Demensiya yaddaşın, təfəkkürün, diqqətin və gündəlik işləri müstəqil yerinə yetirmək bacarığının tədricən zəifləməsi ilə gedən sindromdur. Səbəbin vaxtında aydınlaşdırılması və müalicə xəstəliyin gedişini yavaşlatmağa kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qocalıq ağılsızlığı
- ağıl zəifliyi
- neyrokoqnitiv pozuntu (ağır dərəcəli)
- Dementia
Xəstəlik haqqında
Demensiya müstəqil bir xəstəlik deyil, beyin hüceyrələrinin və onlar arasındakı əlaqələrin zədələnməsi nəticəsində yaranan əlamətlər toplusudur (sindromdur). İnsan əvvəlcə yeni məlumatı yadda saxlamaqda çətinlik çəkir, sonra nitq, oriyentasiya, planlaşdırma, qərar qəbul etmə və özünə xidmət bacarıqları pozulur. Demensiyadan danışmaq üçün bu dəyişikliklər insanın əvvəlki səviyyəsi ilə müqayisədə aydın hiss olunmalı və onun gündəlik müstəqilliyinə mane olmalıdır.
Demensiya yaşlı insanlarda daha çox rast gəlinir və yaş artdıqca riski yüksəlir, lakin yaşlanmanın təbii hissəsi deyil. Yaşla bağlı yüngül unutqanlıq gündəlik həyata mane olmur, demensiya isə insanın müstəqilliyini tədricən azaldır. Bəzi hallarda xəstəlik orta yaşlarda da başlaya bilər.
Demensiyanın bəzi səbəbləri – B12 vitamini çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzin funksiyasının azalması, normal təzyiqli hidrosefaliya, dərmanların yan təsiri – müalicə ilə qismən və ya tam aradan qaldırıla bilər. Depressiya da yaddaş və diqqət pozuntuları ilə özünü göstərə bilər. Ona görə hər bir halda müayinə vacibdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) demensiyanı yaşlı insanlarda əlilliyin və başqalarından asılılığın əsas səbəblərindən biri kimi qiymətləndirir; xəstəlik təkcə pasiyentə deyil, ona qulluq edən bütün ailəyə təsir göstərir.
Səbəbləri
Demensiyaya beyin toxumasını zədələyən müxtəlif xəstəliklər səbəb olur. Müalicə və proqnoz məhz səbəbdən asılıdır:
- Alsheymer xəstəliyi – ən çox rast gəlinən səbəb; beyində anormal zülalların (amiloid və tau) toplanması və sinir hüceyrələrinin tədricən məhv olması ilə gedir, adətən yaxın hadisələrin unudulması ilə başlayır;
- damar demensiyası – insult və beynin xırda damarlarının xroniki zədələnməsi nəticəsində yaranır; daha çox düşüncə sürəti, diqqət və planlaşdırma əziyyət çəkir, əlamətlər bəzən pilləvari artır;
- Levi cisimcikli demensiya – diqqətin və ayıqlığın gün ərzində dəyişkənliyi, görmə halüsinasiyaları, hərəkətlərin ləngiməsi ilə xarakterizə olunur; Parkinson xəstəliyində də sonrakı illərdə demensiya inkişaf edə bilər;
- frontotemporal demensiya – beynin alın və gicgah paylarının zədələnməsi; daha çox davranış, şəxsiyyət və nitq pozuntuları ilə başlayır və çox vaxt digər formalardan daha gənc yaşda yaranır;
- qarışıq demensiya – yaşlı insanlarda Alsheymer dəyişiklikləri ilə damar zədələnməsinin birgə olması tez-tez rast gəlinir;
- kəllə-beyin travmalarının nəticələri və xroniki alkoqol istifadəsi – beyin toxumasına birbaşa zərər verir;
- potensial geri dönən səbəblər – B12 vitamini çatışmazlığı, hipotireoz, normal təzyiqli hidrosefaliya, xroniki subdural hematoma, bəzi infeksiyalar, beyin şişləri, yuxu dərmanlarının, sakitləşdiricilərin və digər dərmanların yan təsiri.
Riski artıran amillər: yaş, yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, piylənmə, siqaret, alkoqoldan sui-istifadə, fiziki və zehni passivlik, eşitmənin azalması, sosial təcrid, depressiya, başın təkrarlanan travmaları. Yaxın qohumlarda demensiyanın olması riski bir qədər artırır, lakin əksər hallarda xəstəlik birbaşa irsən keçmir.
Mərhələlər
Demensiya adətən tədricən irəliləyir, mərhələlərin sürəti isə səbəbdən və fərdi xüsusiyyətlərdən asılıdır:
- yüngül demensiya – unutqanlıq, mürəkkəb işlərdə (maliyyə, səyahət, dərmanların qəbulu) çətinlik, lakin insan özünə xidmət edir;
- orta dərəcəli demensiya – tanış yerlərdə azma, yaxınların adlarının qarışdırılması, geyinmə və yuyunmada köməyə ehtiyac, davranış dəyişiklikləri;
- ağır demensiya – nitqin kasadlaşması, yaxınları tanımamaq, yeriş və udma pozuntuları, daimi qulluğa ehtiyac.
Demensiyadan əvvəlki mərhələ yüngül koqnitiv pozuntu adlanır: yaddaş və ya digər funksiyalar zəifləyib, lakin gündəlik müstəqillik qorunub. Bu mərhələdə olan insanların bir hissəsində sonradan demensiya inkişaf edir, digərlərində vəziyyət uzun müddət sabit qalır.
Klinik mənzərə
Əlamətlər adətən tədricən, aylar və illər ərzində artır. Yaxınlar çox vaxt dəyişiklikləri pasiyentin özündən əvvəl görürlər:
- yaxın vaxtda baş vermiş hadisələri, söhbətləri unutmaq, eyni sualı dəfələrlə vermək;
- sözləri tapmaqda çətinlik, nitqin kasadlaşması, başqalarının nitqini anlamaqda çətinlik;
- zamanda və məkanda oriyentasiyanın pozulması, tanış yerdə azmaq;
- planlaşdırma, hesablama, pulu idarə etmə, qərar qəbul etmədə çətinlik;
- əşyaları yanlış yerə qoymaq, onları tapa bilməmək və bəzən başqalarını oğurluqda şübhələndirmək;
- şəxsiyyət və davranışda dəyişikliklər: əsəbilik, apatiya, şübhəlilik, maraqların azalması, bəzən ədəb qaydalarına əməl etməmək;
- yuxu ritminin pozulması, axşam saatlarında narahatlığın və çaşqınlığın artması;
- sonrakı mərhələlərdə – halüsinasiyalar, yerişin pozulması, sidik saxlamamazlığı.
Qəfil başlayan çaşqınlıq demensiya yox, delirium əlaməti ola bilər. Bu vəziyyət infeksiya, susuzlaşma, dərmanların yan təsiri və digər ciddi problemlərlə bağlı olur. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər çaşqınlıq saatlar və ya bir-iki gün ərzində kəskin artıbsa, üzün asimmetriyası, qolda və ya ayaqda qəfil zəiflik, nitqin qəfil pozulması yaranıbsa (insult şübhəsi – dərhal 103), yıxılmadan sonra yuxululuq və baş ağrısı artırsa, insan yeməkdən və sudan imtina edirsə və ya özünə zərər vurmaq fikirlərini ifadə edirsə (bu halda da dərhal 103-ə zəng edin).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu nevroloq və ya psixiatr qoyur. Pasiyentlə yanaşı onun yaxınları ilə də söhbət aparılır: əlamətlərin nə vaxt və necə başladığı, necə dəyişdiyi, hansı dərmanların qəbul edildiyi aydınlaşdırılır.
- nevroloji və ümumi müayinə – hərəkət pozuntularının, insult əlamətlərinin, digər xəstəliklərin aşkarlanması;
- neyropsixoloji testlər – yaddaşın, diqqətin, nitqin və icra funksiyalarının qiymətləndirilməsi; pozuntunun dərəcəsini müəyyən etməyə və sonradan dinamikanı izləməyə imkan verir;
- qan analizləri – ümumi analiz, B12 vitamini, fol turşusu, qalxanabənzər vəzin hormonları, qlükoza, elektrolitlər, böyrək və qaraciyər göstəriciləri; geri dönən səbəbləri axtarmaq üçün vacibdir;
- baş beynin MRT və ya KT müayinəsi – atrofiyanın, damar dəyişikliklərinin, şişin, hematomanın, hidrosefaliyanın aşkarlanması;
- göstəriş olduqda baş və boyun damarlarının dupleks müayinəsi, EEQ, ixtisaslaşmış mərkəzlərdə onurğa beyni mayesinin analizi və ya xüsusi görüntüləmə üsulları.
Differensial diaqnostika zamanı depressiya, delirium, yaşla bağlı yüngül unutqanlıq, eşitmə və görmə pozuntuları, dərmanların yan təsiri istisna edilir.
Xidmətlər
- Baş beynin MRT-si
- Baş beynin KT-si
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- Tireotrop hormon
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- Koqnitiv oyadılmış potensialların diaqnostikası
- Baş və boyun damarlarının USDQ-si
- Beyin check-up
- Neyro check-up 45+
- Nevroloqun evə çağırılması
- Psixiatrın evə çağırılması
Ağırlaşmalar
- yıxılmalar və sınıqlar, xüsusən bud sümüyü boynunun sınığı;
- qidalanmanın pozulması, susuzlaşma, çəki itkisi;
- udmanın pozulması və aspirasion pnevmoniya;
- dərmanların səhv qəbulu – ikiqat doza və ya buraxılmış qəbul;
- evdən çıxıb azmaq, məişət qəzaları (qaz, od, su);
- yataq yaraları, sidik və nəcis saxlamamazlığı – ağır mərhələdə;
- qulluq edən yaxınlarda emosional tükənmə və depressiya.
Müalicə
Demensiyanın əksər formaları tam sağalmır, lakin müalicə əlamətləri yüngülləşdirir, gedişi yavaşlada bilər və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır. Geri dönən səbəb aşkar edilərsə (vitamin çatışmazlığı, hipotireoz, hidrosefaliya, dərmanın yan təsiri), ilk növbədə o müalicə olunur.
Dərman müalicəsi. Alsheymer xəstəliyində, Levi cisimcikli demensiyada və Parkinson xəstəliyində demensiyada asetilxolinesteraza inhibitorları, orta və ağır mərhələdə NMDA-reseptor antaqonistləri tətbiq olunur. Onlar xəstəliyi aradan qaldırmır, lakin bir çox pasiyentdə yaddaşı, diqqəti və gündəlik fəallığı müəyyən müddət dəstəkləyir. Damar demensiyasında arterial təzyiqə, xolesterinə, qan şəkərinə nəzarət və insultun təkrarlanmasının qarşısının alınması əsasdır. Depressiya, yuxu pozuntusu, ciddi həyəcan olduqda həkim əlavə dərmanlar seçə bilər; antipsixotiklər yalnız ağır davranış pozuntularında, ən qısa müddətə və ehtiyatla təyin edilir, çünki yaşlılarda ciddi yan təsirlər riski yüksəkdir; Levi cisimcikli demensiyada isə bu dərmanlara qarşı həssaslıq xüsusilə təhlükəli ola bilər. Preparatlar yalnız həkim tərəfindən təyin edilir.
Qeyri-dərman yanaşmalar müalicənin ən az dərmanlar qədər vacib hissəsidir:
- koqnitiv stimulyasiya – oyunlar, oxu, söhbət, xatirələrin müzakirəsi, sevimli məşğuliyyətlər;
- müntəzəm fiziki aktivlik və gəzintilər;
- sabit gündəlik rejim, tanış mühit, xatırladıcı qeydlər, böyük rəqəmli saat və təqvim;
- eşitmə və görmənin korreksiyası – eşitmə cihazı, düzgün eynək;
- evdə təhlükəsizlik: qaz və elektrik cihazlarına nəzarət, dərmanların yaxınlar tərəfindən verilməsi, yıxılmaların qarşısının alınması;
- yaxınlar üçün psixoedukasiya, dəstək qrupları və dincəlmək imkanı.
Nə etmək olmaz: yuxu dərmanlarını və sakitləşdiriciləri özbaşına vermək – onlar çaşqınlığı və yıxılma riskini artırır; «yaddaşı bərpa edən» reklam vasitələrinə və bioloji aktiv əlavələrə ümid edib həkim müayinəsini təxirə salmaq.
Profilaktika
Demensiyanın qarşısını tam almaq həmişə mümkün deyil, lakin ÜST-nin tövsiyə etdiyi tədbirlər riski azaldır:
- arterial təzyiqə, qan şəkərinə və xolesterinə nəzarət, xüsusən orta yaşlarda;
- siqaretdən imtina, alkoqolun məhdudlaşdırılması;
- müntəzəm fiziki aktivlik, normal çəkinin saxlanması, tərəvəz və meyvə ilə zəngin qidalanma;
- zehni fəallıq: öyrənmək, oxumaq, yeni bacarıqlar mənimsəmək;
- sosial əlaqələrin qorunması, təcriddən qaçmaq;
- eşitmə zəifləməsinin vaxtında korreksiyası;
- depressiyanın vaxtında müalicəsi, keyfiyyətli yuxu;
- başın travmalardan qorunması – dəbilqə, təhlükəsizlik kəməri, yaşlılar üçün evdə yıxılmaların qarşısının alınması.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlkin müayinəni terapevt və ya ailə həkimi apara bilər; diaqnozu dəqiqləşdirmək və müalicə seçmək üçün nevroloqa və ya psixiatra müraciət edilir. Davranış pozuntularında psixiatrın, qulluq məsələlərində isə psixoloqun və sosial işçinin köməyi faydalıdır.
Yadda saxla!
Unutqanlıq artıbsa və gündəlik işlərə mane olursa, bunu «yaşa» yazmayın – müayinədən keçin.
- Bəzi demensiya səbəbləri müalicə olunur, ona görə qan analizləri və beynin görüntülənməsi vacibdir.
- Qəfil çaşqınlıq, danışığın və ya bədənin bir tərəfində zəifliyin birdən yaranması insult əlaməti ola bilər – dərhal 103-ə zəng edin.
- Fiziki və zehni fəallıq, təzyiqə nəzarət və sosial əlaqələr xəstəliyin gedişinə müsbət təsir göstərir.
- Qulluq edən yaxınlar da dəstəyə ehtiyac duyur – psixoloq və həkimlə məsləhətləşməkdən çəkinməyin.
Faydalı Məqalələr
Dayan! Dementsiya!
İnsan düşünən varlıqdır, bununla o, heyvanlardan fərqlənir. İstəsəniz, onun insani həyatı da bununla müəyyən olunur. XVII əsrdə Rene…
İstiqamət: Nevrologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Yorğunluq, stress, depressiya, yuxusuzluq, bəzi dərmanlar da unutqanlıq yarada bilər. Yaşla gələn yüngül unutqanlıq gündəlik həyata mane olmur. Unutqanlıq artırsa və insanın müstəqilliyinə təsir edirsə, nevroloqa müraciət etmək lazımdır.
Demensiya – sindromun ümumi adıdır, Alsheymer xəstəliyi isə onun ən çox rast gəlinən səbəbidir. Demensiya həmçinin damar zədələnmələri, Parkinson xəstəliyi, frontotemporal degenerasiya və digər səbəblərlə bağlı ola bilər. Müalicə səbəbdən asılı olduğu üçün dəqiq diaqnoz vacibdir.
Bir çox halda bəli. Dərman müalicəsi, fiziki və zehni aktivlik, risk amillərinə nəzarət, eşitmənin korreksiyası və sosial fəallıq əlamətlərin artmasını ləngidə bilər. Müalicəyə erkən başlamaq adətən daha yaxşı nəticə verir.
Əksər hallarda demensiya birbaşa irsən keçmir. Yaxın qohumlarda xəstəliyin olması riski bir qədər artırır, lakin həyat tərzi və damar risk amillərinə nəzarət də böyük rol oynayır. Ailədə xəstəlik bir neçə nəsildə erkən yaşda başlayıbsa, bu barədə həkimə mütləq məlumat verin.
Sabit gündəlik rejim qurun, sakit və qısa cümlələrlə danışın, mübahisədən çəkinin. Evdə təhlükəsizliyi təmin edin: qaz, su, dərmanlar nəzarətdə olsun. Həkim müayinələrini buraxmayın və özünüz üçün də dincəlmək və dəstək almaq imkanı yaradın.
Yüngül mərhələdə bəzi insanlar hələ sürə bilir, lakin xəstəlik irəlilədikcə reaksiya, diqqət və oriyentasiya pozulur və qəza riski artır. Sürücülüyü davam etdirməyin təhlükəsiz olub-olmadığını həkimlə müzakirə etmək lazımdır. Yaxınlar azmaq, yol qaydalarını qarışdırmaq kimi əlamətləri görürlərsə, sürücülük dayandırılmalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
