Alkoqol deliriyası uzunmüddətli alkoqol asılılığı zamanı içkinin kəskin dayandırılmasından sonra yaranan, çaşqınlıq, halüsinasiyalar, titrəmə və ağır vegetativ pozuntularla gedən təhlükəli vəziyyətdir. Təcili stasionar müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Delirium tremens
- ağ qızdırma
- alkoqol abstinensiyası ilə delirium
Xəstəlik haqqında
Alkoqol deliriyası (xalq arasında «ağ qızdırma») alkoqol abstinent sindromunun ən ağır formasıdır. Uzun müddət müntəzəm çox içki qəbul edən insanın beyni alkoqolun daimi təsirinə uyğunlaşır. İçki qəfil kəsildikdə və ya miqdarı kəskin azaldıqda sinir sistemi həddən artıq oyanır. Əksər insanlarda bu, abstinent sindromla – titrəmə, tərləmə, narahatlıq, yuxusuzluqla – məhdudlaşır, lakin bəzilərində şüurun pozulması, halüsinasiyalar və ağır vegetativ pozuntularla müşayiət olunan deliriya inkişaf edir.
Deliriya adətən son içkidən iki-dörd gün sonra başlayır və bir neçə gün davam edir. O, çox vaxt uzun illər alkoqol asılılığı olan, əvvəllər abstinent sindrom və ya qıcolmalar keçirmiş insanlarda, eləcə də yanaşı xəstəlik, travma və ya əməliyyat səbəbindən içkini məcburən dayandıranlarda yaranır.
Ağ qızdırma «özü keçən» vəziyyət deyil. Müalicə olunmadıqda ürək ritminin pozulması, qıcolmalar, susuzlaşma və infeksiyalar səbəbindən həyat üçün təhlükəlidir. Vaxtında başlanan stasionar müalicə riskləri xeyli azaldır. Alkoqol asılılığı xəstəlikdir; bu vəziyyət utanc mövzusu deyil, tibbi yardım tələb edən problemdir.
Səbəbləri
Deliriyanın bilavasitə səbəbi uzunmüddətli alkoqol qəbulundan sonra onun kəskin dayandırılması və ya miqdarının azaldılmasıdır. Aşağıdakı amillər riski artırır:
- uzunmüddətli və çox miqdarda içki qəbulu – asılılıq nə qədər uzun və ağırdırsa, risk bir o qədər yüksəkdir;
- əvvəllər keçirilmiş deliriya və ya abstinent qıcolmalar – təkrar epizodlar adətən daha ağır keçir;
- yanaşı xəstəliklər – pnevmoniya və digər infeksiyalar, travmalar, kəskin pankreatit, qaraciyər xəstəlikləri; çox vaxt insan məhz xəstəlik səbəbindən xəstəxanaya düşür və içkini qəfil dayandırır;
- elektrolit pozuntuları və susuzlaşma – qanda kalium, maqnezium, natrium səviyyəsinin dəyişməsi;
- qidalanma çatışmazlığı – xüsusən B1 vitamininin (tiaminin) çatışmazlığı;
- baş travmaları – sərxoşluq zamanı yıxılmalar;
- ahıl yaş – orqanizmin ehtiyat imkanları azalır;
- alkoqolla yanaşı sakitləşdirici dərmanlardan sui-istifadə – onların da qəfil dayandırılması abstinensiyanı ağırlaşdırır.
Mərhələləri
Alkoqol abstinensiyası adətən ardıcıl inkişaf edir, lakin hər insanda bütün mərhələlər olmur:
- Abstinent sindrom – son içkidən bir neçə saat sonra başlayır: əllərin titrəməsi, tərləmə, ürəkdöyünmə, narahatlıq, yuxusuzluq, ürəkbulanma.
- Alkoqol halüsinozu və qıcolmalar – adətən ilk bir-iki gündə; şüur hələ aydın olduğu halda halüsinasiyalar və ya generalizə olunmuş qıcolma tutmaları yarana bilər.
- Deliriya – çox vaxt ikinci-dördüncü gündə; şüurun pozulması, oriyentasiyanın itməsi, halüsinasiyalar, güclü həyəcan və ağır vegetativ pozuntular.
Erkən mərhələdə başlanan müalicə deliriyanın inkişafının qarşısını ala bilər.
Klinik mənzərə
Deliriyadan əvvəl adətən abstinent sindrom olur: əllərin titrəməsi, tərləmə, ürəkdöyünmə, narahatlıq, yuxusuzluq, ürəkbulanma. Sonra, çox vaxt axşam və ya gecə, deliriyanın əlamətləri yaranır:
- çaşqınlıq, zamanda və məkanda oriyentasiyanın pozulması, ətrafdakıları tanımamaq;
- görmə halüsinasiyaları – çox vaxt xırda heyvanlar, həşəratlar, qorxulu fiqurlar; eşitmə və toxunma halüsinasiyaları da ola bilər (dəridə həşərat gəzməsi hissi);
- güclü qorxu, həyəcan, aqressiya və ya qaçmağa cəhd; insan özü üçün təhlükəli hərəkətlər edə bilər;
- tam yuxusuzluq;
- bütün bədəndə kobud titrəmə;
- bol tərləmə, sürətli nəbz, yüksək arterial təzyiq, hərarətin yüksəlməsi;
- qıcolmalar – deliriyadan əvvəl və ya onunla birlikdə;
- əlamətlərin axşam və gecə güclənməsi, gündüz qısa «aydın» dövrlər.
Ahıl insanlarda və ağır yanaşı xəstəlikləri olanlarda deliriya daha ağır və uzun keçir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər içkini dayandırmış insanda çaşqınlıq, halüsinasiyalar, güclü həyəcan, qıcolma tutması, yüksək hərarət, güclü tərləmə və ürəkdöyünmə, huşun pozulması, təngnəfəslik və ya baş travması əlamətləri varsa. İnsan özünə və ya başqalarına zərər vurmaq fikirlərindən danışırsa, təcili yardım çağırmaq və onu tək qoymamaq vacibdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz klinik əlamətlərə və içki qəbulu barədə məlumatlara əsaslanır; yaxınların verdiyi məlumat çox vacibdir. Həkimin əsas vəzifəsi deliriyanın ağırlığını qiymətləndirmək və onu ağırlaşdıran və ya ona oxşayan digər vəziyyətləri istisna etməkdir.
- Anamnez – içkinin müddəti və miqdarı, son içkinin vaxtı, əvvəlki abstinent epizodlar, qıcolmalar, qəbul edilən dərmanlar.
- Klinik müayinə – şüur, oriyentasiya, titrəmə, nəbz, təzyiq, hərarət; abstinent sindromun ağırlığı xüsusi şkala ilə qiymətləndirilir.
- Qan analizləri – elektrolitlər (natrium, kalium, maqnezium), qlükoza, qaraciyər və böyrək göstəriciləri, qanın ümumi analizi, iltihab göstəriciləri.
- EKQ – ürək ritminin pozuntularını aşkar etmək üçün.
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – pnevmoniya şübhəsində.
- Beynin KT-si – baş travması, qıcolma və ya ocaqlı nevroloji əlamətlər olduqda.
- Toksikoloji müayinə – digər maddələrlə zəhərlənmə şübhəsində.
Differensial diaqnostika hipoqlikemiya, beyin travması, meningit və ensefalit, Vernike ensefalopatiyası, qaraciyər ensefalopatiyası, digər maddələrlə zəhərlənmə və psixiatrik pozuntularla aparılır.
Xidmətlər
- Natrium, kalium, xlor
- Maqnezium
- Alaninaminotransferaza (ALT)
- Aspartataminotransferaza (AST)
- Qamma-qlutamiltranspeptidaza (QQT)
- Qanda qlükoza
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Baş beynin KT-si
Ağırlaşmalar
- ürək ritminin pozulması, ürək-damar çatışmazlığı;
- qıcolmalar, epileptik status;
- aspirasion pnevmoniya – qusuntunun və ya qidanın tənəffüs yollarına düşməsi;
- susuzlaşma, ağır elektrolit pozuntuları, hərarətin həddən artıq yüksəlməsi;
- həyəcan zamanı travmalar və yıxılmalar;
- Vernike ensefalopatiyası və Korsakov sindromu – tiamin çatışmazlığında; davamlı yaddaş pozuntusu ilə nəticələnə bilər;
- müalicəsiz – ölüm riski.
Müalicə
Alkoqol deliriyası yalnız stasionarda, çox vaxt reanimasiya və ya intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur. Məqsəd həyəcanı və vegetativ pozuntuları aradan qaldırmaq, ağırlaşmaların qarşısını almaq və yanaşı xəstəlikləri müalicə etməkdir.
- Benzodiazepinlər – əsas dərman qrupudur; həyəcanı, titrəməni azaldır və qıcolmaların qarşısını alır. Preparat və onun miqdarı vəziyyətə görə yalnız həkim tərəfindən, daimi müşahidə altında tənzimlənir.
- B1 vitamini (tiamin) – Vernike ensefalopatiyasının profilaktikası və müalicəsi üçün, qlükoza yeridilməzdən əvvəl.
- Maye və elektrolitlərin bərpası – susuzlaşmanın aradan qaldırılması, maqnezium və kalium çatışmazlığının korreksiyası.
- Əlavə preparatlar – ağır halüsinasiyalar və həyəcanda, əsas müalicə kifayət etmədikdə – həkimin qərarı ilə.
- Yanaşı xəstəliklərin müalicəsi – pnevmoniya, travma, pankreatit və s.
- Təhlükəsiz mühit – sakit, yaxşı işıqlandırılmış otaq, daimi müşahidə, hərarətin, nəbzin, təzyiqin və tənəffüsün izlənməsi.
Nə etmək olmaz: insanı evdə «bağlamaq», içki verməklə «sakitləşdirmək», evdəki sakitləşdirici və ya yuxu dərmanları ilə müalicə etməyə çalışmaq. Bu, tənəffüsün dayanması, qıcolma və ölüm riskini artırır. Uzunmüddətli ağır içkidən sonra içkini dayandırmağı planlaşdıran insan bunu həkim nəzarəti altında etməlidir.
Reabilitasiya
Kəskin dövrdən sonra alkoqol asılılığının müalicəsi mütləq davam etdirilməlidir: psixiatr-narkoloq müşahidəsi, psixoterapiya (o cümlədən koqnitiv-davranış terapiyası və motivasion yanaşma), residivin qarşısını alan dərmanlar, dəstək qrupları, ailə ilə iş. Qaraciyərin, ürəyin və sinir sisteminin vəziyyəti də yoxlanılmalıdır. Əks halda deliriya təkrarlana bilər və hər dəfə daha ağır keçir.
Profilaktika
- uzunmüddətli ağır içkidən sonra içkini dayandırmağı həkim nəzarəti altında planlaşdırmaq – detoksikasiya vəziyyətdən asılı olaraq ambulator və ya stasionar şəraitdə aparılır;
- abstinent sindromun ilk əlamətlərində – titrəmə, tərləmə, yuxusuzluq – həkimə müraciət etmək;
- əvvəllər deliriya və ya qıcolma keçirmiş insanlarda içkinin dayandırılmasını stasionarda aparmaq;
- asılılığı olan insanlarda həkim tövsiyəsi ilə B1 vitamini qəbulu və qidalanmanın yaxşılaşdırılması;
- planlı əməliyyat və ya xəstəxanaya yerləşdirilmə zamanı həkimə alkoqol qəbulu barədə səmimi məlumat vermək;
- alkoqol asılılığının müalicəsi, dəstək qruplarında iştirak.
Hansı həkimə müraciət etməli
Deliriya əlamətlərində dərhal 103-ə zəng edin. Sonrakı müalicəni psixiatr-narkoloq aparır, kəskin dövrdə reanimatoloq, nevroloq və terapevt iştirak edir.
Yadda saxla!
Ağ qızdırma «özü keçən» vəziyyət deyil – bu, həyat üçün təhlükəli təcili haldır.
- İçkini dayandırdıqdan sonra çaşqınlıq, halüsinasiyalar, güclü titrəmə, qıcolma, yüksək hərarət yaranarsa – dərhal 103-ə zəng edin.
- İnsanı evdə «bağlamağa» və ya içki verməklə sakitləşdirməyə çalışmayın.
- Uzun müddət çox içən insan içkini kəsmək istəyirsə, bunu həkim nəzarəti altında etməlidir.
- Kəskin dövrdən sonra asılılığın müalicəsi təkrar epizodların qarşısını almağın əsas yoludur.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Adətən son içkidən iki-dörd gün sonra. Ondan əvvəl çox vaxt abstinent sindrom – titrəmə, tərləmə, narahatlıq, yuxusuzluq – olur. Bu əlamətlər göründükdə həkimə müraciət etmək deliriyanın qarşısını almağa kömək edə bilər.
Xeyr. Deliriya qıcolmalar, ürək ritmi pozuntuları və digər ağırlaşmalar səbəbindən yalnız stasionarda, daimi tibbi müşahidə altında müalicə olunmalıdır. Evdə müalicə cəhdləri vaxt itkisinə və həyat üçün təhlükəli nəticələrə səbəb ola bilər.
Deliriya keçirmiş insanda içkiyə qayıdış təkrar deliriya və digər ağır ağırlaşmaların riskini artırır. Tam ayıqlıq və asılılığın psixiatr-narkoloq nəzarəti altında müalicəsi tövsiyə olunur.
Müalicə fonunda deliriya adətən bir neçə gün ərzində keçir, lakin ahıl insanlarda və ağır yanaşı xəstəliklərdə daha uzun sürə bilər. Bundan sonra yuxusuzluq, zəiflik, narahatlıq bir müddət qala bilər, bəzi hallarda yaddaş pozuntuları uzunmüddətli olur.
Uzun müddət hər gün çox içən insanda içkinin qəfil dayandırılması abstinent sindroma, qıcolmalara və deliriyaya səbəb ola bilər. Ona görə də bu qərarı həkimlə müzakirə etmək və detoksikasiyanı tibbi nəzarət altında keçirmək vacibdir. İçkini atmaq qərarının özü isə mütləq dəstəklənməlidir.
Deliriya zamanı insan qorxu və halüsinasiyaların təsiri altında özünə və ətrafdakılara qeyri-ixtiyari zərər verə bilər, buna görə onu tək qoymaq olmaz və təcili yardım çağırılmalıdır. Müalicədən sonra şüur bərpa olunur və bu davranış adətən qalmır.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
