Homosistein qida ilə daxil olan metionindən orqanizmdə əmələ gələn amin turşusudur. Bu səhifədə homosisteinin yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Genetik Hematoloq Kardioloq Nefroloq Nevroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Homosistein qida ilə daxil olan metionindən orqanizmdə əmələ gələn amin turşusudur. Adətən o, qanda uzun müddət qalmır: normada B qrupu vitaminlərinin və fol turşusunun iştirakı ilə tez emal olunur. Homosistein molekulu maddələr mübadiləsi, sinir sisteminin işi və bir sıra bioloji aktiv birləşmələrin sintezi üçün vacibdir. Lakin ferment yolları pozulduqda və ya rasionda lazımi vitaminlər çatışmadıqda homosistein səviyyəsi yüksəlməyə başlayır. Həkimlər homosisteinin yüksək olduğunu dedikdə, bu o deməkdir ki, qanda hipergomosisteinemiya adlanan vəziyyət yaranıb (mkmol/l ilə ölçülür). Bu vəziyyət təhlükəlidir, çünki damar divarlarını daha həssas edir, tromb əmələ gəlməsini sürətləndirir və ürək-damar ağırlaşmalarının ehtimalını artırır. Kişilərdə və qadınlarda homosisteinin yüksəlməsi insult, infarkt riski, hamiləlik dövründə problemlərlə bağlıdır. Buna görə də analiz yüksək homosistein göstərdikdə, nəticəni nəzərə almamaq deyil, bunun səbəbini araşdırmaq vacibdir.
Növləri
Homosistein müxtəlif səbəblərdən yüksələ bilər və həkimlər hipergomosisteinemiyanın bir neçə variantını ayırd edirlər. Bu təsnifat pozğunluğun haradan qaynaqlandığını və onun necə korreksiya ediləcəyini anlamaq üçün lazımdır.
Əsas növləri:
- Irsi (aminturşunun mübadiləsinə cavabdeh olan fermentlərin anadangəlmə qüsurları ilə bağlıdır);
- Alimentar (qidada B qrupu vitaminləri və fol turşusunun çatışmazlığı zamanı meydana çıxır);
- Ikincili (xroniki xəstəliklər — ürək-damar, endokrin, böyrək xəstəlikləri — fonunda inkişaf edir);
- Medikamentoz (bəzi dərman vasitələrinin yan təsiri kimi ortaya çıxır).
Səbəbləri
Homosisteinin niyə yüksəldiyini anlamaq üçün onun əmələ gəlməsinə və xaric olmasına təsir edən amilləri nəzərə almaq vacibdir. Səbəblərin siyahısı kifayət qədər genişdir və həm xarici, həm də daxili mexanizmləri əhatə edir.
Əsas səbəblər:
- B qrupu vitaminlərinin və fol turşusunun çatışmazlığı. Bu maddələr homosisteinin təhlükəsiz birləşmələrə çevrilməsi üçün lazımdır. Onlar qida ilə kifayət qədər daxil olmadıqda və ya sorulma pozulduqda, amin turşusu qanda toplanır, bu da damar zədələnməsi riskini artırır.
- Fermentlərin irsi pozğunluqları. Bəzi insanlarda metionin və homosisteinin mübadiləsinin düzgün getmədiyi genetik xüsusiyyətlər olur. Nəticədə göstəricilər düzgün qidalanma zamanı belə yüksəlir.
- Böyrəklərin xroniki xəstəlikləri. Böyrəklər orqanizmdən artıq homosisteinin xaric edilməsində iştirak edir. Onların funksiyası azaldıqda amin turşusunun səviyyəsi tədricən yüksəlir.
- Ürək-damar patologiyaları. Ateroskleroz, hipertoniya və digər damar xəstəlikləri metabolik tarazlığı pozur, bu isə özü-özlüyündə homosisteinin toplanmasını gücləndirərək qısır dövrə yaradır.
- Endokrin pozğunluqlar. Şəkərli diabet və hormonal fonun pozulmaları zamanı amin turşularının emalı prosesləri dəyişir, bu da göstəricilərin yüksəlməsinə səbəb olur.
- Müəyyən dərman preparatlarının qəbulu. Maddələr mübadiləsinə dolayı təsir edən dərman qrupları var, bu zaman homosistein normadan yüksək olur.
Diaqnostika
Yüksək homosistein aşkarlandıqda səbəbini dəqiqləşdirmək tələb olunur. Bunun üçün həkim amin turşusu mübadiləsinin pozulmasının nə ilə bağlı olduğunu anlamağa kömək edən müayinələr kompleksi təyin edir.
Tövsiyə olunan diaqnostika üsullarının siyahısına aşağıdakılar daxildir:
- Qanın biokimyəvi analizi;
- Ümumi qan analizi;
- Koaqulogramma;
- B qrupu vitaminləri və fol turşusu səviyyəsinin tədqiqi;
- Damarların USM-i;
- EKQ;
- Beynin MRT-si;
- Genetik testlər.
Hər müayinənin öz əhəmiyyəti var. Biokimyəvi analiz homosisteinin yüksəldiyini təsdiqləməyə və mübadilənin digər göstəricilərinin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir. Ümumi analiz qanda müşayiət edən dəyişiklikləri aşkarlayır. Koaqulogramma tromb əmələ gəlməyə meyilliliyi göstərir. Vitaminlərin yoxlanılması amin turşusunun parçalanmasına mane olan çatışmazlığı tapmağa kömək edir. Damarların USM-i və EKQ ürək-damar sisteminin artıq nə dərəcədə zərər çəkdiyini anlamağa kömək edir. Bəzi hallarda fermentlərin irsi qüsurundan şübhələnildikdə genetik müayinələr təyin olunur.
Müalicə
Müalicə təyin etməzdən əvvəl həkim mütləq homosisteinin niyə yüksəldiyini müəyyənləşdirməlidir. Müalicə strategiyası həmişə əsas səbəbin aradan qaldırılmasına əsaslanır, yalnız bundan sonra nəticələrin korreksiyası aparılır. Bu yanaşma etiopatogenetik adlanır — o, göstəricinin sabit azalmasına nail olmağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir.
- Çatışmazlıqların korreksiyası. Yüksəlmə B qrupu vitaminləri və ya fol turşusunun çatışmazlığı ilə bağlıdırsa, onların çatışmazlığını aradan qaldıran kompleks preparatlar təyin edilir. Bu, aminturşu mübadiləsinin normal fəaliyyətini bərpa etməyə kömək edir.
- Xroniki xəstəliklərin müalicəsi. Şəkərli diabet, böyrək və ya ürək-damar patologiyası zamanı əsas prosesin müalicəsi vacibdir. Qan şəkərinin, təzyiqin və böyrək funksiyasının normallaşdırılması homosistein göstəricilərinə birbaşa təsir edir.
- Həyat tərzinin dəyişdirilməsi. Siqaretdən imtina etmək, alkoqol istehlakını azaltmaq, fiziki aktivliyi artırmaq tövsiyə olunur. Sübut edilib ki, bu tədbirlərin özü göstəricinin azalmasına kömək edir.
- Pəhriz korreksiyası. Qidalanma mühüm rol oynayır. Rasiona fol turşusu ilə zəngin məhsulları (yaşıllıq, paxlalılar, sitrus meyvələri), B6 vitamini (qoz-fındıq, toyuq əti, balıq) və B12 vitamini (ət, süd məhsulları, yumurta) ilə zəngin qidaları daxil etmək lazımdır. Tammənşəli taxıl sıyıqları, tərəvəzlər, dəniz məhsulları faydalıdır. Əksinə, qırmızı ətin və heyvan mənşəli yağların artıqlığı homosisteinin səviyyəsini yüksəldə bilər, buna görə onları məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur.
- Risk amillərinə nəzarət. Xəstələr üçün bədən çəkisinə, qandakı şəkər səviyyəsinə, arterial təzyiqə və lipid profilinə nəzarət etmək vacibdir. Sağlamlıq üzərində kompleks iş ağırlaşma ehtimalını azaldır.
Hipergomosisteinemiya zamanı rasion balanslaşdırılmış, müxtəlif və təzə məhsullarla zəngin olmalıdır. Hər gün menyuda tərəvəz və meyvələrin, yaşıllığın, paxlalıların, dəniz balığının olması vacibdir. Bununla yanaşı, güclü istilik emalından keçmiş və ya çoxlu konservant tərkibli məhsulları istisna etmək daha yaxşıdır — onlar orqanizmi vitaminlərdən korlayır. Şirniyyat və ağ undan hazırlanan qənnadı məmulatlarının istehlakını azaltmaq faydalıdır, çünki onlar maddələr mübadiləsini pisləşdirir və dolayı yolla homosisteinin səviyyəsinə təsir edir.
Yüksək homosisteinin müalicəsi sürətli proses deyil, orqanizmin ümumi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş tədbirlər kompleksidir. Göstəricini əlavə vasitələr və ya pəhrizlərlə müstəqil şəkildə azaltmağa çalışmaq təhlükəlidir, çünki pozğunluğun arxasında duran ciddi xəstəliyi gözdən qaçırmaq mümkündür. Buna görə düzgün strategiya əvvəlcə səbəbi müəyyən etmək, onu korreksiya etmək və yalnız bundan sonra aminturşunun səviyyəsini azaltmaq üçün əlavə üsullardan istifadə etməkdir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Yüksək homosistein diqqətsiz buraxılarsa, tədricən damarlar və orqanlar əziyyət çəkməyə başlayır. Qanda toplanaraq bu aminturşu damarların daxili qişasına zərər vurur, tromb əmələ gəlməyə meyilliliyi artırır və arteriyaların qocalma prosesini sürətləndirir. Nəticədə təhlükəli vəziyyətlərin riski bir neçə dəfə artır. Buna görə hipergomosisteinemiya ürək-damar fəlakətlərinin müstəqil amili kimi qiymətləndirilir.
Mümkün ağırlaşmalara aiddir:
- Miokard infarktı. Koronar arteriyada trombun əmələ gəlməsi nəticəsində inkişaf edir, bu da ürək əzələsinin bir hissəsinin ölümünə səbəb olur.
- İnsult. Homosisteinin yüksək səviyyəsi beyin damarlarının tutulmasına və ya divarının cırılmasına şərait yaradaraq beyin qan dövranının kəskin pozulmasına səbəb olur.
- Dərin venaların trombozu. Qopub ağciyərlərə düşə bilən laxtaların əmələ gəlməsi ilə təhlükəlidir, bu da tromboemboliyaya səbəb ola bilər.
- Hamiləlik dövründə problemlər. Qadınlarda yüksək homosistein uşaqdüşmə, dölün inkişaf gecikməsi və doğuş ağırlaşmaları riskini artırır.
- Osteoporoz. Aminturşunun uzunmüddətli təsiri sümüklərdəki mübadiləni pozur, bu da onları daha kövrək və sınığa meyilli edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Analizlərdə yüksək homosistein aşkarlandıqda kompleks yanaşma tələb olunur. Çox vaxt insan yorğunluq, ürəkdə ağrı və ya başgicəllənmə şikayəti ilə həkimə müraciət edir, laborator müayinənin nəticələrinə görə isə qanda homosistein səviyyəsinin yüksəldiyi məlum olur. Sonrakı müşahidə pozğunluğun səbəbindən asılıdır.
Yadda saxla!
Homosistein səviyyəsinin yüksəlməsi mövzusunda hamiləliyə hazırlaşan qadınlara xüsusi diqqət yetirilir. Sübut edilib ki, bu aminturşunun yüksək səviyyəsi dölün inkişafına təsir edə və anada ağırlaşma riskini artıra bilər. Buna görə həkimlər hələ mayalanmaya hazırlıq mərhələsində homosistein analizinin verilməsini tövsiyə edirlər. Göstəricilər normadan yuxarı olduqda hamiləlik başlamazdan əvvəl korreksiya aparılmalıdır. Bu onunla bağlıdır ki, bu dövrdə qadının orqanizmində fol turşusuna və B qrupu vitaminlərinə ehtiyac kəskin şəkildə artır. Onların çatışmazlığı zamanı plasentanın damarlarının düzgün formalaşması pozulur, bu da hamiləliyin daşınması ilə bağlı problemlərə səbəb ola bilər. Beləliklə, homosisteinə nəzarət hamiləliyin uğurlu gedişi və sağlam uşağın doğulması üçün mühüm amildir.
Suallar və cavablar
Bu, aminturşu mübadiləsinin pozulmasına işarə edir. Homosistein utilizasiya olunmadıqda damarlara zərər vurmağa başlayır, bu da tromb riskini artırır. Göstəricinin özü diaqnoz deyil, lakin həmişə səbəbin axtarılması lazım olduğunu göstərir.
İlk addım təkrar analiz vermək və həkimə müraciət etməkdir. Mütəxəssis yüksəlmənin vitamin çatışmazlığı, xroniki xəstəliklər və ya irsi amillərlə bağlı olub-olmadığını müəyyən edəcək. Bu vəziyyətdə özbaşına müalicə təhlükəli ola bilər.
Kişilərdə yüksək homosistein ən çox siqaretçəkmə, balanssız qidalanma və ürək-damar xəstəlikləri ilə bağlı olur. Bu o deməkdir ki, xüsusilə 40 yaşdan sonra infarkt və insult riski xeyli yüksəkdir.
Səbəb fermentlərin anadangəlmə xüsusiyyətləri və ya qazanılmış vitamin çatışmazlığı ola bilər. Bəzən böyrək xəstəlikləri zamanı da homosistein səviyyəsi yüksəlir. Səbəbləri müəyyən etmək üçün kompleks müayinə tələb olunur.
Menopauza dövründə hormonal dəyişikliklər, vitaminlərin mənimsənilməsinin azalması və müşayiət edən xroniki xəstəliklər səbəbindən aminturşunun səviyyəsi arta bilər. Bu o deməkdir ki, bu yaşda damar sağlamlığına nəzarət xüsusilə vacibdir.
