Şizofreniya: səbəbləri, simptomları və müalicəsi

Şizofreniya təfəkkürün, qavrayışın, emosiyaların və davranışın pozulması ilə gedən xroniki psixi xəstəlikdir. Vaxtında başlanan və davamlı aparılan müalicə ilə əksər insanlar sabit vəziyyətə nail olur və gündəlik həyata qayıdır.

Yayımlanma tarixi: 14.10.2026

Sinonimlər

Şizofrenik psixoz
şizofrenik pozuntu
Schizophrenia

Xəstəlik haqqında

Şizofreniya beynin bir sıra funksiyalarına – düşüncənin ardıcıllığına, gerçəkliyin qavranılmasına, iradəyə və emosional reaksiyalara təsir edən xəstəlikdir. Xəstəlik zamanı insan reallıqla əlaqəni qismən itirə bilər: başqalarının eşitmədiyi səsləri eşidir, əsası olmayan inamlara qapılır, fikirləri dağınıq olur.

Xəstəlik çox vaxt yeniyetməlik və gənc yaşda başlayır: kişilərdə adətən daha erkən, qadınlarda bir qədər gec. Şizofreniya «şəxsiyyətin ikiləşməsi» demək deyil – bu, tez-tez rast gələn yanlış təsəvvürdür. Xəstəliyin adı düşüncə, hiss və davranış arasındakı uyğunluğun pozulmasını ifadə edir.

Şizofreniya xroniki gedişli xəstəlik olsa da, müasir müalicə kəskinləşmələri aradan qaldırmağa, onların təkrarlanma riskini azaltmağa və insanın təhsilini, işini, ailə həyatını davam etdirməsinə imkan verir.

Səbəbləri

Şizofreniyanın səbəbləri və risk faktorları

Şizofreniyanın yeganə səbəbi yoxdur. Xəstəlik irsi meyl ilə həyat boyu təsir edən amillərin birgə nəticəsi kimi inkişaf edir. Beyində dopamin və digər neyromediator sistemlərinin işinin pozulması əsas mexanizmlərdən sayılır.

Riski artıran amillər:

yaxın qohumlarda şizofreniya və ya digər psixotik pozuntuların olması;
bətndaxili inkişaf dövründə infeksiyalar, qidalanma çatışmazlığı, doğuş zamanı oksigen çatışmazlığı;
yeniyetməlik dövründə psixoaktiv maddələrin, xüsusən kannabis tərkibli vasitələrin istifadəsi;
uzunmüddətli ağır stress, psixoloji travmalar, sosial təcrid;
beyin strukturlarının inkişafındakı fərdi xüsusiyyətlər.

Bu amillərin olması xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil – onlar yalnız ehtimalı artırır.

Təsnifat

Müasir yanaşmada şizofreniya vahid xəstəlik kimi qiymətləndirilir, lakin klinik təsvirdə üstünlük təşkil edən əlamətlərə görə bir neçə forma fərqləndirilir:

paranoid forma – sanrılar və halüsinasiyalar ön plandadır, təfəkkür nisbətən qorunub saxlanılır;
hebefrenik (dezorqanizasiya olunmuş) forma – nitq və davranış qeyri-ardıcıl olur, emosiyalar vəziyyətə uyğun gəlmir;
katatonik forma – hərəkət pozuntuları üstünlük təşkil edir: donub qalma, qeyri-adi duruşlar və ya məqsədsiz həyəcan;
sadə forma – açıq psixotik əlamətlər olmadan maraqların, təşəbbüsün və emosional reaksiyaların tədricən azalması;
qalıq (rezidual) forma – kəskin dövr keçdikdən sonra yüngül əlamətlərin qalması.

Gedişinə görə xəstəlik epizodik (kəskinləşmələr arasında sabit dövrlərlə) və ya fasiləsiz ola bilər.

Klinik mənzərə

Şizofreniyanın əsas əlamətləri

Şizofreniyanın əlamətləri adətən üç qrupa bölünür.

Pozitiv (məhsuldar) əlamətlər

halüsinasiyalar – çox vaxt eşitmə halüsinasiyaları: şərh verən, əmr edən və ya bir-biri ilə danışan səslər;
sanrılar – izlənildiyinə, təqib olunduğuna, fikirlərinin oxunduğuna və ya kənardan idarə olunduğuna dair sarsılmaz inam;
dağınıq nitq və təfəkkür – fikirlər birindən digərinə məntiqsiz keçir;
qeyri-adi, vəziyyətə uyğun olmayan davranış.

Neqativ əlamətlər

emosional reaksiyaların zəifləməsi, üz ifadəsinin kasadlaşması;
təşəbbüsün və motivasiyanın azalması, apatiya;
ünsiyyətdən qaçma, sosial təcrid;
nitqin kasadlaşması, gündəlik qayğılara və gigiyenaya marağın azalması.

Koqnitiv əlamətlər

diqqətin cəmlənməsinin çətinləşməsi;
yaddaşın və məlumatın işlənməsi sürətinin zəifləməsi;
planlaşdırma və qərar qəbul etmədə çətinlik.

Açıq əlamətlər başlamazdan əvvəl çox vaxt aylarla davam edən ilkin dövr olur: insan qapanır, oxumaqda və işdə geri qalır, yuxusu pozulur, qəribə maraqlar və şübhəlilik yaranır.

Xəstəliyin simptomları

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

Şizofreniyanın diaqnostikası

Diaqnozu psixiatr qoyur. Şizofreniyanı təsdiqləyən tək bir analiz və ya aparat müayinəsi yoxdur – diaqnoz əlamətlərin xarakterinə, davamiyyətinə və gedişinə əsaslanır.

Müayinə planına adətən daxildir:

pasiyentlə və onun yaxınları ilə ətraflı klinik söhbət, əlamətlərin nə vaxt və necə başladığının aydınlaşdırılması;
psixi vəziyyətin qiymətləndirilməsi, lazım olduqda klinik-psixoloji testlər;
oxşar əlamətlər yarada bilən səbəblərin istisna edilməsi: qan analizləri, qalxanabənzər vəzin hormonları, psixoaktiv maddələrə toksikoloji müayinə;
göstəriş olduqda beynin MRT və ya KT müayinəsi, elektroensefaloqrafiya – şiş, travma, epilepsiya və digər nevroloji vəziyyətləri istisna etmək üçün.

Differensial diaqnostika bipolyar pozuntu, psixotik əlamətli depressiya, sanrılı pozuntu, psixoaktiv maddələrlə bağlı psixoz və üzvi beyin xəstəlikləri ilə aparılır.

Xidmətlər

Psixiatrın evə çağırılması

Ağırlaşmalar

Şizofreniyanın ağırlaşmaları

Müalicə olunmayan və ya müalicəsi yarımçıq dayandırılan şizofreniya bir sıra ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər:

tez-tez təkrarlanan kəskinləşmələr və stasionar müalicəyə ehtiyac;
təhsilin, işin, ailə münasibətlərinin itirilməsi, sosial təcrid;
depressiya və özünəqəsd düşüncələri riski;
alkoqol və psixoaktiv maddələrdən asılılığın qoşulması;
fiziki sağlamlığa diqqətin azalması – ürək-damar və mübadilə xəstəliklərinin gec aşkarlanması.

Müalicə

Şizofreniyanın müalicə istiqamətləri

Müalicə kompleks şəkildə aparılır və həkim tərəfindən fərdi seçilir. Məqsəd kəskin əlamətləri aradan qaldırmaq, sabitliyi qorumaq və insanın həyat keyfiyyətini bərpa etməkdir.

Dərman müalicəsi

Əsas yeri antipsixotik dərmanlar tutur. Preparat, onun forması (o cümlədən uzunmüddətli təsirli inyeksion formalar) və müalicənin müddəti psixiatr tərəfindən təyin edilir və onun nəzarəti ilə dəyişdirilir. Əlavə olaraq vəziyyətdən asılı olaraq antidepressantlar və əhvalı sabitləşdirən vasitələr tətbiq oluna bilər. Dərmanları özbaşına dayandırmaq kəskinləşmənin ən çox rast gələn səbəblərindən biridir.

Psixoterapiya və psixososial yardım

koqnitiv-davranış terapiyası – əlamətlərlə başa çıxmağa və stressə reaksiyanı idarə etməyə kömək edir;
psixoedukasiya – pasiyentə və ailəyə xəstəlik, erkən xəbərdarlıq əlamətləri və müalicə haqqında məlumat verilməsi;
ailə terapiyası – evdə gərginliyin azaldılması, dəstəkləyici mühitin yaradılması;
sosial bacarıqların və koqnitiv funksiyaların məşq edilməsi.

Kəskin vəziyyətdə, insan özünə və ya ətrafdakılara təhlükə yaratdıqda, müalicə stasionar şəraitdə aparılır.

Reabilitasiya

Kəskin dövr keçdikdən sonra reabilitasiya mərhələsi başlayır. Onun məqsədi əldə olunmuş sabitliyi qorumaq və insanın təhsilə, işə, müstəqil həyata qayıtmasıdır.

psixiatrda müntəzəm nəzarət və dəstəkləyici müalicənin davam etdirilməsi;
gündəlik rejimin qurulması: yuxu, qidalanma, fiziki aktivlik;
peşə reabilitasiyası və tədricən işə və ya təhsilə qayıdış;
özünə xidmət və ünsiyyət bacarıqlarının bərpası;
dəstək qrupları və ailə ilə birgə iş.

Profilaktika

Şizofreniyada kəskinləşmələrin profilaktikası

Şizofreniyanın qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin riski və kəskinləşmələrin tezliyini azaltmaq olar:

psixoaktiv maddələrdən, xüsusən yeniyetməlik və gənc yaşda imtina;
stressin idarə olunması, yuxu rejiminə əməl edilməsi;
ailədə psixi xəstəlik olduqda ilk qeyri-adi dəyişikliklərdə həkimə müraciət;
diaqnoz qoyulmuş insanlarda müalicənin dayandırılmaması və müntəzəm həkim nəzarəti;
kəskinləşmənin erkən əlamətlərinin – yuxusuzluq, şübhəlilik, qapanma – vaxtında tanınması.

Yadda saxla!

Şizofreniya hökm deyil. Nə qədər erkən müalicəyə başlanılsa, nəticə bir o qədər yaxşı olur və xəstəliyin həyata təsiri bir o qədər az olur.

Yaxınınızda qəfil qapanma, şübhəlilik, «səslər» haqqında danışıq və ya qəribə davranış görsəniz, psixiatra müraciəti təxirə salmayın.
Dərmanları həkimlə razılaşdırmadan dayandırmayın – bu, kəskinləşmə riskini kəskin artırır.
İnsan özünə və ya başqalarına təhlükə yaradırsa, təcili tibbi yardım çağırın.

Əlaqəli Xəstəliklər

Suallar və cavablar

İrsi meyl xəstəliyin inkişafında mühüm rol oynayır: yaxın qohumlarında şizofreniya olan insanlarda risk daha yüksəkdir. Lakin xəstəlik birbaşa irsən ötürülmür – valideynlərindən birində şizofreniya olan uşaqların əksəriyyəti xəstələnmir. İnkişaf üçün irsi meyl ilə həyat boyu təsir edən amillərin birgə təsiri lazımdır.

Şizofreniya xroniki xəstəlikdir, lakin müalicəyə yaxşı cavab verir. Bir çox insanda uzunmüddətli remissiya əldə olunur – əlamətlər minimuma enir və ya yox olur, insan işləyir, oxuyur, ailə qurur. Bunun əsas şərti müalicənin həkim nəzarəti ilə davam etdirilməsidir.

Şizofreniyası olan insanların böyük əksəriyyəti başqaları üçün təhlükə yaratmır, əksinə, onlar daha çox özləri zorakılığın qurbanı olurlar. Aqressiya riski adətən müalicə olunmayan kəskin psixoz zamanı və psixoaktiv maddələrin istifadəsi fonunda artır. Müntəzəm müalicə bu riski əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Şizofreniyanın diaqnostikası və müalicəsi ilə psixiatr məşğul olur. Psixoterapevt və klinik psixoloq müalicənin psixoterapevtik və reabilitasiya hissəsində iştirak edir. İlk müraciət zamanı yaxın adamın görüşdə iştirakı faydalıdır – o, dəyişikliklərin nə vaxt və necə başladığını təsvir edə bilər.

Konsultasiya alın

Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.

Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:

*1103

Şizofreniya

Sinonimlər

Xəstəlik haqqında

Səbəbləri

Təsnifat