Quduzluq xəstə heyvanın dişləməsi və ya selikli qişalara tüpürcəyinin düşməsi ilə ötürülən virus infeksiyasıdır və sinir sistemini zədələyir. Əlamətlər başladıqdan sonra praktiki olaraq sağalmır, lakin dişləmədən dərhal sonra aparılan peyvəndləmə xəstəliyin qarşısını tam alır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hidrofobiya
- su qorxusu
- rabies (lat.)
Xəstəlik haqqında
Quduzluq Lyssavirus cinsinə aid quduzluq virusunun törətdiyi kəskin virus ensefalitidir. Virus heyvanın tüpürcəyi ilə yaraya düşür, dişləmə yerindən sinir lifləri boyunca baş beyinə doğru hərəkət edir. Bu yol həftələr, bəzən aylar çəkir. İnkubasiya dövrü dişləmənin yerindən, dərinliyindən və daxil olan virusun miqdarından asılıdır: baş, üz, boyun və əllərin dişlənməsi, çoxsaylı və dərin yaralar xüsusilə təhlükəlidir.
Virus beyinə çatdıqdan sonra xəstəlik sürətlə inkişaf edir və demək olar ki, həmişə ölümlə nəticələnir. Lakin inkubasiya dövründə vaxtında başlanmış profilaktika – yaranın düzgün işlənməsi və peyvənd kursu – xəstəliyin qarşısını etibarlı şəkildə alır. Ona görə quduzluq zamanı əsas məqsəd əlamətlər başlamazdan əvvəl təcili tədbir görməkdir.
Quduzluq bütün dünyada, xüsusilə sahibsiz itlərin çox olduğu ölkələrdə rast gəlinir. Ən çox zərər çəkənlər heyvanlarla oynayan, dişləməni valideynlərə bildirməyən uşaqlardır.
Səbəbləri
Virusun mənbəyi yoluxmuş məməlilərdir:
- Ev heyvanları – itlər (insanın yoluxmasının əsas mənbəyi), pişiklər, kənd təsərrüfatı heyvanları;
- Vəhşi heyvanlar – tülkü, çaqqal, canavar, porsuq, yarasalar.
Yoluxma yolları:
- Dişləmə – xüsusilə dərin, çoxsaylı və baş-boyun nahiyəsində olan yaralar;
- Cızıqlar – heyvanın pəncəsində tüpürcək ola bilər;
- Tüpürcəyin düşməsi – zədələnmiş dəriyə və ya göz, ağız, burun selikli qişasına;
- Yarasalarla təmas – onların dişləməsi çox kiçik olur və görünməyə bilər, ona görə yarasa ilə hər hansı birbaşa təmas həkim qiymətləndirməsi tələb edir;
- Çox nadir hallarda – orqan transplantasiyası.
Zədələnməmiş dəriyə tüpürcəyin düşməsi, heyvanı sığallamaq və yedizdirmək adətən yoluxma riski yaratmır, lakin şübhəli hallarda qərarı həkim verməlidir.
Heyvanda quduzluğun əlamətləri: qeyri-adi aqressiya və ya, əksinə, qeyri-adi «mehribanlıq», vəhşi heyvanın insandan qorxmaması, axıcı tüpürcək, udqunma çətinliyi, səsin dəyişməsi, iflic. Lakin heyvan xəstəliyin ilk günlərində sağlam görünə bilər.
Mərhələlər
- İlkin (prodromal) dövr – bir neçə gün: dişləmə yerində və ya çapıq nahiyəsində ağrı, qaşınma, göynəmə, subfebril hərarət, halsızlıq, narahatlıq, depressiv əhval, yuxusuzluq.
- Oyanma dövrü – hidrofobiya (su içmək cəhdi və hətta suyun görüntüsü və ya səsi udlaq əzələlərinin ağrılı spazmını yaradır), aerofobiya (hava axınına reaksiya), işığa və səsə həssaslıq, həyəcan, aqressiya, halüsinasiyalar, tüpürcək axması, qıcolmalar.
- İflic dövrü – əzələ iflicləri, şüurun pozulması, koma, tənəffüs və ürək fəaliyyətinin dayanması.
Bəzi hallarda xəstəlik oyanma dövrü olmadan, iflic forması ilə gedir və diaqnoz daha çətin qoyulur.
Klinik mənzərə
İlk əlamətlər qeyri-spesifikdir və asanlıqla başqa xəstəliklərlə qarışdırılır: hərarət, baş ağrısı, halsızlıq, dişləmə yerində və ya artıq sağalmış çapıq nahiyəsində ağrı, göynəmə, keyimə, gizildəmə. Sonra narahatlıq, qorxu hissi, yuxusuzluq yaranır.
Tipik əlamətlər:
- su qorxusu – udqunmaq cəhdi zamanı udlaq əzələlərinin ağrılı spazmları;
- hava axınından, parlaq işıqdan, səsdən qıcolmaların tutması;
- bol tüpürcək ifrazı, udqunmanın çətinləşməsi;
- həyəcan, aqressiya, halüsinasiyalar, ölüm qorxusu;
- tərləmə, ürəkdöyünmə, hərarətin yüksəlməsi;
- sonradan – iflic, şüurun itməsi və koma.
İflic formasında hidrofobiya olmaya bilər: xəstəlik dişlənmiş ətrafdan başlayan zəiflik, sonra yuxarı yayılan iflic ilə gedir və başqa nevroloji xəstəliklərə bənzəyir.
Uşaqlar çox vaxt heyvanla «oynayarkən» alınan cızıq və ya dişləməni gizlədir, ona görə uşaqda izah olunmayan narahatlıq, udqunma çətinliyi və davranış dəyişikliyi olduqda heyvanla təmas barədə soruşmaq vacibdir.
Heyvan dişləyibsə, əlamətlərin yaranmasını gözləmək olmaz – yaranı dərhal yuyub, gecikdirmədən, mümkün qədər tez (ən geci həmin gün) travma məntəqəsinə və ya infeksionistə müraciət etmək lazımdır; gecə və ya istirahət günü olsa belə, səhəri gözləməyin. Dişləmədən sonra yuxarıda sadalanan əlamətlər yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Dişləmədən sonra əsas məsələ yoluxma riskinin qiymətləndirilməsidir. Həkim aşağıdakıları dəqiqləşdirir:
- yaranın yeri, dərinliyi və sayı, dərinin zədələnib-zədələnmədiyi;
- heyvanın növü, davranışı, sahibli və ya sahibsiz olması;
- heyvanın quduzluğa qarşı peyvənd olunub-olunmaması və onu müşahidə etmək imkanı;
- zərərçəkənin əvvəllər quduzluq əleyhinə peyvənd alıb-almaması.
Mümkün olduqda dişləyən ev heyvanı baytar müşahidəsinə götürülür, ölmüş və ya öldürülmüş heyvanın beyni laboratoriyada müayinə edilir. Bu məlumatlar peyvənd kursunun davam etdirilməsi və ya dayandırılması barədə qərar üçün vacibdir, lakin onları gözləyərək peyvəndi gecikdirmək olmaz.
Əlamətlər yarandıqdan sonra diaqnoz klinik mənzərəyə və laborator müayinələrə – tüpürcəkdə, onurğa beyni mayesində virusun RNT-sinin PZR ilə aşkarlanmasına, boyun nahiyəsindən dəri biopsiyasına, anticisimlərin təyininə – əsaslanır.
Differensial diaqnostika tetanus, digər virus ensefalitləri, iflic formasında Gilyen-Barre sindromu, zəhərlənmələr, isterik reaksiyalar və psixi pozuntularla aparılır.
Ağırlaşmalar
Əlamətlər başladıqdan sonra quduzluq demək olar ki, həmişə ölümlə nəticələnir: ensefalit beyin ödemi, tənəffüs mərkəzinin iflici və ürək fəaliyyətinin dayanması ilə gedir. Reanimasiya şəraitində aparılan intensiv müalicə yalnız müvəqqəti dəstək verir. Ona görə yeganə etibarlı yol vaxtında profilaktikadır.
Dişləmə yarasının özü də bakterial infeksiya, tetanus, irinli ağırlaşmalar və kobud çapıqlarla nəticələnə bilər, ona görə yaraya mütləq həkim baxmalıdır.
Müalicə
Dişləmədən dərhal sonra (ilk yardım):
- yaranı ən azı on beş dəqiqə ərzində bol axar su ilə sabunla yumaq – bu, yaradakı virusun miqdarını xeyli azaldır;
- yaranın kənarlarını antiseptiklə işləmək, təmiz sarğı qoymaq;
- gecikdirmədən, mümkün qədər tez travma məntəqəsinə və ya infeksionistə müraciət etmək – profilaktika nə qədər tez başlansa, bir o qədər etibarlıdır.
Tibb müəssisəsində:
- yaranın cərrahi işlənməsi; ilk günlərdə yaranın kənarlarını tikmək adətən tövsiyə olunmur, zəruri hallarda bu barədə qərarı həkim verir;
- risk dərəcəsinə uyğun olaraq quduzluq əleyhinə peyvənd kursu – qrafikə tam əməl etmək vacibdir;
- ağır təmaslarda – dərini deşən dişləmə və cızıqlar, selikli qişaya tüpürcək düşməsi, yarasa ilə təmas – əvvəllər peyvənd almamış insanlara əlavə olaraq quduzluq əleyhinə immunoqlobulin yaranın içinə və ətrafına yeridilir;
- tetanus profilaktikası;
- göstəriş olduqda yaranın bakterial infeksiyasının qarşısını almaq üçün antibakterial preparatlar.
Peyvənd hamiləlik, südvermə və uşaq yaşı zamanı əks-göstəriş deyil, çünki quduzluq həyat üçün təhlükəlidir. Əvvəllər tam peyvənd kursu almış insanlarda təkrar dişləmədən sonra adətən qısaldılmış kurs aparılır.
Əlamətlər yarandıqdan sonra: pasiyent reanimasiya şöbəsində təcrid olunur, simptomatik və dəstəkləyici müalicə aparılır – sakitləşdirici vasitələr, qıcolmaların aradan qaldırılması, tənəffüsün dəstəklənməsi. Effektiv spesifik müalicə yoxdur.
Yaranı yandırmaq, ona xalq vasitələri qoymaq, «heyvan sağlam görünür» deyə həkimə getməmək və peyvənd kursunu özbaşına dayandırmaq olmaz.
Profilaktika
- ev heyvanlarının (it, pişik) müntəzəm quduzluq əleyhinə peyvəndlənməsi;
- sahibsiz və vəhşi heyvanlarla təmasdan çəkinmək, onları yedizdirərkən ehtiyatlı olmaq;
- uşaqlara yad heyvanlara toxunmamağı və hər hansı dişləmə və ya cızığı dərhal böyüklərə bildirməyi öyrətmək;
- ölü və ya qeyri-adi davranan heyvanlara toxunmamaq, onlar barədə baytar xidmətinə məlumat vermək;
- risk qrupunda olanların – baytarların, ovçuların, heyvanlarla işləyənlərin, laborantların – profilaktik peyvəndlənməsi;
- quduzluq geniş yayılmış ölkələrə uzunmüddətli səfərdən əvvəl peyvənd məsələsini həkimlə müzakirə etmək;
- hər hansı dişləmə, cızıq və ya tüpürcək düşməsindən sonra peyvəndləmə məsələsini mütləq həkimlə həll etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Heyvan dişləməsindən və ya cızığından sonra yaranı yuyub gecikdirmədən, ən geci həmin gün travmatoloqa (travma məntəqəsinə) və ya infeksionistə müraciət etmək lazımdır. Quduzluq əlamətləri şübhəsində dərhal 103-ə zəng edin.
Yadda saxla!
Quduzluq peyvəndlə tam qarşısı alına bilən, lakin əlamətlər başladıqdan sonra sağalmayan xəstəlikdir.
- Hər hansı heyvan dişləməsindən sonra yaranı dərhal sabunla yuyun və həmin gün həkimə müraciət edin.
- Peyvənd kursunu yarımçıq dayandırmayın.
- Dişləmə üzərindən çox vaxt keçibsə belə, əlamətlər yoxdursa, peyvənd hələ də faydalıdır – həkimə müraciət edin.
- Ev heyvanlarınızı peyvənd etdirin – bu, həm onları, həm də ailənizi qoruyur.
Suallar və cavablar
Bu, heyvanın peyvənd vəziyyətindən, davranışından və onu müşahidə etmək imkanından asılıdır. Qərarı həkim verir. Adətən peyvəndləmə dərhal başlanır, heyvan isə on gün müşahidə olunur; bu müddətdə sağlam qalarsa, həkim kursu dayandıra bilər. Müşahidə nəticəsini gözləyərək peyvəndi təxirə salmaq olmaz, ona görə cızıqdan sonra yaranı yuyub gecikmədən həkimə müraciət edin.
Əsas şərt peyvəndlərin qrafikə tam uyğun vurulmasıdır: kursu vaxtında və sonadək başa çatdırmaq vacibdir. Qəbul etdiyiniz digər dərmanlarla uyğunluq barədə suallarınızı həkimlə müzakirə edin. Yan təsir yaranarsa, peyvəndi özbaşına dayandırmayın – həkimə məlumat verin.
Nəzəri olaraq xəstənin tüpürcəyi yoluxucudur, lakin insandan insana ötürülmə praktikada son dərəcə nadirdir. Xəstəyə qulluq edən tibb işçiləri qoruyucu vasitələrdən istifadə edir, tüpürcəklə təmas olduqda isə onlara profilaktik peyvənd aparılır.
Bəli. Quduzluq həyat üçün təhlükəli olduğundan hamiləlik və südvermə peyvənd üçün əks-göstəriş sayılmır. Müasir peyvəndlər hamilə qadınlarda təhlükəsiz hesab olunur. Dişləmədən sonra hamiləliyiniz barədə həkimə məlumat verin, lakin peyvəndi təxirə salmayın.
Bəli. Heyvan xəstəliyin ilk günlərində tamamilə sağlam görünə bilər. Həkim yaranı işləyəcək, riski qiymətləndirəcək və peyvəndin lazım olub-olmadığını müəyyən edəcək. Mümkünsə, heyvanın sahibi və peyvənd vəziyyəti barədə məlumat toplayın.
Yaranı dərhal ən azı on beş dəqiqə sabunla və bol su ilə yuyun, antiseptiklə işləyin və həmin gün uşağı həkimə aparın. Uşaqlarda dişləmələr tez-tez üz və boyun nahiyəsində olur, bu isə daha təhlükəlidir. Uşaq yaşı peyvənd üçün əks-göstəriş deyil.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
