LOR orqanlarından yaxmalar

Boğazın və burnun selikli qişasında, həmçinin badamcıqların səthində çoxlu sayda mikroorqanizm yaşayır. Onların bir hissəsi orqanizmə zərər vermir, hətta fayda gətirir, məsələn, həzm prosesində iştirak edir və ya mikrofloranın daha təhlükəli nümayəndələrini basdırır. Bəzi mikroblar şərti-patogendir: normal vəziyyətdə onlar heç bir patoloji proses yaratmır, lakin yerli immunitet zəiflədikdə daha aktiv ola və iltihab törədə bilirlər.

Müxtəlif xəstəliklərin törədicisi olan patogen (xəstəlik törədən) mikroorqanizmlər də mövcuddur. Bəzi insanlarda onlar selikli qişalarda heç bir simptom yaratmadan mövcud ola bilər. Bu hadisə daşıyıcılıq adlanır. İnsan xəstələnmir, lakin infeksiyanı ətrafındakılara ötürə bilər.

Yaxmaların əsas vəzifəsi mikrofloranın tərkibini qiymətləndirmək, şərti-patogen və ya patogen mikrobların həddindən artıq çoxalmasını aşkar etməkdir. Bu, həkimlərə dəqiq diaqnoz qoymağa və effektiv terapiya təyin etməyə imkan verir. Təhlükəli patogenlər aşkar edildikdə mütəxəssislər onların yoluxmadığına əmin olmaq üçün təmasda olan insanları da müayinədən keçirirlər.

Həkimlər aşağıdakı problemlər olduqda pasiyentdən burun və boğazdan yaxma verməsini xahiş edirlər:

• bir həftə və ya daha uzun müddət ərzində keçməyən burun axması və ya burun tıxanıqlığı;
• allergik reaksiyalar;
• LOR orqanlarının tez-tez baş verən iltihabi prosesləri və ya iltihabların xroniki formaları (rinitlər, faringitlər, tonzillitlər, laringitlər, adenoiditlər, sinusitlər), həmçinin stomatitlər;
• stafilokokk və ya streptokokk infeksiyasına, difteriyaya, göy öskürəyə, meningitə, həmçinin selikli qişaların göbələk zədələnmələrinə şübhə;
• vərəm və ya ona şübhə;
• mononukleoz (yaxmalar həm patologiyanın diaqnostikası, həm də müalicənin effektivliyinə nəzarət üçün lazımdır);
• LOR orqanlarının tez-tez baş verən absesləri;
• koronavirus infeksiyasına şübhə və s.

Bundan başqa, yaxmalar kompleks tibbi müayinə çərçivəsində də götürülə bilər. Uşaqlarla işləyən şəxslərə (məktəblərdə və ya uşaq bağçalarında), qida sənayesi işçilərinə, ərzaq satıcılarına, tibb işçilərinə, hamilələrə bu müayinə qüvvədə olan tələblərə uyğun olaraq tövsiyə oluna və ya tələb oluna bilər. İnfeksion xəstəliyin yayılmasına şübhə olduqda xəstə ilə təmasda olan insanlar, yüksək xəstələnmə zamanı isə bütün əhali və ya ən həssas qrupların nümayəndələri müayinədən keçirilir.

Burun və boğazdan götürülən yaxmanın müayinə nəticəsi böyük ölçüdə analizə hazırlığın keyfiyyətindən asılıdır. Etibarlı məlumat almaq üçün aşağıdakılar zəruridir:

• analizi antibakterial preparatların qəbulundan sonra həkimin və ya laboratoriyanın göstərdiyi müddət keçməmiş verməmək (bu qaydanı yalnız həkimlə razılaşdırmaqla nəzərə almamaq olar);
• bir neçə gün əvvəldən antiseptik və/və ya antibakterial təsirə malik olan hər cür yerli vasitələrdən, o cümlədən diş yaxalayıcılarından tamamilə imtina etmək lazımdır;
• əgər yaxma səhər saatlarında verilirsə, laboratoriyaya gəlməzdən əvvəl yemək, içmək, siqaret çəkmək, diş fırçalamaq, saqqız çeynəmək və s. qadağandır;
• əgər analiz gündüz və ya axşam saatlarına planlaşdırılıbsa, sonuncu yemək qəbulu ilə materialın verilməsi arasında laboratoriyanın göstərdiyi qədər, adətən bir neçə saat keçməlidir; bu müddətdə hər hansı bir şey içmək və siqaret çəkmək də qadağandır.

1. Yoxlama. Tibb bacısı şəxsiyyəti, göndərişi və hazırlıq qaydalarına əməl edilməsini yoxlayır.
2. Vəziyyət. Pasiyent oturur, başı bir qədər arxaya əyilir.
3. Udlaqdan nümunə. Steril tamponla udlağın arxa divarından və badamcıqlardan selik götürülür.
4. Burundan nümunə. Burun yolları təmizlənir, tampon növbə ilə hər burun dəliyindən keçirilir.
5. Qablaşdırma. Nümunələr steril sınaq şüşəsinə yerləşdirilir, markalanır və laboratoriyaya göndərilir.

Yaxmaların götürülməsi klinikaların və ya laboratoriyaların nəzdindəki ixtisaslaşmış otaqlarda aparılır. Bunu tibb bacısı yerinə yetirir. Ağız boşluğundan biomaterial götürmək üçün pasiyentdən ağzını geniş açması və başını bir qədər arxaya əyməsi xahiş olunur. Steril pambıq tamponla udlağın arxa divarından və badamcıqların səthindən selik toplanır. Tampon xüsusi qidalandırıcı məhlulu olan steril sınaq şüşəsinə yerləşdirilir və sonra hermetik şəkildə bağlanır. Nümunə markalanır və müayinəyə göndərilir.

Burun boşluğundan yaxma götürülməzdən əvvəl burun yolları qabıqlardan təmizlənir. Sonra tampon növbə ilə sağ və sol burun dəliyinə yeridilərək selikli qişaların üzərindən keçirilir. Material sınaq şüşəsinə yerləşdirilir, bağlanır və laboratoriyaya göndərilmək üçün markalanır.

Hər iki manipulyasiya ağrısızlaşdırma tələb etmir. Bu zaman pasiyent kiçik diskomfort, udlağın arxa divarından nümunə götürülərkən isə qusma hissi keçirə bilər. Bu, manipulyasiya bitdikdən sonra tez keçən qısamüddətli hissdir.

Burun və udlaqdan götürülən yaxmanın müayinəsinin bir neçə variantı mövcuddur. Konkret texnika analizin aparılmasına göstərişlərdən asılıdır.

• Mikroskopiya. Biomaterial nümunələri əşya şüşəsinə yerləşdirilir və xüsusi piqmentlərdən istifadə etməklə boyanır. Sonra alınmış preparat mikroskop altında vizual olaraq nəzərdən keçirilir. Bu zaman laborant aşkar edilmiş bütün mikroorqanizmləri qeyd edir, həmçinin onların sayını qiymətləndirir.
• Bakterioloji əkin. Mikrofloranın vəziyyətinin daha dəqiq diaqnostikası, həmçinin patogen mikroorqanizmlərin aşkar edilməsi üçün istifadə olunur. Nümunələr qidalandırıcı mühitlərə yerləşdirilir və termostata qoyulur. Bir neçə gündən sonra bakteriyaların artımı görünür. Lazım gəldikdə koloniyalar boyanır və mikroskopiyaya məruz qalır. Bakterioloji müayinə zamanı antibiotiklərə və/və ya bakteriofaqlara həssaslığın qiymətləndirilməsi də aparıla bilər. Bu, ən effektiv preparatın seçilməsi üçün lazımdır.
• PZR-diaqnostika. Bu müayinə metodu bu gün ən geniş yayılmış və rahat metoddur. O, bakteriyalar, viruslar, göbələklər və sadə birhüceyrəlilər daxil olmaqla geniş spektrli mikroorqanizmləri aşkar etməyə, həmçinin onların sayını qiymətləndirməyə imkan verir.

Müayinənin yekunu onun məqsədindən asılıdır. Əgər konkret mikroorqanizmi aşkar etmək və ya onun olmadığına əmin olmaq tələb olunursa, rəydə müsbət (törədici aşkar edilib) və ya mənfi (törədici aşkar edilməyib) nəticə qeyd olunur.

Genişləndirilmiş sınaqlar və ya mikrobioloji müayinələr zamanı sənəd cədvəl şəklində ola bilər; orada aşkar edilmiş bütün mikroorqanizmlər, həmçinin onların antibiotiklərə həssaslığı və digər məlumatlar göstərilir.

Alınmış məlumatlar diaqnoz deyil. Onlar pasiyentin şikayətlərini, xəstəliyin anamnezini, konkret simptomları və digər müayinələrin nəticələrini təhlil edən müalicə həkiminə təqdim olunur. Kompleks yanaşma diaqnozu ən dəqiq şəkildə qoymağa və effektiv terapiya təyin etməyə imkan verir.

Burun və udlaqdan götürülən yaxmaların analiz nəticəsinin alınma müddəti müayinənin növündən asılıdır. Ən sadə ekspress-testlər qısa vaxt ərzində aparıla bilər. PZR-diaqnostika adətən bir-iki gün çəkir, əkinlərlə birlikdə tam dəyərli mikrobioloji müayinə isə mürəkkəbliyindən asılı olaraq bir neçə gündən bir həftəyə qədər davam edə bilər. Dəqiq müddəti laboratoriya bildirir.

Əgər müayinə zamanı patogen və ya şərti-patogen mikroorqanizmlər çox sayda aşkar edilibsə, bu, selikli qişaların həmin törədicilər tərəfindən zədələndiyini göstərir. Konkret diaqnoz infeksiyanın növündən asılıdır. Ən çox aşağıdakılar aşkar edilir:

• stafilokokklar: faringit, tonzillit, sinusit və ağız ilə burun boşluğunun digər iltihabi xəstəliklərini törədir;
• streptokokklar: ən çox angina və qızılcanın (skarlatina) törədiciləridir, daha nadir hallarda sinusit yaradır; böyrəklərin, oynaqların iltihabına, ürəyin zədələnməsinə səbəb ola bilər;
• hemolitik streptokokk: anginanın ən ağır formalarını törədir, tez-tez qazanılmış ürək qüsurlarının inkişafına səbəb olur;
• Candida cinsindən olan göbələklər: kandidozun (ağızda ağ ərpin) törədiciləridir; tez-tez kiçik uşaqlarda, yaşlı insanlarda, həmçinin antibiotiklərlə və ya immuniteti basdıran preparatlarla uzunmüddətli müalicə alan pasiyentlərdə ağız boşluğunun selikli qişalarını zədələyir.

Bu, yaxmaların köməyi ilə aşkar edilə bilən mümkün törədicilərin yalnız bir hissəsidir. Bu yolla mononukleoz, herpetik zədələnmə, koronavirus infeksiyası, göy öskürək, difteriya və bir çox digər xəstəliklər diaqnostika olunur.

Vaxtında verilmiş yaxmalar bu və ya digər xəstəliyin törədicisini dəqiq müəyyən etmək, xoşagəlməz simptomların səbəbini aşkar etmək, mümkün riskləri hesablamaq və optimal müalicə üsulunu seçmək imkanıdır.

Yaxma götürülməsi qısa prosedurdur və adətən heç bir bərpa dövrü tələb etmir. Prosedurdan dərhal sonra adi fəaliyyətə qayıtmaq, yemək yemək və içmək mümkündür. Qusma refleksi hiss olunmuşdursa, bir neçə dəqiqə sakit oturmaq kifayətdir.

Burundan yaxma götürüldükdən sonra yüngül qıdıqlanma və ya göz yaşarması ola bilər. Nadir hallarda tamponun toxunduğu yerdə az miqdarda qanlı selik görünə bilər. Bu hal adətən tez keçir. Nəticələri gözləyərkən müalicəni həkimin göstərişi olmadan başlamamaq lazımdır.

Yaxma götürülməsi şikayətlərin səbəbini tapmaq üçündür. Aşağıdakı hallarda həkimə gecikdirmədən müraciət etmək vacibdir: