Hipovolemiya tibbdə orqanizmin artıq maye itirməsi nəticəsində dövr edən qan həcminin (DQH) azalması kimi izah olunan vəziyyətdir. Bu səhifədə hipovolemiyanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Allerqoloq Cərrah Ginekoloq Qastroenteroloq Terapevt Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Hipovolemiya tibbdə orqanizmin artıq maye itirməsi nəticəsində dövr edən qan həcminin (DQH) azalması kimi izah olunan vəziyyətdir. Bu patoloji hal göründüyündən xeyli tez-tez rast gəlinir. O, təcili tibbi yardım olmadan xəstənin sağlamlığı və həyatı üçün təhlükə yaradan ən geniş yayılmış vəziyyətlərdən biri sayılır. Hipovolemiya təkcə qan həcminin azalması demək deyil. Bəzən onun ümumi həcmi normada qala bilər, lakin bir hallarda qan hüceyrələrinin kütləvi məhv olması, digər hallarda isə ekstrasellülyar (hüceyrədənkənar) mayenin qatılığının azalması müşahidə olunur. Onun inkişafı zamanı damar məcrasının həcmi ilə onda dövr edən qanın miqdarı arasında uyğunsuzluq da yarana bilər. Bu, daxili orqanların işində pozğunluqlara və mənfi əlamətlərin meydana çıxmasına səbəb olur.
Növləri
Gedişinin xarakterinə və müddətinə görə hipovolemiya 2 formaya bölünür.
- Kəskin. Geniş qanaxmalar zamanı qəflətən inkişaf edir. Bu səbəbdən ürəyin, bronx-ağciyər sisteminin və beynin fəaliyyəti çətinləşir.
- Xroniki. Qan həcminin azalması tədricən artması ilə xarakterizə olunur. Patologiyanın proqnozu maye çatışmazlığının dərəcəsi ilə bağlıdır, lakin həyati vacib orqanların müşayiət edən xəstəlikləri olan yaşlı xəstələrdə vəziyyət xeyli sürətlə pisləşir.
İnkişaf mexanizmindən asılı olaraq hipovolemiyanın 2 növü ayırd edilir.
- Nisbi. Orqanizmdə mayenin normal və ya artıq miqdarı fonunda damarlarda onun çatışmazlığı ilə yaranan dövr edən qan çatışmazlığı. Nisbi hipovolemiyanı damar məcrasının kəskin genişlənməsi və artmış damar boşluqlarında qanın deponasiyası (toplanması) və ya onun kapilyarlardan toxumalara sızması törədə bilər.
- Mütləq. Venoz və ya arterial məcrada qanın həqiqi çatışmazlığı. O, həmişə plazma miqdarının azalması, normal işləyən böyrəklərdə mayenin orqanizmə daxil olmasının dayanması və geniş qanaxmalarla bağlıdır.
Elektrolit itkisinin yoxsa maye komponentinin itkisinin üstünlük təşkil etməsinə görə hipovolemiya 3 tipə bölünür.
- Oliqositemik. Bu variant üçün qan hüceyrələrinin itkisi və hematokritin azalması, yəni qanın vahid həcmində hemoqlobin istehsal edən eritrositlərin miqdarının azalması xarakterikdir.
- Politsitemik. Plazma həcmi onun itkisi fonunda yüksək hematokrit saxlanılmaqla azalır.
- Normositemik. Damar məcrasında dövr edən qanın ümumi həcmi azalır, hematokrit göstəriciləri isə normada qalır.
Dövr edən qan həcminin (DQH) itkisinin faizindən asılı olaraq patologiyanın 3 ağırlıq dərəcəsi ayırd edilir:
- Yüngül: ümumi qan həcminin 20%-dən çoxu itirilmir, xarakterik əlamətlərə yüngül baş gicəllənmə, zəiflik, dərinin solğunluğu, cüzi ürəkbulanma, təzyiqin düşməsi, taxikardiya aiddir;
- Orta: qanın 20-40%-nin itirilməsi fonunda ifadəli aritmiya, dayaz və tez-tez tənəffüs, tezləşmiş nəbz, dərinin güclü solğunluğu, burun-dodaq üçbucağının göyərməsi, artmış tərləmə, şüurun qarışması qeyd olunur;
- Ağır: DQH-nin 40-70%-i çatışmır, bu isə nəbzin kəskin tezləşməsinə (dəqiqədə 150 vurğu), üz cizgilərinin itiləşməsinə, kəsik-kəsik tənəffüsə, huşun itməsinə və ya çaşqın vəziyyətə düşməyə gətirib çıxarır.
Plazma və ya qan hüceyrələri səviyyəsinin kritik azalması ilə müşayiət olunan hipovolemiyanın ağır formaları hipovolemik şokun inkişafına səbəb olur. Bu vəziyyət həyat üçün təhlükəli sayılır və təxirəsalınmaz həkim yardımı tələb edir — dərhal təcili yardım çağırılmalıdır, əks halda ölümlə nəticələnə bilər.
Səbəbləri
Patoloji vəziyyətin yaranmasına müxtəlif pozğunluqlar səbəb ola bilər:
- Geniş daxili (daha çox həzm orqanlarından) və ya xarici qanaxma;
- Dayanmaz qusma;
- Güclü tərləmə;
- Çoxgünlük ishal;
- Peritonit (qarın boşluğu qişasının iltihabı);
- Insult;
- Zülal çatışmazlığı;
- Vegetativ sinir sisteminin pozğunluqları;
- Kəskin çəki itkisi;
- Aorta anevrizmasının cırılması;
- Ağır geniş yanıqlar;
- Uşaqlıqdankənar hamiləlik.
Hipovolemiya cərrahi əməliyyat zamanı da inkişaf edə bilər. Bu halda təhlükəli vəziyyət geniş qanaxma və ya anestetiklərin tətbiqi fonunda yaranır. Tez-tez provokasiyaedici amil alkoqoldan sui-istifadə olur.
Diaqnostika
Diaqnozun qoyulması üçün əsas spesifik klinik mənzərədir. Bunu əsas götürərək həkim anamnez toplayır.
O, xəstənin şikayətlərini öyrənir və fiziki müayinə aparır: nəbzin ritmikliyini, tənəffüs tezliyini, arterial təzyiqi və digər göstəriciləri qiymətləndirir. Əldə edilən məlumatlar əsasında mütəxəssis patoloji halın ehtimal olunan səbəbini müəyyənləşdirir və əlavə müayinələr təyin edir. Onların siyahısına adətən bir neçə məcburi müayinə daxildir.
- Laborator diaqnostika: ümumklinik analizlər, biokimya, allergiya sınaqları və s.
- Böyrəklərin, qarın boşluğu və çanaq orqanlarının USM-i, onlarda struktur dəyişikliklərinin olub-olmadığını müəyyən etməyə imkan verir.
- Ürəyin və damarların işindəki pozğunluqları dəqiqləşdirmək üçün exokardioqrafiya (ürəyin USM-i).
- Patoloji dəyişikliklərin və ya daxili qanaxmanın aşkarlanması məqsədilə endoskopiya (qastroskopiya, kolonoskopiya).
- Qanaxma mənbəyini aşkarlamaq üçün qarın boşluğunun, çanaq orqanlarının rentgeni, MRT-si, KT-si.
- Daxili qanaxma təsdiqləndikdə diaqnostik laparoskopiya.
Diaqnostika və sonrakı müalicəyə, təhlükəli vəziyyəti törədən səbəbdən asılı olaraq, müxtəlif profilli mütəxəssislər cəlb oluna bilər.
Müalicə
Yüngül və orta hipovolemiya adətən içmə rejiminin gücləndirilməsi ilə aradan qaldırılır. Ən yaxşısı təkcə su deyil, minerallar da olan xüsusi tərkibləri qəbul etməkdir. Ağır hallarda, maye çatışmazlığı ifadəli olduqda, maye zond vasitəsilə verilir, xəstəyə duzlu və ya bufer elektrolit məhlulları ilə damcı qoyulur.
Ağır dərəcəli hipovolemiya stasionarda, ən çox intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur. Vəziyyətdən asılı olaraq həkimlər aşağıdakıları aparır:
- Oksigen terapiyası;
- Qan köçürülməsi;
- Su və elektrolit çatışmazlığının aradan qaldırılması.
Hipovolemiya travma nəticəsində yaranıbsa, hemodinamik göstəricilərin normallaşdırılması ilə eyni vaxtda ağrıkəsici və qanadayandırıcı tədbirlər görülür.
Xəstədə yanıq şoku inkişaf etdikdə fərdi seçilmiş məhlulu olan damcı qoyulur. İnfuzion terapiya hemodinamikanın bərpasını təmin etməyə, normal damar həcmini saxlamağa, maye çatışmazlığını aradan qaldırmağa, ümumi dehidratasiyanın və zədələnmiş toxumaların şişməsinin qarşısını almağa imkan verir.
Əhəmiyyətli qan itkisi aşkarlandıqda donor qanının və ya qan əvəzedicilərinin köçürülməsi aparılır, böyrəklərin fəaliyyətinin pozulmasının qarşısını almaq və tromboz inkişafının profilaktikası məqsədilə müşayiətedici müalicə təyin olunur.
Xəstənin vəziyyəti sabitləşdirildikdən sonra o, müalicə kursunun davam etdirildiyi stasionara köçürülür. Bəzi hallarda, məsələn, travma nəticəsində yaranan hipovolemiyada, cərrahi müdaxilə tələb olunur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Həyat üçün təhlükəli hipovolemik şokdan başqa, orqanizmdə qan həcminin azalması aşağıdakı təhlükəli nəticələrə səbəb olur:
- Hipoperfuziya — daxili orqanların və beynin qeyri-kafi qanla təchizatı;
- Histotoksik hipoksiya — hüceyrələrin oksigeni normal mənimsəmə qabiliyyətini itirməsi;
- Metabolik asidoz — turşu-qələvi tarazlığının pozulmasının ən ağır forması.
Hipovolemiyanın bir çox növü üçün xarakterik olan daxili orqanların fəaliyyət pozğunluğu xəstənin vəziyyətini ağırlaşdırır və müalicəni çətinləşdirir. Ölüm riski mövcuddur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Hipovolemiyanın inkişafından xəbər verən əlamətlər yarandıqda xəstə adətən stasionara yerləşdirilir və orada müxtəlif profilli həkimlər onunla işləyir.
Yadda saxla!
Hipovolemiya sağlamlıq və həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir. Orqanizmdə olan bütün bioloji mayelər onun normal fəaliyyəti üçün zəruridir; onların defisiti tez bir zamanda bütün orqan və sistemlərin işində ciddi pozğunluqlara gətirib çıxarır.
Hipovolemiyanın ağır və təhlükəli əlamətləri: izahsız yorğunluq və zəiflik; ürək döyüntüsünün tezləşməsi; ifadəli təngnəfəslik; döşarxası ağrılar; huşun dumanlanması; dərin huşitirmə.
Patoloji vəziyyətin ifadəliliyinin son dərəcəsi hipovolemik şokdur; o, geridönməz dəyişikliklərlə səciyyələnir və təxirəsalınmaz reanimasiya yardımı tələb edir. Bu əlamətlərdə dərhal təcili yardım çağırın.
Suallar və cavablar
Bu termin damarlarda dövr edən qanın həcminin azaldığı vəziyyəti bildirir. Onun yaranmasının əsas səbəbləri ciddi qan itkisi və orqanizmin susuzlaşmasıdır. Aşağıdakı hallarda dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır:
- qan təzyiqinin kəskin düşməsi;
- ifadəli taxikardiya və təngnəfəslik yaranması;
- döş sümüyü arxasında ağrıların meydana çıxması;
- şüurun qarışması.
Bu əlamətlər həyat üçün təhlükəli olan hipovolemik şokun xəbərçiləridir.
Bəli, lakin yalnız ilkin mərhələdə. Vəziyyəti bərpa etmək üçün orqanizmin həyat fəaliyyəti üçün zəruri mikroelementləri özündə saxlayan mayelərlə içki rejimini gücləndirmək lazımdır.
Bəli. Uzunmüddətli alkoqol qəbulu zamanı orqanizmdə qanın maye tərkib hissəsinin çatışmazlığı yaranır, çünki o, hüceyrələrarası boşluqda toplanır. Bu, qan-damar sisteminin fəaliyyətini pozur.
