Narkolepsiya — yuxu pozğunluqları qrupuna aid xroniki xəstəlikdir. Əsas təzahürləri patoloji gündüz yuxululuğu, əzələ tonusunun qəfil azalması və REM-yuxu fenomenləridir (hipnaqoji və hipnapompik hallüsinasiyalar, yuxu iflici).
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Jelino sindromu
Xəstəlik haqqında
Narkolepsiyadan qadınlar və kişilər eyni dərəcədə əziyyət çəkir; xəstəlik 5 yaşdan 50 yaşadək başlaya bilər, lakin xəstələrin çoxunu 10–20 yaşlı pasiyentlər təşkil edir. Dünyada bu patologiyanın rastgəlmə tezliyi 100 min əhaliyə 50–56 haldır.
Pasiyentlər narkolepsiya diaqnozunu halların böyük əksəriyyətində dərhal deyil, xəstəliyin başlanmasından 5–15 il sonra alırlar. Bir çoxlarında isə xəstəlik ümumiyyətlə diaqnoz edilmir. Bu, xəstəliyin nadir rast gəlinməsi ilə bağlı deyil — narkolepsiyanın yayılması təxminən dağınıq sklerozla eynidir — pasiyentlərin və həkimlərin bu patologiya barədə az məlumatlı olması ilə bağlıdır: pasiyentlər hansı həkimə müraciət edəcəklərini bilmir, şikayətlərini danışdıqda isə narkolepsiyanın mövcudluğundan şübhələnməyən mütəxəssis tamamilə başqa diaqnozlar qoyur.
Səbəbləri
Bu günə qədər narkolepsiyanın yaranmasının dəqiq səbəbləri aydın deyil.
Xəstəliyin beyin toxumalarında xüsusi maddənin – oreksinin (hipokretinin) çatışmazlığı ilə əlaqəsi müəyyən edilmişdir, lakin orqanizmdə onun normal miqdarda olduğu patologiya halları da məlumdur.
Narkolepsiyanın inkişafına genetik meyllilik mövcuddur – I dərəcəli qohumlarda (valideynlərdə) xəstəliyin olması onun uşaqlarda meydana çıxma ehtimalını 1-2%-ə qədər artırır.
Narkolepsiya simptomlarının meydana çıxmasının ikinci dərəcəli səbəbləri (başqa sözlə – risk amilləri) kimi sinir sisteminin bir sıra xəstəliklərini (sarkoidoz, baş beyin şişləri və paraneoplastik sindrom, dağınıq skleroz, travmalar, limbik ensefalit və digərləri) hesab etmək olar.
Təsnifat
Klinik simptomatikanın xüsusiyyətlərindən və serebrospinal mayedə oreksin (hipokretin) səviyyəsindən asılı olaraq narkolepsiyanın 2 tipi (növü) fərqləndirilir:
- I tip (katapleksiya (skelet əzələlərinin tonusunun qəfil azalması epizodları) ilə müşayiət olunur və beyində oreksinin ifadəli defisiti ilə xarakterizə olunur – 110 pq/ml-dən az);
- II tip (katapleksiyasız keçir, onurğa beyni mayesində hipokretin səviyyəsi normaya yaxındır və ya hətta normal dəyərlər daxilindədir).
Klinik mənzərə
Narkolepsiyanın xarakterik əlamətləri:
- Gündüz patoloji yuxululuq. Xəstədə gündə 3-5 dəfə çətinliklə öhdəsindən gəlinən yuxuya getmə ehtiyacı yaranır – o, mühüm söhbət zamanı, universitetdə mühazirə zamanı və ya ofisdə iş gününün qızğın çağında yuxuya gedir. Bu cür yuxu epizodları 5-10 dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edir, oyandıqdan sonra xəstə özünü təravətli və dincəlmiş hiss edir. Qısa (yarım dəqiqəyə qədər) mikroyuxu epizodları (ləngimə və ya nitqin əlaqəsizliyi ilə özünü göstərir) və ya avtomatik davranış epizodları (xəstə bunu dərk etmədən, beyni artıq yatarkən monoton iş görür) qeyd olunur.
- Katapleksiya – huş qorunub saxlanılarkən skelet əzələlərinin tonusunun qəfil kəskin azalması. Güclü emosiyalar zamanı yaranır, tam hərəkətsizlik və xəstənin yıxılması (generalizə olunmuş tutma) və ya prosesə ayrı-ayrı əzələ qruplarının cəlb olunması ilə xarakterizə olunur, bu zaman xəstə əlindəki əşyaları yerə salır, dizləri bükülür və ya başı önə əyilir (parsial tutma). Təsvir olunan epizodlar ilk dəfə gündüz patoloji yuxululuq yarandıqdan aylar və illər sonra meydana çıxır, xəstəni ildə 1-2 dəfədən sutkada 20 dəfəyə qədər narahat edir, adətən bir neçə saniyə, daha az hallarda isə 1-2 dəqiqə davam edir.
- Yuxu iflici. Huş qorunub saxlanılarkən yuxuya getməzdən əvvəl və ya oyandıqdan sonra bir neçə saniyə və ya bir neçə dəqiqə ərzində hərəkətsizlik hissi. Xəstə yalnız göz almalarını hərəkət etdirə və nəfəs ala bilir. Bəzən ifadəli yuxusuzluğu olan sağlam insanlarda da yaranır. Özbaşına və ya stimulyasiyadan sonra keçib gedir.
- Hipnaqoqik (yuxuya gedərkən) və hipnapompik (oyanarkən) hallüsinasiyalar. Ayıqlıqdan yuxuya keçid mərhələlərində və əksinə yaranır, sözün əsl mənasında “gündüz yuxuları” təmsil edir, tez-tez yuxu iflicini müşayiət edir. Yuxu sanki ayıqlığın içinə nüfuz edir – xəstə hələ də şüurludur, lakin artıq reallıqdan çətin ayırd edilən yuxular görür.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın əsasını xəstənin həkimlə söhbəti, onun gündüz nəzarətsiz yuxululuq və əzələ tonusunun düşməsi epizodlarına dair xarakterik şikayətləri təşkil edir. Artıq yalnız bu məlumatlar mütəxəssisə narkolepsiyadan şübhələnməyə və diaqnozu təsdiqləmək üçün xəstəni əlavə müayinəyə yönəltməyə imkan verir.
Əlavə olaraq xəstəyə aşağıdakılar təyin edilə bilər:
- onurğa beyni mayesində hipokretin konsentrasiyasının müəyyən edilməsi;
- yuxuya çoxsaylı latentlik testi (xəstənin gündüz yuxululuq dərəcəsini qiymətləndirməyə kömək edir; standart polisomnoqrafiyadan istifadə olunur, bu zaman xəstəyə gün ərzində hər 2 saatdan bir yuxu üçün 20 dəqiqəlik 5 dövr verilir; xəstənin nə qədər tez və dərin yuxuya getdiyi qiymətləndirilir).
Oxşar simptomatika ilə xarakterizə olunan digər xəstəlikləri istisna etməyə ümumi klinik qan və sidik analizləri, baş beynin kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası kömək edəcək.
Yalnız düzgün verifikasiya olunmuş diaqnoz effektiv müalicə tədbirlərini və xəstənin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşmasını şərtləndirəcək.
Müalicə
Narkolepsiyanın müalicəsi hər şeydən əvvəl xəstənin həyat şəraitinin korreksiyasına, onun, ailə üzvlərinin və yaxın ətrafının maarifləndirilməsinə əsaslanır. Ətrafdakılar xəstənin yuxululuğunun səbəbini anlamalı, onun bu xüsusiyyətini qəbul etməli və zərurət yarandıqda yarım saat yatmasına imkan verən şərait yaratmalıdır. Onu danlamaq, ona gülmək, tənbəl adlandırmaq olmaz. Narkolepsiyadan əziyyət çəkən xəstə üçün dövri istirahət şəraiti yaratmağın da mümkün olduğu peşə fəaliyyətinin düzgün seçimi vacibdir.
Patologiyanın simptomlarını korreksiya etmək üçün xəstəyə aşağıdakılar təyin edilə bilər:
- gündüz yuxululuq zamanı – mərkəzi sinir sisteminin işini stimullaşdıran vasitələr;
- katapleksiya zamanı – antidepressantlar;
- gecə yuxusunun pozulmaları zamanı – trankvilizatorlar, yuxu gətirən vasitələr.
Reabilitasiya
Narkolepsiya xroniki, sağalmaz xəstəlikdir. Bir dəfə yarandıqdan sonra o, xəstəni bütün ömrü boyu müşayiət edəcək. Öz xüsusiyyətini qəbul etmək və həyat tərzini ona uyğun korreksiya etmək xəstəyə təhsilin və işin məhsuldarlığını qorumağa, cəmiyyətdə tammüvəkil fəaliyyət göstərməyə kömək edəcək.
Narkolepsiyası olan xəstələrə avtonəqliyyat vasitələrini idarə etmək kateqorik şəkildə qadağandır, çünki sükan arxasında yuxuya getmə və ya katapleksiya epizodu YHT riskini xeyli artırır ki, bu da xəstənin və ətrafdakı insanların həyatına təhlükə yaradır. Buna görə də bu diaqnoz xəstənin sürücülük vəsiqəsindən məhrum edilməsi üçün əsasdır.
Profilaktika
Narkolepsiyanın dəqiq səbəbləri məlum olmadığından, bu xəstəliyin effektiv profilaktika tədbirləri də işlənib hazırlanmamışdır. Onun inkişaf ehtimalını azaltmaq üçün sağlam həyat tərzi sürmək, yaranan infeksion və somatik patologiyanı vaxtında müalicə etmək, xroniki xəstəliklərin gedişini nəzarətdə saxlamaq – dəstəkləyici müalicə qəbul etmək, həkimdə nəzarət müayinələrindən keçmək lazımdır.
Yadda saxla!
Narkolepsiyası olan xəstələr qəbula tez-tez müraciət etmirlər, əsasən öz simptomları ilə hara müraciət edəcəklərini bilmədikləri və özləri də həmişə hiss etdiklərinin pozğunluğun əlaməti olduğunu anlamadıqları üçün. Tez-tez onlar xəstəliyin başlanğıcından illər sonra, narkolepsiyanın sosial nəticələri inkişaf etdikdən sonra həkimə müraciət edirlər: patoloji yuxululuq fonunda xəstənin uğurları azalmış, işini itirmiş, onu tənbəl hesab edən ətrafdakılarla münasibətləri pisləşmiş, depressiya inkişaf etmişdir. Ən pis halda xəstə istehsalatda işləyərkən və ya sükan arxasında qəfildən yuxuya getdiyi üçün istehsalat xəsarəti almış və ya YHT-nin (yol-nəqliyyat hadisəsi) günahkarı olmuşdur.
Vaxtında qoyulmuş diaqnoz zamanı bütün bu hadisələrin qarşısını almaq mümkün olardı. Narkolepsiyanın tamamilə effektiv müalicəsi olmasa da, problemin mahiyyətinin anlaşılması və həyat tərzinin korreksiyası bu cür xəstələrə cəmiyyətdə məhsuldar fəaliyyət göstərməyə, özlərini onun tammüvəkil üzvü kimi hiss etməyə kömək edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
