Uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu diqqətsizlik, həddən artıq hərəkətlilik və impulsivliklə gedən neyroinkişaf pozuntusudur. Valideynlərin təlimi, pedaqoji dəstək və lazım olduqda dərman müalicəsi uşağın uğurlu inkişafına kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hiperaktivlik
- hiperkinetik sindrom
- hiperkinetik pozuntu
Xəstəlik haqqında
DÇHP beynin diqqəti, impulsları və fəaliyyəti idarə edən sistemlərinin inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı neyroinkişaf pozuntusudur. Bu, tərbiyənin pisliyi və ya uşağın «tənbəlliyi» deyil. Əlamətlər məktəbəqədər və ya ibtidai məktəb yaşında nəzərə çarpır, bir neçə mühitdə – evdə, məktəbdə, oyunda – özünü göstərir.
DÇHP uşaqlıq dövrünün ən çox rast gəlinən psixi inkişaf pozuntularından biridir. Oğlanlarda daha çox aşkarlanır, qızlarda isə çox vaxt diqqətsizlik üstünlük təşkil edir və pozuntu gec tanınır. Bir çox uşaqda əlamətlər yeniyetməlik və yetkin yaşda da davam edir, lakin forması dəyişir: hiperaktivlik azalır, təşkilatlanma və diqqət çətinlikləri qalır.
Vaxtında tanınmayan DÇHP uşağın təhsilinə, ailə münasibətlərinə və özünəinamına mənfi təsir göstərir. Düzgün diaqnoz və hərtərəfli dəstək isə uşağa öz imkanlarını reallaşdırmağa kömək edir. DÇHP olan uşaqlar çox vaxt enerjili, yaradıcı, maraqlandıqları işə tam həsr olunan insanlardır – düzgün mühitdə bu xüsusiyyətlər güclü tərəfə çevrilə bilər.
Səbəbləri
DÇHP-nin vahid səbəbi yoxdur. O, irsi meylin və hamiləlik və erkən uşaqlıq dövründə təsir edən amillərin birləşməsi nəticəsində yaranır. Beyində diqqəti və davranışın idarəsini tənzimləyən şəbəkələrin yetişməsi bir qədər fərqli gedir.
- irsiyyət – əsas amil; ailədə DÇHP olan valideyn və ya qardaş-bacı çox vaxt olur, bir çox valideyn uşağın diaqnozundan sonra özündə də oxşar xüsusiyyətləri tanıyır;
- vaxtından əvvəl doğuş, aşağı doğuş çəkisi – beynin inkişafının həssas dövrünün pozulması riski artırır;
- hamiləlik zamanı siqaret, alkoqol və bəzi maddələrin təsiri – dölün beyninin inkişafına mənfi təsir göstərir;
- qurğuşun kimi toksinlərin təsiri – erkən uşaqlıqda neyrotoksik maddələrlə təmas;
- erkən yaşda beyin zədələnmələri – kəllə-beyin travmaları, beyin infeksiyaları;
- ağır psixososial şərait – səbəb deyil, lakin əlamətləri gücləndirə və gedişi ağırlaşdıra bilər.
Şəkər, qida əlavələri, peyvəndlər və ya «çox televizor» DÇHP-nin səbəbi kimi təsdiqlənməyib.
Təsnifat
Hansı əlamətlərin üstünlük təşkil etməsindən asılı olaraq üç tip ayırd edilir:
- diqqətsizliyin üstünlük təşkil etdiyi tip – uşaq «xəyallara dalır», tapşırıqları yarımçıq qoyur, əşyalarını itirir; bu tip qızlarda daha çox rast gəlinir və gec aşkarlanır;
- hiperaktivlik-impulsivliyin üstünlük təşkil etdiyi tip – yerində otura bilmir, növbə gözləyə bilmir, sözü kəsir; daha çox məktəbəqədər yaşda nəzərə çarpır;
- qarışıq tip – hər iki qrup əlamət; ən çox rast gəlinən formadır.
Ağırlığına görə yüngül, orta və ağır dərəcə ayırd edilir. Uşaq böyüdükcə tip dəyişə bilər.
Klinik mənzərə
Əlamətlər uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayacaq qədər ifadəli olmalı və uzun müddət davam etməlidir.
Diqqətsizlik:
- uzun tapşırıqlarda diqqətin tez dağılması, diqqətsizlikdən buraxılan səhvlər;
- danışığa qulaq asmırmış kimi görünmək;
- göstərişləri axıra qədər yerinə yetirməmək, ev tapşırıqlarından yayınmaq;
- təşkilatlanma çətinliyi, vaxtı planlaşdıra bilməmək;
- unutqanlıq, əşyaları itirmək.
Hiperaktivlik və impulsivlik:
- yerində rahat otura bilməmək, daim hərəkətdə olmaq, əl-ayağını tərpətmək;
- uyğun olmayan vəziyyətlərdə qaçmaq, dırmaşmaq, sakit oynaya bilməmək;
- çox danışmaq, sualın sonunu gözləmədən cavab vermək;
- növbə gözləyə bilməmək, başqalarının işinə qarışmaq;
- təhlükəli hərəkətlərə meyl, tez-tez travmalar.
Məktəbəqədər yaşda daha çox hərəkətlilik və impulsivlik, məktəb yaşında öyrənmə və davranış çətinlikləri, yeniyetməlikdə isə daxili narahatlıq, təşkilatsızlıq, riskli davranış ön plana çıxır. Uşaqlarda tez-tez yuxu pozuntuları, emosional partlayışlar, öyrənmə çətinlikləri də müşayiət edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- uşaq özünə zərər vurmaq və ya ölüm haqqında fikirlərdən danışır;
- özü və ya başqaları üçün təhlükəli aqressiya yaranıb;
- əvvəl mənimsədiyi bacarıqları qəfil itirir, «donub qalma» epizodları, qıcolmalar müşahidə olunur;
- davranış dəyişiklikləri baş travmasından sonra yaranıb;
- dərman qəbulu fonunda döş qəfəsində ağrı, huşunu itirmə, güclü ürəkdöyünmə və ya qeyri-adi qavrayış pozuntuları yaranıb.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
DÇHP-ni təsdiq edən tək bir analiz və ya aparat müayinəsi yoxdur. Diaqnozu uşaq psixiatrı və ya uşaq nevroloqu klinik qiymətləndirmə əsasında qoyur: uşağın inkişaf tarixçəsi öyrənilir, onunla söhbət və müşahidə aparılır. Valideynlərdən və müəllimlərdən standart sorğu vərəqələri ilə məlumat toplanır. Əlamətlər ən azı altı ay davam etməli, on iki yaşdan əvvəl başlamalı, bir neçə mühitdə olmalı və uşağın həyatına təsir göstərməlidir.
- eşitmə və görmənin yoxlanılması – zəif eşidən və ya görən uşaq diqqətsiz görünə bilər;
- psixoloji müayinə – öyrənmə pozuntularının (disleksiya və s.), nitq ləngiməsinin, intellektual inkişafın qiymətləndirilməsi;
- EEQ – göstəriş olduqda, absans tutmalarını istisna etmək üçün;
- qan analizləri – klinik əlamətlər olduqda qalxanabənzər vəzin funksiyası, dəmir çatışmazlığı;
- ürək-damar sisteminin qiymətləndirilməsi – dərman müalicəsindən əvvəl təzyiq, nəbz, lazım olduqda EKQ.
Differensial diaqnostika yuxu pozuntuları, qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri, narahatlıq və depressiya, autizm spektri pozuntuları, öyrənmə pozuntuları və ailədəki ağır stresslə aparılır.
Ağırlaşmalar
Dəstək olmadıqda DÇHP aşağıdakı problemlərlə müşayiət oluna bilər:
- məktəbdə geri qalma, intizam problemləri;
- həmyaşıdlarla münasibətdə çətinlik, özünəinamın azalması;
- tez-tez travmalar, yeniyetməlikdə yol-nəqliyyat hadisələri;
- yeniyetməlikdə riskli davranış, siqaret, alkoqol və digər maddələrdən asılılıq riskinin artması;
- narahatlıq, depressiya, müxalif-çağırış davranışı;
- ailədə gərginlik, valideynlərin tükənməsi və münaqişələr.
Müalicə
Müalicə uşağın yaşına və əlamətlərin ağırlığına uyğun seçilir və həmişə hərtərəfli olur: valideynlər, müəllimlər və həkimlər birgə işləyir. Məqsəd uşağın «dəyişdirilməsi» deyil, onun gündəlik həyatda, təhsildə və münasibətlərdə uğur qazanmasına kömək etməkdir.
- Valideynlər üçün təlim proqramları – məktəbəqədər yaşda ilk addımdır: aydın qaydalar, müsbət möhkəmləndirmə, sabit rejim, münaqişələrin sakit həlli;
- məktəbdə dəstək – oturacaq yerinin düzgün seçilməsi, tapşırıqların hissələrə bölünməsi, əlavə vaxt, qısa hərəkət fasilələri, müəllimlə müntəzəm əlaqə;
- davranış terapiyası və sosial bacarıqların öyrədilməsi – uşaq özünü idarə etməyi, planlaşdırmağı, emosiyaları tənzimləməyi öyrənir; yeniyetmələrə koqnitiv-davranış terapiyası kömək edir;
- dərman müalicəsi – məktəb yaşlı uşaqlarda orta və ağır formalarda, digər tədbirlər kifayət etmədikdə stimulyant və ya qeyri-stimulyant qrupdan olan preparatlar tətbiq oluna bilər. Preparatı yalnız uşaq psixiatrı təyin edir, boy, çəki, təzyiq, nəbz, iştah və yuxu müntəzəm izlənilir;
- müşayiət edən problemlərin müalicəsi – yuxu pozuntuları, narahatlıq, öyrənmə çətinlikləri.
Evdə nə kömək edir: sabit gündəlik rejim, kifayət qədər yuxu, hər gün fiziki aktivlik, ekran vaxtının məhdudlaşdırılması, tapşırıqların qısa və aydın verilməsi, uğurların dərhal təriflənməsi. Nə etmək olmaz: fiziki cəza tətbiq etmək, uşağı başqaları ilə müqayisə edib alçaltmaq, dərmanları özbaşına başlamaq, dozanı dəyişmək və ya kəsmək, həmçinin effektivliyi sübut olunmamış pəhriz və «beyin üçün» vasitələrə güvənib müalicəni təxirə salmaq.
Profilaktika
DÇHP-nin tam qarşısını almağın sübut olunmuş üsulu yoxdur, lakin risk amillərini azaltmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaq mümkündür:
- hamiləlikdə siqaret və alkoqoldan imtina, hamiləliyin həkim nəzarəti altında aparılması;
- uşağı toksinlərdən, o cümlədən qurğuşun tərkibli köhnə boya və tozdan qorumaq;
- yuxu rejiminə əməl etmək, ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq;
- fiziki aktivlik və idman;
- əlamətlərin erkən tanınması və dəstəyin vaxtında başlanması.
Hansı həkimə müraciət etməli
DÇHP şübhəsi olduqda uşaq psixiatrına və ya uşaq nevroloquna müraciət etmək lazımdır. İlk addım pediatrla məsləhətləşmə də ola bilər; davranış terapiyasını uşaq psixoloqu aparır.
Yadda saxla!
DÇHP olan uşaq «pis uşaq» deyil – ona sadəcə fərqli yanaşma və dəstək lazımdır.
- Cəza əvəzinə aydın qaydalar və təriflə işləyin.
- Məktəblə əməkdaşlıq edin – müəllimin anlayışı nəticəni xeyli yaxşılaşdırır.
- Dərmanlar yalnız həkim təyinatı və nəzarəti ilə istifadə olunur.
- Pəhriz əlavələri və təsdiqlənməmiş «beyin üçün» vasitələrə müraciət etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr. Uşaqların təbii olaraq fəal olması normaldır. DÇHP-dən o zaman danışılır ki, əlamətlər yaşa uyğun olmayacaq qədər güclüdür, uzun müddət davam edir, evdə və məktəbdə problemlər yaradır.
Hiperaktivlik yaşla adətən azalır, lakin diqqət və təşkilatlanma çətinlikləri bir çox insanda yetkin yaşda da qalır. Düzgün dəstək və bacarıqların öyrənilməsi ilə insanlar uğurla oxuyur və işləyir.
Həkim nəzarəti altında istifadə olunan preparatlar ümumilikdə təhlükəsiz sayılır. Müalicə zamanı boy, çəki, təzyiq və iştah izlənilir, yan təsirlər yaranarsa preparat dəyişdirilir. Dərmanı özbaşına başlamaq və ya kəsmək olmaz.
Əlamətlər çox vaxt məktəbəqədər yaşda nəzərə çarpır, lakin diaqnoz adətən uşaq məktəbə başladıqdan sonra, tələblər artdıqda dəqiqləşir. Kiçik yaşda normal fəallıqla pozuntunu ayırmaq çətindir, buna görə həkim uşağı bir müddət izləyə bilər.
Şəkərin DÇHP-yə səbəb olduğu təsdiqlənməyib. Lakin sağlam, nizamlı qidalanma və kifayət qədər yuxu uşağın ümumi vəziyyətinə və diqqətinə müsbət təsir göstərir.
Bəli, DÇHP olan uşaqların böyük əksəriyyəti adi məktəbdə oxuyur. Müəllimin anlayışı, sinifdə sadə uyğunlaşdırmalar və ailə ilə məktəbin əməkdaşlığı uğurun əsas şərtləridir.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
