Hallüsinasiyalar xarici qıcıqlandırıcı olmadan yaranan, ətraf reallığın qavranılmasının müxtəlif pozğunluqlarıdır. Bu səhifədə hallüsinasiyaların səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Epileptoloq İnfeksionist Nevroloq Onkoloq Psixiatr
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Hallüsinasiyalar xarici qıcıqlandırıcı olmadan yaranan, ətraf reallığın qavranılmasının müxtəlif pozğunluqlarıdır. Bu zaman insanın şüurunda o, real hesab etdiyi keçici obrazlar (eşitmə, görmə və s.) yaranır. Bu patoloji vəziyyət üzvi hallüsinoz adlanır və müstəqil xəstəlik deyil, çox vaxt təhlükəli olan digər xəstəliklərin simptomudur. Onun yaranması psixiatrik xəstəliklərin, bəzi somatik patologiyaların, baş beynin fəaliyyətinin pozulmasının inkişafından xəbər verə bilər. Bu vəziyyətdən evdə özbaşına qurtulmağa çalışmaq təkcə faydasız deyil, həm də çox təhlükəlidir.
Növləri
İllüziv duyğular müxtəlif olur. İlk növbədə hallüsinasiyaların təsnifatı onları 2 tipə bölməyi nəzərdə tutur.
- Psevdohallüsinasiyalar. Obyektiv reallıqdan kənarda yaranan duyğular, səslər və ya görüntülər. Onlar kənardan gəlmir, xəstənin beynində yaranır, mövcud olmayan obyektləri o, daxili gözlə görür.
- Həqiqi hallüsinasiyalar. İnsan reallıqda mövcud olmayan canlı və cansız obyektləri eşidir, hiss edir və ya görür, onlar isə ona tamamilə real və toxunulası görünür.
İştirak edən analizatordan asılı olaraq hallüsinasiya duyğularının 3 növü ayırd edilir.
- Ekstatik: insanın dəyişmiş şüurunda reallıqda mövcud olmayan parlaq görüntülər sürətlə keçir və ya bütöv obrazlar yaranır.
- Refleks (hallüsinativ imitasiya). Bir analizator digərinə həqiqi təsir zamanı oyanır, məsələn, xəstənin eşitdiyi çəkic zərbəsi dərhal onun qarnında və ya sinəsində əks-səda verir.
- Psixomotor: sakit vəziyyətdə olan insana elə gəlir ki, bədəninin bir hissəsi hərəkət edir.
İştirak edən duyğu orqanlarından asılı olaraq hallüsinasiyaların aşağıdakı tipləri ayırd edilir.
- Taktil: insan mövcud olmayan toxunuşları, həşəratların sürünməsini və s. Hiss edir.
- Dad: ağızda müxtəlif dadların hiss edilməsi.
- İybilmə: xəstə mövcud olmayan kəskin qoxular hiss edir.
- Eşitmə: insan müxtəlif səslər, küylər eşidir. Başda yaranan səslər çox vaxt pis nəyisə etməyi əmr edə, öz aralarında mübahisə edə, onun hiss və fikirlərini müzakirə edə bilər.
- Görmə: xəstə mövcud olmayan tüstü, işıqlı parıltılar, mistik şəkillər, öz daxili orqanlarını, hətta bütöv süjetləri görür.
- Funksional: real hadisələr və əşyalar fonunda əslində mövcud olmayan səslər və ya obrazlar yaranır.
- Hipnopompik və hipnaqogik: yalançı görüntülərin və duyğuların yaranması yarımyuxulu vəziyyətdə, yuxuya gedərkən və ya oyanarkən baş verir. Onlar gün ərzində yaşanan hadisələrlə bağlıdır və hətta sağlam insanlarda da yarana bilər.
Hallüsinasiya duyğularının müxtəlif tipləri həm ayrılıqda, həm də birlikdə mövcud ola bilər.
Səbəbləri
Hallüsinasiya duyğularının yaranmasına təkan verən amillər 4 əsas qrupa bölünür:
- Psixotrop maddələrlə zəhərlənmə fonunda intoksikasiya;
- Psixoloji və ya fizioloji stress;
- Nevroloji patologiyalar;
- Psixi pozğunluqlar.
Hallüsinasiyaların yaranmasına qazanılmış və ya anadangəlmə patologiyalar, həmçinin MSS-in (mərkəzi sinir sisteminin) işinə təsir edən müxtəlif intoksikasiyalar səbəb ola bilər. Ən geniş yayılmış səbəblərə aşağıdakılar aiddir:
- Irəli yaş;
- Hallüsinogen göbələklərin təsadüfi və ya qəsdən qəbulu;
- Kimyəvi maddələrlə, zəhərlərlə zəhərlənmə;
- Alkoqol, narkotiklərdən sui-istifadə;
- Bəzi dərman vasitələrinin nəzarətsiz qəbulu;
- Bədən istiliyinin kritik həddə qədər yüksəlməsi;
- Toksinlərin xaric olma prosesini pozan daxili orqan və sistemlərdəki patoloji proseslər (terminal mərhələdə böyrək çatışmazlığı, qaraciyər sirrozu və s.);
- Bəzi infeksion xəstəliklər, məsələn, meningokok infeksiyası;
- Güclü dehidratasiya;
- Böyük miqdarda kofein qəbulu;
- Kəllə-beyin travmaları.
Diaqnostika
Patoloji vəziyyət yalnız bir dəfə, sinir gərginliyi, stress, xroniki yorğunluq fonunda yaranıbsa, yaxud görüntülərin yaranmasına təkan psixoaktiv maddələrdən, alkoqoldan və ya narkotiklərdən sui-istifadə olubsa, narahat olmağa dəyməz. İllüziv duyğular insanın vəziyyəti normallaşan kimi özbaşına yox olur. Lakin mütəmadi təkrarlanan hallüsinasiyalar zamanı mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.
Həkim anamnez toplayacaq: xəstənin şikayətlərini dinləyəcək, keçirdiyi xəstəlikləri öyrənəcək və mövcud simptomları dəqiqləşdirəcək. Əldə edilən məlumatlar əsasında ehtimal olunan diaqnoz qoyulacaq və onu dəqiqləşdirmək üçün bir neçə diaqnostik üsulu əhatə edən əlavə müayinə təyin olunacaq.
- Analizlər: ümumi qan və sidik analizləri, qanın biokimyası, hormon səviyyəsinin tədqiqi, toksinlərin konsentrasiyasının müəyyən edilməsi və s.
- Psixiatrik müayinə. Pozğunluğu törədən səbəbi aydınlaşdırmaq üçün həkim xəstə ilə söhbət edəcək və bir sıra xüsusi testlər aparacaq.
- Elektroensefaloqrafiya. Beynin fəaliyyətindəki pozğunluqları — şiş və iltihab proseslərini, epileptik ocaqları və s. Aşkar etmək üçün beynin bioelektrik fəallığının tədqiqi.
- Rentgenoqrafiya. Böyük yarımkürələrin toxumalarında və kəllə sümüklərində hallüsinasiyaları törədə biləcək mexaniki zədələnmələri və ya anadangəlmə anomaliyaları aşkar etmək üçün aparılır.
- Baş beynin MRT-si. Maqnit-rezonans tomoqrafiya beynin yumşaq toxumalarının vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verən ən informativ diaqnostik üsuldur.
- İntoksikasiya səbəblərini aşkar etmək üçün qarın boşluğu orqanlarının və böyrəklərin ultrasəs müayinəsi.
Zərurət yarandıqda müayinələr siyahısı genişləndirilə bilər.
Müalicə
Ən çox hallüsinativ sindromun yaranması psixi pozğunluğun inkişafı, beynin müəyyən şöbələrinin və ya daxili orqanların zədələnməsi ilə bağlıdır. Bu hallarda müalicə üzvi hallüsinozun yaranmasına səbəb olan patologiyanın aradan qaldırılmasına yönəldilməlidir. Kompleks müalicə tədbirləri hər bir xəstəyə fərdi qaydada, bir sıra amillərdən asılı olaraq təyin olunur:
- Anormal duyğuların yaranmasına səbəb olan patologiyanın xarakteri;
- Qanın biokimyəvi göstəriciləri;
- Orqanizmin fizioloji vəziyyəti.
Psixi pozğunluqların və somatik patologiyaların müalicəsinə mümkün qədər tez başlamaq vacibdir. Bu, onların sonrakı inkişafının qarşısını almağa imkan verir.
Əgər hallüsinasiyaların yaranması alkoqol və ya narkotik qəbulu ilə bağlıdırsa, anormal görüntülərdən və ya duyğulardan yalnız psixoaktiv maddələrə patoloji meyldən qurtulduqdan sonra azad olmaq mümkündür. Asılılığın müalicəsini stasionar şəraitdə aparmaq daha yaxşıdır. Hallüsinativ sindromun səbəbi xroniki həddindən artıq yorğunluq olduqda, xəstəyə uzunmüddətli istirahət tövsiyə olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Üzvi hallüsinoz həmişə müalicəyə tabe olmur. Daim təkrarlanan hallüsinasiya əlamətləri insan tərəfindən ağır keçirilir. Peşəkar yardım olmadıqda insanla «ünsiyyət quran» anormal duyğular və mistik obrazlar ciddi, çox vaxt geri dönməz nəticələrə gətirib çıxarır. Xəstə özünə qapanır, cəmiyyətlə ünsiyyəti dayandırır, ilkin xəstəlik isə aktiv şəkildə irəliləyir. Əksər hallarda mütəmadi yaranan mistik obrazlar və səslər şizofreniyanın inkişafına və ya intihara səbəb olur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əgər insan hallüsinasiyalarla ilk dəfə üzləşibsə, terapevtə müraciət etməlidir. Bu ixtisasın həkimi anamnez toplayacaq, patoloji vəziyyətin ehtimal olunan səbəbini müəyyən edəcək və xəstəni dar profilli mütəxəssisə yönləndirəcək. Hallüsinasiyalarla müşayiət olunan xəstəliklərin müalicəsi ilə bir neçə ixtisasın həkimləri məşğul olur.
Yadda saxla!
Hallüsinasiyalar insanın ətraf reallığı qavramasında pozğunluqların olduğunu göstərən təhlükəli simptomdur. Yalançı görüntülər, duyğular, səslər baş beynin fəaliyyətinin ən ağır pozğunluqlarından biridir. Anamnezində hallüsinativ sindrom olan xəstə həqiqi obyektləri və duyğuları yalançı, mövcud olmayanlardan ayıra bilmir. Onu inandırmağa çalışmağın mənası yoxdur — bütün xəyali obrazlar, səslər və duyğular onun üçün tamamilə realdır. Əmr edən səslər və qorxulu görüntülər ucbatından o, intihar edə, binaya od vura, bıçağa sarıla, yaxınlarını və ya tamamilə tanımadığı insanları öldürə bilər və s. Hallüsinativ sindromdan özbaşına qurtulmaq mümkün deyil, çünki o, başqa patologiyanın nəticəsidir. Bu halda peşəkar həkim yardımı zəruridir, o nə qədər tez göstərilərsə, insanın sağalma və ya uzunmüddətli remissiyaya nail olma şansı bir o qədər yüksəkdir.
Suallar və cavablar
Hallüsinasiyalar — reallıqda mövcud olmayan, lakin real hisslərdən heç də az inandırıcı və parlaq görünməyən səslər, görüntülənən obyektlər və hissiyyatlardır. İllüziyalar isə həqiqətən mövcud olan, lakin zəif işıqlanma şəraitində görünüşünü dəyişən obyektlərdir. Məsələn, yarımqaranlıq otağa girib asılqanda plaş görən insan onu canlı varlıq kimi qəbul edə bilər.
Üzvi hallüsinozdan əziyyət çəkən insanın şüurunda müxtəlif obyektlərin yalançı obrazları yaranır: mistik varlıqlar, insanlar, əşyalar, bunları o, reallığın bir hissəsi kimi qəbul edir. Bundan əlavə, film süjetini xatırladan, pasiyentin fəal iştirak etdiyi müəyyən hərəkət ardıcıllığı da müşahidə oluna bilər.
Yalançı görüntülərin, səslərin və toxunma hisslərinin yaranması təkcə xoşagəlməz deyil, həm də çox təhlükəlidir. Bu patoloji vəziyyət orqanizmin intoksikasiyasından, psixi pozulmaların və ya nevroloji xəstəliklərin inkişafından, beynin hər hansı bir şöbəsinin zədələnməsindən xəbər verə bilər. Əgər insanda hər hansı görünən səbəb olmadan daim hallüsinasiyalar yaranmağa başlayıbsa, onun özbaşına müalicə ilə məşğul olmaq əvəzinə həkimə müraciət etməsi zəruridir.
