanlar diqqətlə təhlil edilir; epizodlar travma ilə gedirsə, yataq otağının təhlükəsizliyi ailə üzvləri ilə birlikdə planlaşdırılır.
Epizod zamanı necə davranmalı: insanı qışqıraraq və ya silkələyərək kəskin oyatmayın, onunla mübahisə etməyin. Sakit səslə danışaraq, ehtiyatla yönləndirərək yatağa qaytarın. Təhlükəli yerə – pilləkənə, pəncərəyə yaxınlaşdıqda isə yumşaq şəkildə yolunu kəsin.
Nə etmək olmaz: uşağı epizodlara görə danlamaq və ya cəzalandırmaq, onu yatağa bağlamaq, özbaşına yuxu dərmanları və ya sakitləşdirici vasitələr vermək – bəzi yuxu dərmanları epizodları hətta tezləşdirə bilər.
Profilaktika
- uşaqlarda sabit yatma vaxtı və yaşa uyğun kifayət qədər yuxu;
- yatmazdan əvvəl ekran, həyəcanlı oyunlar və filmlərdən imtina;
- axşam çox maye qəbulundan çəkinmək, yatmazdan əvvəl tualetə getmək;
- yataq otağında sakit, qaranlıq və sərin şərait;
- stressin azaldılması, uşaqla gün ərzində baş verənləri sakit müzakirə etmək;
- yetkinlərdə alkoqoldan, xüsusən axşam saatlarında, imtina;
- hərarət zamanı uşağa gecə daha diqqətlə nəzarət etmək;
- xorultu və nəfəs dayanmalarında vaxtında müayinə.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uşaqlarda ilk növbədə pediatra və ya uşaq nevroloquna, yetkinlərdə nevroloqa və ya somnoloqa müraciət etmək lazımdır. Stress və narahatlıq aparıcı rol oynayırsa, psixoterapevt də müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
- Yuxuda gəzən insanı kəskin oyatmayın – onu sakitcə yatağa qaytarın.
- Evdə təhlükəsizliyi təmin edin – bu, ən vacib tədbirdir.
- Uşaqlarda somnambulizm əksər hallarda yaşla keçir; kifayət qədər yuxu epizodları azaldır.
- Yetkin yaşda ilk dəfə başlayan, tez-tez təkrarlanan, travmalarla və ya qıcolmalarla gedən epizodlarda həkimə müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Yuxu səltənəti
Yuxu - aktiv şüurun minimal səviyyədə olduğu və ətraf aləmə reaksiyanın azaldığı vəziyyətdə qalmağın təbii fizioloji prosesidir; o,…
İstiqamət: Somnologiya
Suallar və cavablar
Oyatmaq həyat üçün təhlükəli deyil, lakin insan çaşqın ola və qorxu ilə reaksiya verə bilər. Onu sakitcə, toxunmadan və ya yüngül yönləndirərək yatağa qaytarmaq daha yaxşıdır.
Əksər uşaqlarda somnambulizm yaşla, adətən yeniyetməlik dövründə keçir. Bu dövrdə əsas məsələ təhlükəsizlik və düzgün yuxu rejimidir.
Xeyr. Somnambulizm yuxu pozuntusudur və adətən psixi xəstəliklə bağlı deyil. Lakin stress və yuxu çatışmazlığı epizodları tezləşdirə bilər.
İrsi meyl mühüm rol oynayır: valideynlərdən birində uşaqlıqda yuxuda gəzmə olubsa, uşaqda da bu ehtimal artır. Lakin meyl mütləq xəstəlik demək deyil – düzgün yuxu rejimi və stressin azaldılması epizodların qarşısını almağa kömək edir.
Bəli, əsas təhlükə travmalardır: yıxılma, pilləkəndən və ya pəncərədən düşmə, iti əşyalarla kəsilmə. Ona görə evdə təhlükəsizlik tədbirləri müalicənin ən vacib hissəsidir.
Yetkinlərdə yeni başlayan epizodlar müayinə tələb edir, çünki onların arxasında yuxu apnoesi, dərmanların təsiri, gecə epileptik tutmaları və ya digər nevroloji problemlər ola bilər. Nevroloqa və ya somnoloqa müraciət edin; həkim lazım olduqda video ilə polisomnoqrafiya təyin edəcək.
Somnologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Gecə apnoesinin diaqnostikası – polisomnoqrafiya, yoxsa portativ cihazlar?
Bütün dünyada yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında qızıl standart polisomnoqrafiya hesab olunur – bu, yuxu zamanı insan orqanizminin müxtəlif fizioloji…
İstiqamət: Somnologiya
Qadın xorultudan necə xilas ola bilər
Xorultu bütün yaş qruplarından olan insanlarda rast gəlinən geniş yayılmış problemdir, lakin qadın sağlamlığı kontekstində ona çox vaxt…
İstiqamət: Somnologiya
Xorultunun və obstruktiv yuxu apnoesi sindromunun müalicəsi
Yuxu hər bir insanın həyatının zəruri hissəsidir. Yaxşı və uzun yuxu çox vaxt dincəlmək, gün ərzində toplanmış streslərdən…
İstiqamət: Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
