Arterial hipertenziya qan təzyiqinin davamlı yüksəlməsidir. Bu günə qədər müəyyən edilmişdir ki, bu problemdən yetkin əhalinin təxminən 20-30 %-i əziyyət çəkir. Müasir tibb arterial təzyiqi normal göstəricilərə qaytarmaq üçün xüsusi yaradılmış müxtəlif preparatların kifayət qədər geniş arsenalından istifadə edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yüksək qan təzyiqi
- arterial hipertenziya
Arterial hipertenziya qan təzyiqinin davamlı yüksəlməsidir. Bu günə qədər müəyyən edilmişdir ki, bu problemdən yetkin əhalinin təxminən 20-30 %-i əziyyət çəkir. Müasir tibb arterial təzyiqi normal göstəricilərə qaytarmaq üçün xüsusi yaradılmış müxtəlif preparatların kifayət qədər geniş arsenalından istifadə edir. Bu preparatlar müxtəlif təsir mexanizmlərinə malikdir, buna görə onların seçilməsi orqanizmin bütün xüsusiyyətləri və pasiyentdə yanaşı xəstəliklərin mövcudluğu nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
Xəstəlik haqqında
Qeyd
Hipertenziya istənilən mənşəli yüksək arterial təzyiqi bildirən ümumi termindir və böyrək, endokrin sistem xəstəlikləri, bəzi dərman preparatlarının qəbulu fonunda yaranan ikincili (simptomatik) hipertenziyanı da əhatə edir. Müstəqil xəstəlik kimi inkişaf edən essensial forma isə Hipertoniya səhifəsində təsvir olunur.
Arterial hipertenziya qan təzyiqinin davamlı yüksəlməsidir. Bu günə qədər müəyyən edilmişdir ki, bu problemdən yetkin əhalinin təxminən 20-30 %-i əziyyət çəkir. Müasir tibb arterial təzyiqi normal göstəricilərə qaytarmaq üçün xüsusi yaradılmış müxtəlif preparatların kifayət qədər geniş arsenalından istifadə edir. Bu preparatlar müxtəlif təsir mexanizmlərinə malikdir, buna görə onların seçilməsi orqanizmin bütün xüsusiyyətləri və pasiyentdə yanaşı xəstəliklərin mövcudluğu nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
Bütün dünyada arterial hipertenziya sindromu çox geniş yayılmışdır.
O, hipertonik xəstəliyi (essensial hipertenziya) və müxtəlif xəstəliklər fonunda simptomatik (ikincili) arterial hipertenziyaları özündə birləşdirir. Hipertonik xəstəliyin payına təxminən 90% düşür. Qalan hissə simptomatik hipertoniyaların payına düşür; onların arasında ən çox böyrək xəstəlikləri və endokrin sistem patologiyaları rast gəlinir. Təzyiqin yüksəlməsi miokard infarktı, insult, böyrək çatışmazlığı, korluq kimi əlillik yaradan, bəzən isə ölümcül xəstəliklərin inkişafı ilə əlaqədar təhlükə yaradır.
Belə ki, hipertoniyalılar arasında ürəyin işemik xəstəliyi normal təzyiqi olan şəxslərlə müqayisədə bir neçə dəfə tez-tez rast gəlinir, insult riski isə daha da yüksəkdir. Ürək-damar xəstəlikləri dünyada ölümün əsas səbəbidir. Hipertenziyanın təhlükəsi onun uzun müddət heç bir əlamət verməməsindədir: bir çox insan xəstəliyindən xəbərsizdir və ya müalicəni nizamsız qəbul edir. Buna görə də təzyiqin müntəzəm ölçülməsi, profilaktik müayinələr və təyin olunmuş müalicəyə daimi əməl edilməsi çox vacibdir.
Səbəbləri
Essensial formada (hipertoniya) təzyiqin yüksəlməsinin dəqiq səbəbi müəyyən edilmir, lakin çoxsaylı tədqiqatlar onun bir sıra amillərdən birbaşa asılı olduğunu göstərmişdir. Bu amillərə aşağıdakılar aid edilə bilər:
- qan-damar sistemində yaşla bağlı dəyişikliklər;
- uzunmüddətli stress vəziyyətində qalma;
- irsiyyətə bağlı meyillilik;
- artıq çəki ilə bağlı problemlər;
- şəkərli diabetin olması;
- qalxanabənzər vəz xəstəlikləri;
- böyrəküstü vəz və böyrək xəstəlikləri;
- xörək duzunun həddindən artıq qəbulu;
- hormonal kontraseptivlərin qəbulu;
- siqaret çəkmə və alkoqoldan sui-istifadə.
İkincili (simptomatik) hipertenziyada isə təzyiqin yüksəlməsinin səbəbi müəyyən edilir: böyrək xəstəlikləri, endokrin sistemin pozğunluqları (böyrəküstü və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri), yuxu apnoesi, bəzi dərman və hormonal vasitələrin qəbulu. Belə hallarda ilk növbədə əsas xəstəlik müalicə olunur. Müstəqil xəstəlik kimi inkişaf edən essensial forma Hipertoniya səhifəsində təsvir olunur.
Ayrıca diqqətəlayiq olan arterial hipertenziyanın klimaks dövründə meydana çıxmasıdır. Çox vaxt bu xəstəlikdən 50–55 yaşdan yuxarı pasiyentlər əziyyət çəkirlər.
Təsnifat
Arterial təzyiqin göstəricisindən asılı olaraq hipertenziyanın üç dərəcəsi ayırd edilir:
- birinci: sistolik təzyiq 140-160 mm civə sütununa qədər, diastolik isə – 90-100 mm civə sütununa qədər yüksəlir;
- ikinci: sistolik təzyiq 160-180 mm civə sütunu, diastolik – 100-110 mm civə sütunu;
- üçüncü: sistolik təzyiq 180 mm civə sütunundan yüksək, diastolik – 110 mm civə sütunundan çox olur.
Dərəcəni müəyyən etmək üçün hətta göstəricilərdən yalnız birinin yüksəlməsi kifayətdir. Bundan əlavə, təcrid olunmuş sistolik arterial hipertenziya ayırd edilir; bu zaman sistolik təzyiqin göstəricisi 140 mm civə sütunu və daha çox olur, diastolik isə norma daxilində qalır.
Mərhələlər
Təzyiqin səviyyəsinə görə dərəcələrdən fərqli olaraq, hipertenziyanın mərhələsi yüksək təzyiqin orqanlara artıq nə dərəcədə təsir etdiyini göstərir. Avropa tövsiyələrinə əsasən üç mərhələ ayırd edilir.
- I mərhələ. Təzyiq yüksəkdir, lakin ürəkdə, böyrəklərdə, damarlarda və gözlərdə hələ dəyişikliklər aşkarlanmır. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi və müntəzəm müalicə ağırlaşmaların qarşısını ən effektiv alır.
- II mərhələ. Hədəf orqanlarda simptomsuz dəyişikliklər yaranıb: sol mədəciyin divarının qalınlaşması, sidikdə zülalın görünməsi, böyrək funksiyasının orta dərəcədə azalması, göz dibi damarlarının dəyişməsi. Müalicə daha intensiv olur.
- III mərhələ. Artıq ürək-damar xəstəlikləri inkişaf edib — miokard infarktı, insult, ürək çatışmazlığı, periferik arteriyaların zədələnməsi — və ya böyrək funksiyası ağır dərəcədə azalıb. Müalicə həm təzyiqə, həm də bu xəstəliklərə yönəlir.
Eyni dərəcəli təzyiq müxtəlif mərhələlərdə ola bilər, buna görə də həkim hər iki göstəricini birlikdə qiymətləndirir. Mərhələni həkim EKQ, exokardioqrafiya, qan və sidik analizləri, göz dibinin müayinəsi kimi yoxlamaların nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicə taktikasının seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Arterial hipertenziyanı ən çox oyanma zamanı meydana çıxan baş ağrısının olması ilə aşkar etmək olar. Adətən, arterial təzyiqin yüksəlməsi zamanı ağrı hissləri ənsə nahiyəsini əhatə edir. Baş ağrısından əlavə, bir çox pasiyentlər güclü başgicəllənmədən və göz önündə «milçəklərin» əmələ gəlməsindən şikayət edirlər.
Arterial təzyiqin kəskin yüksəlməsi zamanı digər simptomlar da mümkündür:
- qan axınının üzə yığılması nəticəsində yaranan yanaqların qızarması;
- bədən temperaturu yüksəlmədən yaranan isti hissi;
- damarlarda qanın sürətlənmiş hərəkəti ilə əlaqədar qulaqlarda küy;
- güclü ürəkdöyünmə və ürək nahiyəsində ağrılar.
Bu simptomlar orqanizmin fərdi xüsusiyyətləri ilə əlaqədar müxtəlif dərəcədə ifadə oluna bilər və hipertoniyaya xas deyil. Eyni zamanda, unutmamaq lazımdır ki, tibbi yardım olmadıqda arterial təzyiqin yüksəlməsi ağırlaşmaların inkişafına səbəb olur. Buna görə də sadalanan simptomlar meydana çıxdıqda, arterial təzyiq səviyyəsinin aşağı salınması, diaqnostikanın aparılması və bu xəstəliyin xarakteri və inkişaf mərhələsi nəzərə alınmaqla müalicənin təyin edilməsi üçün dərhal təcrübəli həkimlərə müraciət etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika pasiyentin hərtərəfli müayinəsi ilə başlanır.
- insanda arterial hipertoniyanı göstərən simptomlar hansı tezliklə meydana çıxır;
- arterial təzyiqin yüksəlməsi zamanı yaranan simptomlar nə dərəcədə ifadə olunur;
- insanın nə qədər tez-tez fiziki məşqlərlə məşğul olduğu və fiziki aktivlik göstərdiyi;
- insanın təzyiqin yüksəlməsinə səbəb ola bilən hər hansı tibbi preparatlar qəbul edib-etmədiyi;
- təzyiqin qalxması üçün hər hansı xarici meyillərin olub-olmaması (stress, əsəb sarsıntıları və s.);
- hazırda pasiyenti hansı somatik və ya endokrin xəstəliklərin narahat etdiyi.
Arterial hipertenziyanın kompleks diaqnostikasında laborator tədqiqatlar aparılır: qan və sidiyin ümumi analizləri, qlükoza, kalium, ümumi xolesterin, kreatinin, triqliseridlərin səviyyə göstəricilərini yüksək dəqiqliklə müəyyən etməyə imkan verən qanın biokimyəvi analizi.
Növbəti mərhələdə arterial hipertoniyanın provokasiya etdiyi ağırlaşmaların mövcudluğunu aşkar etməyə imkan verən müasir instrumental diaqnostika metodlarından istifadə edilməklə müayinə aparılır:
- böyrəklərin ultrasəs müayinəsi – kreatinin səviyyəsinin yüksəlməsi zamanı;
- exokardioqrafiya – sol mədəciyin hipertrofiyasından şübhə olduqda;
- oftalmoskopiya – arterial təzyiqin davamlı yüksəlməsi nəticəsində yaranan tor qişa zədələnməsinin əlamətləri olduqda.
Ayrıca qeyd edək ki, hipertonik xəstəliyin diaqnostikasında həkim arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqini aparır. Bunun üçün portativ cihazdan istifadə olunur, pasiyent isə gün ərzində qida qəbulunun, yuxunun, idman zalına getməsinin və digər fəaliyyətinin vaxtını göstərməklə öz hərəkətlərini ətraflı şəkildə yazdığı xüsusi gündəlik tutar.
Dəqiq göstəricilər əldə etmək üçün müayinədən təxminən bir saat əvvəl pasiyent aşağıdakıları istisna etməlidir:
- fiziki yüklənmələr;
- qida qəbulu;
- tonuslandırıcı içkilərin qəbulu;
- siqaret çəkmə və alkoqol qəbulu;
- göz və burun damar-daraldıcı damcılarının istifadəsi.
Xidmətlər
- 3-cü trimestrin USM skrininqi
- Angioqrafiya
- Aterogenlik əmsalı
- Ağırlaşmış hamiləliyin aparılması
- Aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər
- Baş beyin damarlarının USM-i
- Braxiosefal arteriyaların dupleks skanlanması
- Böyrək damarlarının USM-i
- Böyrəklərin MRT-si
- Böyrəküstü vəzilərin KT-si
- Böyrəküstü vəzilərin MRT-si
- Dopplerometriya
- Göz dibinin biomikrofotoqrafiyası
- Göz dibinin oftalmoxromoskopla müayinəsi (rəngli)
- Gözün optik koherent tomoqrafiyası
- Hialoidopunktura
- Kortizol
- Midriaz altında oftalmoskopiya
Müalicə
İkincili hipertenziyada ilk növbədə təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olan xəstəlik (böyrək, endokrin və s.) müəyyən edilib müalicə olunur; təzyiqi aşağı salan dərmanlar bu müalicəyə əlavə edilir.
Arterial hipertenziyanın müalicəsi üçün aşağıdakı dərman qrupları tətbiq olunur:
- beta-adrenoblokatorlar;
- ACE inhibitorları;
- kalsium antaqonistləri;
- sidikqovucular;
- alfa-adrenoblokatorlar;
- angiotenzin II reseptor blokatorları;
- mərkəzi təsirli preparatlar.
Hər qrupda bir neçə preparat mövcuddur. Qruplar arasındakı fərqlər qrupu təşkil edən dərmanların təsir mexanizminin xüsusiyyətləri ilə müəyyən olunur. Hər bir preparatın öz tətbiq göstərişləri, əks-göstərişləri və yan təsirləri vardır. Bütün dərmanlar bir-biri ilə yaxşı uyğunlaşmır.
Diaqnoz qoymaq, xəstəliyin ağırlıq dərəcəsini və proqnozu müəyyən etmək yalnız həkimin ixtiyarındadır. Və yalnız həkimlə pasiyentin birgə işi zamanı terapiyanı düzgün seçmək mümkündür. Müasir dərmanlar gündə bir dəfə (bəzən iki dəfə) qəbul zamanı bütün sutka ərzində adekvat təzyiq nəzarətini təmin edir ki, bu da işləyən insan üçün rahatdır. Mütəxəssisə müraciət etməkdən çəkinməyin.
Reabilitasiya
Reabilitasiya üçün əsas diaqnoz, yanaşı xəstəliklərin mövcudluğu və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınmaqla fiziki yüklənmələrin fərdi seçimi tətbiq olunur. Müalicəvi bədən tərbiyəsi məşğələlərinin keçirildiyi dövrdə mütləq şəkildə müalicəyə dözümlülüyün və effektivliyin tibbi nəzarəti aparılır. Belə yanaşma hipertoniya xəstəliyi və onun ağırlaşmaları ilə mübarizədə əla nəticələr əldə etməyə imkan verir.
Profilaktika
Arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə bağlı problemləri olan hər bir şəxs profilaktik tədbirlərə diqqət yetirməlidir:
- spirtli içkilərin istehlakını azaltmaq və siqaretdən imtina etmək;
- qidalanma rasionuna nəzarət etmək və duz istehlakını azaltmaq;
- həftədə azı dörd dəfə fiziki yüklənmə təmin etmək;
- Arterial hipertoniyanın yaranmasına səbəb olan stress vəziyyətlərindən qaçmağa çalışmaq.
Yadda saxla!
Essensial hipertenziyanı (hipertoniyanı) hazırda tamamilə müalicə etmək mümkün deyil; ikincili formada isə təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olan xəstəlik müalicə olunduqda təzyiq normallaşa bilər. Lakin xəstəliyi onun erkən mərhələsində aşkar edib dinamikada izləmək olarsa, gələcəkdə ciddi ağırlaşmaların inkişafı riskini azaltmaq mümkündür. Arterial hipertenziyanın gedişində qidalanma böyük rol oynayır. Xəstəliyin inkişafına nəzarət etmək üçün xörək duzunun qəbulunu azaltmaq, yağlı və şirin yeməklərdən çəkinmək, tərəvəzlərə, meyvələrə, dənli bitkilərə və kobud üyüdülmüş çörəyə üstünlük vermək tövsiyə olunur.
Faydalı Məqalələr
Prehipertoniya (sərhəd hipertenziyası)
Prehipertoniya — «sərhəddə» olan vəziyyətdir: təzyiq artıq tam normal deyil, lakin klinik ifadə olunmuş hipertoniyaya hələ çatmayıb. Müasir…
İstiqamət: Kardiologiya
Piylənmə öncəsi vəziyyət
Piylənmə öncəsi vəziyyət — bədən kütləsinin artıq normadan yuxarı olduğu, lakin hələ klinik piylənmə həddinə çatmadığı vəziyyətdir. Müasir…
İstiqamət: Endokrinologiya
İnfarkt öncəsi vəziyyət
İnfarkt öncəsi vəziyyət — adətən birbaşa kəskin miokard infarktından əvvəl gələn təhlükəli, kritik vəziyyətdir. Onun səbəbi ürək əzələsinin…
İstiqamət: Kardiologiya
Ürək-damar çatışmazlığı
Ürək çatışmazlığı (ÜÇ) — ürəyin adekvat qan dövranını təmin edən nasos kimi funksiyasının pozulması ilə şərtlənən patoloji vəziyyətdir.…
İstiqamət: Kardiologiya
Dayan! Dementsiya!
İnsan düşünən varlıqdır, bununla o, heyvanlardan fərqlənir. İstəsəniz, onun insani həyatı da bununla müəyyən olunur. XVII əsrdə Rene…
İstiqamət: Nevrologiya
Ultrasəs angiologiyası: USM-in yeni imkanları
Ultrasəs skanlaşdırma metodu son 20 ildə tibbin ən müxtəlif sahələrində geniş yayılıb.
İstiqamət: USM diaqnostikası
Anadangəlmə ürək qüsurları
Anadangəlmə ürək qüsurları - ürəyin (o cümlədən onun qapaqlarının, arakəsmələrinin) və iri damarların bətndaxili inkişaf anomaliyalarıdır. Onların tezliyi…
İstiqamət: Kardiologiya
Suallar və cavablar
Arterial təzyiq səviyyəsi bərpa olunduqdan sonra müalicəni dayandırmaq olmaz. Risk faktorlarının korreksiyası və dərman preparatlarının qəbulu ilə bağlı həkimlərin tövsiyələrini davam etdirmək lazımdır. Müalicədən imtina olunarsa, problemlər yenidən qayıdar və ağırlaşmaların riski bir daha artar.
Bəli, göstərə bilər. Yüksək arterial təzyiqin müalicəsi çəkinin azaldılması, duz və ya alkoqol qəbulunun azaldılması, həmçinin fiziki aktivlik səviyyəsinin artırılması üzrə işlə başlayır.
Beynəlxalq klinik tövsiyələrdə yüksək təzyiqin diaqnostikası, müalicəsi və profilaktikası üçün aşağıdakı göstəricilər müəyyən edilmişdir:
- optimal arterial təzyiq – 120/<80 mm.c.s.-dən az;
- normal arterial təzyiq – 120/80 – 129/84 mm.c.s.;
- yüksək normal arterial təzyiq – 130/85 – 139/89 mm.c.s.;
- yüksəlmiş arterial təzyiq – 140/90 mm.c.s.-dən yuxarı.
Kardiologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arterial hipotenziya
- Arteriyaların stenozu
- Ateroskleroz
- Atrioventrikulyar blokada
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
