İmmunitetin möhkəmləndirilməsi: məsləhətlər və tövsiyələr

İmmun sisteminin orqanları orqanizmə daxil olmuş və ya onun özündə əmələ gəlmiş hüceyrələri və digər yad maddələri (antigenləri) tanıyan, məhv edən və zərərsizləşdirən xüsusi hüceyrələr (limfositlər, plazmositlər), bioloji fəal maddələr (anticisimlər) istehsal edir.

İmmun sisteminin orqanlarına limfoid toxumanın qanyaradıcı toxuma ilə sıx bağlı olduğu sümük iliyi, timus, badamcıqlar, dalaq, həzm və tənəffüs sistemlərinin, sidik-cinsiyyət aparatının içiboş daxili orqanlarının divarlarındakı limfoid düyünlər aiddir. Sümük iliyi və timus immun sisteminin mərkəzi orqanlarıdır, çünki onlarda sümük iliyinin kök hüceyrələrindən limfositlər əmələ gəlir. Çoxsaylı limfa düyünləri limfanın orqan və toxumalardan venoz sistemə hərəkət yollarında yerləşir. Ölmüş hüceyrələrin hissəcikləri şəklində yad maddələr toxuma mayesi ilə birlikdə limfa axınına düşür, limfa düyünlərində saxlanılır və zərərsizləşdirilir.

Orqanizmə yad maddə düşdükdə onun tanınması, məhv edilməsi və zərərsizləşdirilməsi prosesi immun cavabı adlanır. Antigen məhv edildikdən sonra immun cavabı dayanır. Lakin o, orqanizm üçün izsiz keçmir. Limfositlərin bir hissəsi özündə özünəməxsus «immun yaddaş» saxlayır. Bu limfositlər antigenlərin aradan qaldırılmasında iştirak etmir, lakin uzun ömürlü olmaları ilə fərqlənir və eyni antigen orqanizmə təkrar daxil olduqda çox tez aktivləşir. İmmunitet vəziyyəti immun yaddaşın mövcudluğuna əsaslanır.

Peyvəndlər də məhz bu prinsiplə işləyir: orqanizm zəiflədilmiş və ya təhlükəsiz hissəciklərlə «tanış edilir» və gələcəkdə həqiqi infeksiya ilə rastlaşdıqda daha sürətli cavab verir. Peyvənd təqvimi həkimin tövsiyəsinə uyğun aparılmalıdır.

Orqanizm müxtəlif növ yad maddələrə müqavimət göstərməyə, onların mutasiyalarına və tərkib dəyişikliklərinə uyğunlaşmağa qadir olan çoxsaylı hüceyrə növü istehsal edir. Hər bir növ dar ixtisaslaşmışdır, yəni yalnız konkret antigen növlərinin ləğvinə cavabdehdir. İmmun cavabının bütün formalarını qazanılmış və anadangəlmə reaksiyalara bölmək olar:

Qazanılmış immunitet konkret antigen tipinə münasibətdə yüksək spesifikdir. Bəzi xəstəlik növlərinə (suçiçəyi, qızılca, difteriya) onları keçirənlərdə çox vaxt uzunmüddətli immunitet yaranır.

İmmun sisteminin fəaliyyətinin pozulması xəstəliklərə həssaslığın artmasına, residivlərin sayının çoxalmasına və bu və ya digər xəstəliyin gedişinin ağırlaşmasına gətirib çıxarır. Aşağıdakı əlamətlər həkimlə məsləhətləşmək üçün əsas ola bilər:

• soyuqdəymə və virus infeksiyalarının tez-tez təkrarlanması;
• xəstəliklərin uzun müddət davam etməsi və ağırlaşmalara keçməsi;
• yaraların gec sağalması;
• davamlı yorğunluq, zəiflik, səbəbsiz hərarətin uzun müddət saxlanması;
• herpes və ya göbələk infeksiyalarının tez-tez təkrarlanması;
• allergik reaksiyaların artması.

Bu əlamətlər başqa xəstəliklərin də göstəricisi ola bilər, buna görə səbəbi yalnız müayinə ilə müəyyən etmək mümkündür.

Daha səmərəli işləməsi üçün immun sisteminin işini dəstəkləmək lazımdır. Buna aşağıdakı tövsiyələrə riayət etmək kömək edir:

• Düzgün qidalanma. Orqanizm vitaminləri (A, C və digərləri) və qidalı maddələri kifayət qədər miqdarda almalıdır. Meyvə, tərəvəz, dənli məhsullar, zülal mənbələri və kifayət qədər maye sağlam qidalanmanın əsasını təşkil edir.
• Fiziki aktivlik. Ağlabatan yük şəraitində qaçış, üzgüçülük, gimnastika, trenajorlarda məşğələlər, piyada gəzintilər immun sisteminin işinə xeyirli təsir göstərir.
• Yuxu. Müntəzəm və kifayət qədər yuxu orqanizmin bərpası üçün vacibdir.
• Stressin azaldılması. Daim stress vəziyyətində olmaq immunitetə mənfi təsir göstərir. Stressli vəziyyətlərdən qaçmağa və ya onlara daha sakit yanaşmağa çalışın.
• Zərərli vərdişlərdən imtina. Siqaret və alkoqolun həddindən artıq istifadəsi orqanizmin müdafiəsini zəiflədir.
• Gigiyena və peyvənd. Əlləri yumaq və peyvənd təqvimi infeksiyaların qarşısını almağa kömək edir.

Möhkəmləndirici prosedurlar (məsələn, tədricən sərtləşmə) da faydalı ola bilər, lakin onları yaşa və sağlamlıq vəziyyətinə uyğun, tədricən tətbiq etmək lazımdır.

İmmunitetin «möhkəmləndirilməsi» haqqında çoxlu yanlış fikir yayılıb. Yadda saxlamaq vacibdir ki, immunitetin möhkəmləndirilməsini nəzarətsiz aparmaq olmaz, onu yalnız artırmaq deyil, həm də orqanizmin fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq korreksiya etmək lazımdır.

İmmunitet pozğunluğu anlayışı ciddi tibbi diaqnozdur və yalnız immunoloq müayinədən sonra qoya bilər. Reklam vasitələri ilə özbaşına dərman qəbul etmək faydasız və hətta zərərli ola bilər. Dərmanın növünü və dozasını yalnız həkim təyin edir.

Əgər siz soyuqdəymə və ya digər virus infeksiyalarına meyllisinizsə, xəstəliyin gedişi uzunmüddətli xarakter daşıyırsa və ağırlaşmalara gətirib çıxarırsa, həkim-immunoloqa müraciət etmək lazımdır. Aşağıdakı hallar xüsusi diqqət tələb edir:

Orqanizm bu və ya digər vitaminləri (A, C və digərləri), mineralları və zülalları kifayət qədər miqdarda almalıdır. Müxtəlif rəngli tərəvəz və meyvələr, dənli məhsullar, balıq, ətin yağsız növləri, süd məhsulları və yağlı toxumlar balanslı rasionun əsasını təşkil edir. Sarımsaq, biyan, bəzi bitki dəmləmələri ümumi sağlam qidalanmanın bir hissəsi ola bilər, lakin onlar tək başına immuniteti «gücləndirən» mucizə vasitəsi deyil.

Yuxu və fiziki aktivlik də qidalanma qədər vacibdir: müntəzəm yuxu rejimi və mülayim hərəkət orqanizmin müdafiə sisteminin işinə ümumi dəstək verir.

Uşaqlarda immun sistemi tədricən formalaşır, ona görə də məktəbəqədər yaşda tez-tez soyuqdəymə normal hesab oluna bilər. Bu, uşağın müxtəlif mikroblarla «tanış olması» ilə bağlıdır. Lakin ağır, uzunmüddətli və təkrarlanan xəstəliklər olduqda pediatrın və lazım olduqda immunoloqun müayinəsi lazımdır.

Yaşlı insanlarda immun cavabı zəifləyir, infeksiyalar daha ağır keçə bilər. Bu yaşda peyvəndlər, balanslı qidalanma, fiziki aktivlik və xroniki xəstəliklərə nəzarət xüsusilə vacibdir. Hər yaş üçün tövsiyələri həkim fərdi müəyyən edir. Uşaqlarda peyvənd təqvimi, yaşlılarda isə mövsümi peyvəndlər barədə də həkimlə məsləhətləşmək faydalıdır.