Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları

Hidronefroz böyrəyin toplayıcı sisteminin, yəni ləyənin və kasaların genişlənməsidir. Bunun səbəbi sidiyin böyrəkdən sidik axarına keçidinin çətinləşməsidir. Sidik yığılır, ləyən içəridən təzyiq altında genişlənir və zaman keçdikcə böyrək toxuması zədələnə bilər.

Uşaqlarda hidronefroz çox vaxt heç bir şikayət vermir və ultrasəs müayinəsi zamanı təsadüfən aşkarlanır. Bəzən xəstəlik aşağıdakı əlamətlərlə özünü göstərir:

• bel və ya qarın nahiyəsində təkrarlanan ağrılar;
• sidik yollarının təkrarlanan infeksiyaları, hərarət;
• sidikdə qan və ya bulanıqlıq;
• qarın boşluğunda palpasiya olunan şiş (böyümüş böyrək);
• iştahsızlıq, çəki artımının geri qalması körpələrdə;
• böyrək sancısı, qusma, narahatlıq.

Bu əlamətlər başqa xəstəliklərdə də ola bilər, ona görə dəqiq diaqnoz yalnız müayinə ilə qoyulur.

Hidronefrozun səbəbləri kifayət qədər müxtəlifdir, lakin onları üç böyük qrupda birləşdirmək olar. Bu, xəstəliyi və müalicə üsullarını anlamağı asanlaşdırır:

• ləyən-sidik axarı seqmentinin mənfəzi daxilindəki patologiya;
• ləyən-sidik axarı seqmentinin divarının özünün patologiyası;
• seqmentin divarından və mənfəzindən kənar patologiya, kənardan sıxılma.

Bu bəndlərə daha ətraflı baxaq.

Sidik axarının mənfəzi daxilindəki patologiya adətən selikli qişanın qatlarıdır; onlar klapan prinsipi ilə mənfəzi bağlayaraq sidiyin axınına mane ola bilər. Sidik daşı xəstəliyini də unutmaq lazım deyil. Tədricən böyüyən daşlar ifadəli klinik təzahürlər olmadan sidiyin axınını getdikcə çətinləşdirə bilər; ləyən-sidik axarı seqmenti nahiyəsində mənfəzi bağlayan daş qırıntısı isə öz adı olan kəskin ağrı — böyrək sancısı doğurur. Böyrək sancısı kəskin vəziyyətdir və təxirəsalınmaz tibbi yardım tələb edir.

Ləyən-sidik axarı seqmentinin divarının patologiyası anadangəlmə hidronefroz zamanı erkən mərhələlərdə morfofunksional yetişməmişliyin variantı kimi nəzərdən keçirilir; o, uşağın böyümə və inkişaf prosesində özü aradan qalxa bilər. Daha gec dövrdə sidiyin axınının pozulmasının əsas səbəbi seqment divarının çapıq deformasiyası və bunun nəticəsində mənfəzinin daralması ilə bağlıdır.

Seqmentin divarından və mənfəzindən kənar patologiya, kənardan sıxılma. Uşaq yaşında adətən sidik axarının böyrəyin aşağı qütbünə gedən əlavə damarla sıxılması rast gəlinir (orqanın qanla təchizatının bir variantı). Bu vəziyyət anadangəlmədir və sidiyin keçidi əhəmiyyətli dərəcədə pozulduqda cərrahi müalicə tələb edir. Sidik axarını çapıqlar (ağır travmalardan, yol qəzalarından sonra) və ya şişlər də sıxa bilər.

Hidronefrozun ciddiliyi böyrək toplayıcı sisteminin genişlənmə dərəcəsinə və böyrək toxumasının vəziyyətinə görə qiymətləndirilir. Ultrasəs müayinəsində həkim genişlənməni və böyrək parenximasının qalınlığını ölçür. Dərəcələr ümumi şəkildə aşağıdakı kimi təsnif oluna bilər.

Dərəcənin tək ultrasəslə deyil, funksional müayinələrlə (məsələn, nefrossintiqrafiya) də qiymətləndirilməsi daha etibarlıdır.

Uşaqlarda anadangəlmə hidronefrozun ifadəli klinik mənzərəsi olmur. Bel nahiyəsində ağrılar və ya pielonefritlər nadir hallarda rast gəlinir. Buna görə hidronefroz əsasən planlı müayinələr, USM-skrininqlər zamanı — hamiləlik dövründə və uşağın doğulmasından sonra, həmçinin məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqların dispanserizasiyası zamanı aşkarlanır. Hidronefroz aşkarlandıqda rentgenuroloji müayinə aparılır, zərurət olduqda isə nefrossintiqrafiya ilə tamamlanır.

Ultrasəs müayinəsi (USM) müxtəlif xəstəliklərin, o cümlədən uroloji xəstəliklərin etibarlı, təhlükəsiz və məlumatlı diaqnostika üsuludur. USM üçün xüsusi hazırlıq tələb olunmur. Müayinəni sidik kisəsi dolu halda aparmaq məsləhətdir. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün çox vaxt sidik kisəsi boşaldıldıqdan sonra da USM aparmaq lazım gəlir. USM həm hidronefrozun aşkarlanması üçün skrininq üsulu, həm də dinamik müşahidə üsulu kimi istifadə olunur.

Rentgenuroloji müayinəyə iki tədqiqat daxildir — ekskretor uroqrafiya və miksion sistoqrafiya. Əlavə olaraq nefrossintiqrafiya aparıla bilər.

Ekskretor uroqrafiya

Böyrəyin orqanizmə yeridilmiş müəyyən kontrast maddələri xaric etmə funksiyasına əsaslanan, sidik ifrazı sisteminin rentgenoloji görüntüləmə üsuludur.

Necə aparılır? Müayinəyə müəyyən hazırlıq lazımdır — qanın ümumi və biokimyəvi analizini, sidik analizini vermək. Müayinədən bir-iki gün əvvəl qaz əmələ gətirən məhsulları (kələm, paxlalılar, fərdi dözülməyən digər məhsullar) rasiondan çıxarmaq. Müayinə günü pasiyentə periferik venoz kateter qoyulur və onun vasitəsilə rentgenkontrast preparat yeridilir. Müəyyən vaxt aralıqlarında bir sıra rentgen şəkilləri çəkilir. Adətən müayinə 1,5 saat çəkir. Bu vaxt kontrast maddənin, deməli sidiyin xaric olunmasının pozulma dərəcəsini dəqiqləşdirmək üçün lazımdır.

Həkim hansı məlumatı alır? Ekskretor uroqrafiyanın nəticələrinə görə sidiyin axınının pozulduğu yer müəyyən edilir, pozulmanın dərəcəsi dəqiqləşdirilir, böyrəklərin funksiyası təyin olunur, sidik ifrazı sisteminin varsa digər xüsusiyyətləri üzə çıxarılır.

Miksion sistoqrafiya

Sidik kisəsinin kateter vasitəsilə rentgenkontrast maddə ilə doldurulması yolu ilə sidik ifrazı sisteminin rentgenoloji görüntüləmə üsuludur.

Necə aparılır? Müayinəyə hazırlıq lazımdır — qanın ümumi analizi, sidik analizi, sidik əkini. Müayinədən bir-iki gün əvvəl qaz əmələ gətirən məhsulları rasiondan çıxarmaq, uroseptiklərin qəbuluna başlamaq. Müayinə zamanı pasiyentin sidik kisəsinə uretra vasitəsilə kateter qoyulur və onun vasitəsilə rentgenkontrast maddə yeridilir.

Həkim hansı məlumatı alır? Sidik kisəsinin forması, ölçüsü, konturu, həmçinin sidik kisəsi-sidik axarı reflyuksunun (sidiyin sidik kisəsindən sidik axarına atılmasının) olub-olmaması qiymətləndirilir.

Nefrossintiqrafiya

Böyrəyin radiofarmpreparatı toplama (statik nefrossintiqrafiya) və ya xaric etmə (dinamik nefrossintiqrafiya) funksiyasına əsaslanan, sidik ifrazı sisteminin radioizotop müayinə üsuludur.

Necə aparılır? Müayinəyə hazırlıq lazımdır — qanın ümumi və biokimyəvi analizi, sidik analizi. Aparılma üsulu ekskretor uroqrafiyaya bənzəyir. Pasiyentə periferik venoz kateter qoyulur və radiofarmpreparat yeridilir (məlum radioaktivlik dozası olan, müəyyən daşıyıcı maddəyə bərkidilmiş qısaömürlü izotop). Preparat yeridildikdən sonra bir müddət oxuyucu ekranın altında uzanmaq lazımdır. Kiçik pasiyentlərə adətən özləri ilə maraqlı kitab götürməyi və ya cizgi filmi izləməyi məsləhət görürlər.

Həkim hansı məlumatı alır? Müayinə nəticəsində həkim böyrəklərin qorunub saxlanmış işlək parenximasının miqdarı barədə rəqəmlərlə və qrafiklərlə ifadə olunan məlumat alır.

Bu, aşağıdakılar üçün lazımdır:

1. böyrək funksiyasının ilkin qiymətləndirilməsi — həm ümumi, həm də hər böyrək üzrə ayrıca;
2. böyrək funksiyasının dinamik müşahidəsi;
3. cərrahi müalicəyə göstərişlərin qoyulması və həcminin dəqiqləşdirilməsi.

Bütün bu müayinə üsulları bir-birini tamamlayır və pasiyentin sidik ifrazı sisteminin vəziyyəti barədə bütöv təsəvvür verir. Buna görə, xüsusən mübahisəli hallarda, kompleks şəkildə aparılmalıdır.

Uşaqlarda anadangəlmə hidronefrozun müalicəsində üç mümkün variantı ayırd etmək olar:

1. dinamik müşahidə;
2. endoskopik müalicə (sidik axarının stentlənməsi);
3. rekonstruktiv əməliyyat.

Dinamik müşahidə

Həyatın birinci ilində olan uşaqlarda hidronefrozun səbəbi çox vaxt ləyən-sidik axarı seqmentinin morfofunksional yetişməmişliyi olur. Buna görə bu yaş qrupunda zamanla özbaşına sağalma mümkündür.

Monitorinq USM vasitəsilə aparılır — rahat, sürətli və qeyri-invaziv üsul. Müqayisəyə yararlı məlumat almaq üçün müayinələri eyni USM mütəxəssisində və eyni aparatda aparmaq məsləhətdir.

Zərurət olduqda cərrahi müalicəyə göstəriş qoymağa və ya müşahidəni davam etdirməyə imkan verən rentgenuroloji müayinə aparılır.

Sidik axarının stentlənməsi

Hidronefrozun endoskopik müalicə üsuludur; mahiyyəti sidik axarı stentinin (ucları burulmuş nazik plastik borucuğun) bir neçə həftə müddətinə qoyulması və sonra çıxarılmasıdır. Əməliyyat narkoz altında, uretra vasitəsilə aparılır. Stent müəyyən vəziyyətdə yerləşdirilir: bir ucu sidik axarının daralma zonasının arxasında, böyrək ləyənində, digər ucu isə sidik axarının mənfəzində qalır. Stent duran müddətdə qəlib kimi işləyir: onun üzərində yetişmə gedir və ləyən-sidik axarı seqmentinin kifayət qədər mənfəzi formalaşır.

Rekonstruktiv əməliyyat

Radikal cərrahi müalicədir; mahiyyəti daralmış və dəyişikliyə uğramış ləyən-sidik axarı seqmentinin çıxarılması və dəyişməmiş sidik axarının ləyənlə tikilməsidir. Bu əməliyyat həm klassik açıq üsulla, həm də laparoskopik aparıla bilər. Əməliyyat zamanı ləyənin və sidik axarının mənfəzinə stent qoyulur; o, ləyənlə sidik axarının yeni birləşməsinin sağalması prosesində «qəlib» funksiyasını yerinə yetirir və sidiyin sidik kisəsinə keçməsini təmin edir. Adi stentlənmədə olduğu kimi, stent bir neçə həftədən sonra çıxarılır.

Qeyd etmək lazımdır ki, böyrəyin aşağı qütbünə gedən əlavə damarın yaratdığı hidronefrozu yalnız radikal əməliyyatla müalicə etmək olar.

Stent çıxarıldıqdan müəyyən müddət sonra — həm adi stentlənmədən, həm də «böyük əməliyyat»dan sonra — müalicənin nəticəsini yoxlamaq üçün nəzarət rentgenuroloji müayinəsi aparılır.

Hidronefrozun əsas ağırlaşması böyrək funksiyasının tədricən sönməsi, hətta tam itirilməsidir. Sönmə sürəti hidronefrozun mərhələsindən asılıdır, buna görə müayinənin və müalicənin vəzifələri belədir: böyrəyin ilkin funksional və anatomik vəziyyətini müəyyən etmək və əməliyyat vasitəsilə sidiyin normal keçidini bərpa edərək böyrək funksiyasını qorumaq.

Əməliyyatın nəticəsi həm sağalma, həm də hidronefrozun residivi ola bilər. Sidik ifrazı sisteminin infeksiyası, stentin tıxanması, stentin yerdəyişməsi mümkün ağırlaşmalar siyahısını tamamlayır. Xoşbəxtlikdən, ağırlaşmaların sayı minimaldır. Əməliyyatdan sonra pasiyent mütəmadi həkim nəzarətində qalır.

Proqnoz əksər hallarda müsbətdir.

Uşağında hidronefroz aşkarlanan valideynlər üçün bir neçə qayda xəstəliyin gedişini nəzarətdə saxlamağa kömək edir:

• uroloqun və ya uşaq nefroloqunun təyin etdiyi nəzarət müayinələrini vaxtında keçin;
• uşaqda hərarət, qarın ağrısı, sidikdə dəyişiklik olarsa, gecikmədən həkimə müraciət edin;
• kifayət qədər maye qəbulunu təmin edin və uşağın sidik ifrazını izləyin;
• uroseptiklərin və digər dərmanların istifadəsini yalnız həkim təyinatı ilə həyata keçirin;
• müşahidə zamanı müayinələri eyni mütəxəssisdə və eyni aparatda aparın ki, nəticələr müqayisə olunsun;
• uşağı müayinələrə psixoloji cəhətdən hazırlayın: prosedurları sadə dillə izah edin.

Müalicə planı hər uşaq üçün fərdi qurulur. Hidronefrozun bəzi forması yaşla öz-özünə azala bilər, digər formalar isə cərrahi düzəliş tələb edir.