Susuzlaşma orqanizmin qəbul etdiyindən çox maye və duz itirməsi nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Ən çox ishal, qusma, yüksək hərarət və isti hava zamanı rast gəlinir. Kiçik uşaqlar və yaşlılar xüsusilə həssasdır. Yüngül formada evdə, ağır formada isə stasionarda müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dehidratasiya
- eksikoz
- orqanizmin susuzlaşması
- hipovolemiya (maye həcminin azalması)
Xəstəlik haqqında
Susuzlaşma (dehidratasiya) orqanizmin itirdiyi maye və duzların qəbul olunan miqdarı üstələməsi nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Su bədən çəkisinin böyük hissəsini təşkil edir və qan dövranının, bədən temperaturunun tənzimlənməsinin, böyrəklərin işinin, hüceyrələrdə maddələr mübadiləsinin təmin olunması üçün vacibdir. Maye itkisi ilə birlikdə natrium, kalium, xlor və digər elektrolitlər də itirilir, buna görə susuzlaşma təkcə su çatışmazlığı deyil, həm də duz müvazinətinin pozulmasıdır.
Susuzlaşma çox vaxt ayrıca xəstəlik deyil, digər vəziyyətlərin – kəskin bağırsaq infeksiyası, yüksək hərarət, istilik vurması, nəzarətsiz şəkərli diabet – nəticəsidir. Uşaqlarda bədənin su ehtiyatı nisbətən azdır, maddələr mübadiləsi sürətlidir və itkilər tez baş verir. Yaşlılarda isə susuzluq hissi zəifləyir, böyrəklərin mayeni saxlama qabiliyyəti azalır. Ona görə bu qruplarda susuzlaşma daha sürətlə və ağır inkişaf edir.
Yüngül susuzlaşma əksər hallarda evdə, düzgün maye qəbulu ilə aradan qaldırılır. Ağır susuzlaşma isə qan dövranını və böyrəklərin işini pozur, həyat üçün təhlükəli ola bilər və stasionarda müalicə tələb edir.
Səbəbləri
Susuzlaşma ya maye itkisinin artması, ya qəbulunun azalması, çox vaxt isə hər ikisinin birləşməsi nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- ishal və qusma – kəskin bağırsaq infeksiyaları (rotavirus, norovirus, bakterial infeksiyalar), qida zəhərlənmələri; uşaqlarda susuzlaşmanın ən tez-tez rast gəlinən səbəbidir;
- yüksək hərarət və güclü tərləmə – isti hava, ağır fiziki iş, intensiv idman; tərlə həm su, həm də duz itirilir;
- kifayət qədər maye içməmək – yaşlılar, yataq xəstələri, yaddaş pozuntusu olan insanlar, boğaz ağrısı və ya ağız boşluğunda yaralar səbəbindən içə bilməyən uşaqlar;
- nəzarətsiz şəkərli diabet – qanda qlükozanın yüksək olması bol sidik ifrazına və maye itkisinə səbəb olur;
- diuretiklərin və bəzi digər dərmanların qəbulu – xüsusən isti havada və yaşlı insanlarda;
- yanıqlar və qan itkisi – zədələnmiş dəri səthindən və ya qanaxma zamanı maye həcmi sürətlə azalır;
- endokrin və böyrək xəstəlikləri – böyrəküstü vəzi çatışmazlığı, şəkərsiz diabet, böyrəklərin duz və suyu saxlaya bilmədiyi vəziyyətlər;
- alkoqol qəbulu – sidik ifrazını artırır və susuzluq hissini zəiflədir.
Təsnifat
Ağırlığına görə yüngül, orta və ağır susuzlaşma fərqləndirilir. Uşaqlarda dərəcə çəki itkisinə və klinik əlamətlərə – ümumi vəziyyətə, gözlərin çökməsinə, içmək istəyinə, dərinin elastikliyinə – görə qiymətləndirilir. ÜST-ün yanaşmasında uşaqlar üçün «susuzlaşma yoxdur», «müəyyən dərəcədə susuzlaşma» və «ağır susuzlaşma» kateqoriyaları istifadə olunur.
Qanda natriumun səviyyəsinə görə üç forma ayrılır:
- izotonik – su və duz təxminən bərabər nisbətdə itirilir; ən tez-tez rast gəlinən formadır;
- hipertonik (hipernatriemik) – su duzdan çox itirilir; güclü susuzluq, əsəbilik, ağır hallarda qıcolmalar ilə müşayiət oluna bilər;
- hipotonik (hiponatriemik) – duz itkisi üstünlük təşkil edir və ya itkilər yalnız adi su ilə əvəz olunur; süstlük, baş ağrısı, ürəkbulanma, huşun pozulması ilə özünü göstərə bilər.
Bu bölgü müalicə taktikasına, xüsusilə venadaxili məhlulların seçilməsinə və duz səviyyəsinin düzəldilmə sürətinə təsir edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər susuzlaşmanın dərəcəsindən və pasiyentin yaşından asılıdır. Yüngül formada yalnız susuzluq və sidiyin azalması ola bilər, ağır formada isə qan dövranı pozulur.
Böyüklərdə:
- susuzluq, ağız və dodaqların quruluğu;
- sidiyin azalması və tündləşməsi;
- halsızlıq, yorğunluq, başgicəllənmə, xüsusən ayağa qalxanda;
- baş ağrısı, əzələ qıc olmaları;
- sürətli nəbz, arterial təzyiqin aşağı düşməsi;
- ağır hallarda – huşun qarışması, bayılma.
Uşaqlarda:
- quru dil və dodaqlar, ağlayanda göz yaşının olmaması;
- uzun müddət yaş bez olmaması, sidiyin azalması;
- gözlərin, körpələrdə isə əmgəyin içəri çökməsi;
- süstlük, yuxululuq və ya əksinə narahatlıq, əsəbilik;
- soyuq əl-ayaq, dərinin elastikliyinin azalması – çimdiklənmiş dəri qatı yavaş düzəlir;
- sürətli nəfəs və nəbz.
Yaşlılarda susuzlaşma çox vaxt qeyri-spesifik əlamətlərlə – çaşqınlıq, yuxululuq, yıxılmalar, qəbizlik – özünü göstərir, susuzluq hissi isə olmaya bilər. Hamiləlikdə güclü toksikoz zamanı təkrarlanan qusma susuzlaşmaya səbəb ola bilər və həkim nəzarəti tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- pasiyent içə bilmir və ya içdiyi hər şeyi qusur;
- uşaq çox süst, yuxuludur, onu oyatmaq çətindir;
- uzun müddət sidik ifrazı yoxdur;
- huş qarışır, bayılma baş verir;
- nəbz çox sürətlidir, əl-ayaq soyuq və solğundur;
- qusuntuda və ya nəcisdə qan var;
- altı aydan kiçik körpədə ishal və ya təkrarlanan qusma var.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən klinik əlamətlər əsasında qoyulur. Həkim maye itkisinin səbəbini və müddətini (ishal, qusma, hərarət), içilən mayenin miqdarını, sidik ifrazını, qəbul edilən dərmanları və xroniki xəstəlikləri dəqiqləşdirir. Laborator müayinələr orta və ağır susuzlaşmada, həmçinin risk qruplarında aparılır.
- klinik baxış – nəbz, arterial təzyiq (o cümlədən ayaq üstə), selikli qişalar, dərinin elastikliyi, kapilyar dolma vaxtı, huş səviyyəsi, çəki (uşaqlarda əvvəlki çəki ilə müqayisə);
- qanda elektrolitlər – natrium, kalium, xlor; susuzlaşmanın formasını və duz pozuntularını müəyyən edir;
- kreatinin və sidik cövhəri – böyrək funksiyasının qiymətləndirilməsi;
- qan şəkəri – diabetin dekompensasiyasının istisna olunması, uşaqlarda aşağı şəkərin aşkarlanması;
- qanın klinik analizi, hematokrit – qanın qatılaşmasının, infeksiya əlamətlərinin qiymətləndirilməsi;
- sidiyin ümumi analizi – sidiyin sıxlığı, ketonlar;
- turşu-qələvi müvazinəti – ağır hallarda.
Lazım olduqda nəcisin müayinəsi ilə infeksiyanın törədicisi müəyyən edilir. Differensial diaqnostika susuzlaşmanın səbəbinin – infeksiya, diabet, endokrin və ya böyrək xəstəliyi, cərrahi patologiya – aydınlaşdırılmasına yönəlir.
Ağırlaşmalar
- hipovolemik şok – dövr edən qanın həcminin kəskin azalması, həyat üçün təhlükəli vəziyyət;
- kəskin böyrək zədələnməsi – böyrəklərə qan axınının azalması nəticəsində;
- elektrolit pozuntuları – qıcolmalar, ürək ritminin pozulması, əzələ zəifliyi;
- istilik vurması – isti havada susuzlaşma fonunda bədənin həddən artıq qızması;
- yaşlılarda – huşun qarışması, yıxılmalar və travmalar, tromboz riskinin artması;
- beyin zədələnməsi – qanda natrium səviyyəsinin həddən artıq sürətlə dəyişməsi zamanı; buna görə ağır formalar yalnız həkim nəzarəti ilə müalicə olunur.
Müalicə
Müalicənin məqsədi itirilmiş maye və duzları bərpa etmək, davam edən itkiləri kompensasiya etmək və səbəbi aradan qaldırmaqdır. Taktika susuzlaşmanın dərəcəsindən asılıdır.
- Yüngül və orta susuzlaşmada – oral rehidratasiya. Aptekdə satılan oral rehidratasiya duz məhlulları kiçik porsiyalarla, tez-tez – qaşıqla və ya qurtumla – içilir. Qusma olduqda qısa fasilə verib yenidən kiçik porsiyalarla davam etmək lazımdır. Həcmi və müddəti həkim yaşa, çəkiyə və itkilərə görə müəyyən edir.
- Qidalanma. Uşaqlarda ana südü ilə qidalanma dayandırılmır. Vəziyyət yaxşılaşan kimi yaşa uyğun adi qidaya qayıtmaq tövsiyə olunur, uzun aclıq pəhrizi lazım deyil.
- Ağır susuzlaşmada, davamlı qusmada, huşun pozulmasında, şok əlamətlərində – stasionarda venadaxili infuziya; bəzən uşaqlarda məhlul nazik zondla verilir.
- Elektrolitlərin korreksiyası – analizlərə əsasən, həkim nəzarəti ilə; natriumun səviyyəsi tədricən düzəldilir.
- Səbəbin müalicəsi – infeksiyanın, hərarətin, diabetin müalicəsi, susuzlaşdıran dərmanların həkim tərəfindən düzəldilməsi. ÜST uşaqlarda ishal zamanı rehidratasiya ilə yanaşı sink preparatlarını da tövsiyə edir – onları həkim təyin edir.
Nə etmək olmaz: adi su, şirələr, şirin çay və qazlı içkilər ishal və qusma zamanı itirilən duzları əvəz etmir, şirin içkilər isə ishalı gücləndirə bilər. Uşaqlara ishal və qusma əleyhinə dərmanları həkim məsləhəti olmadan vermək olmaz. Antibiotiklər yalnız həkim göstərişi ilə istifadə olunur, çünki kəskin ishalın əksəriyyəti virus mənşəlidir. Ürək və böyrək xəstəliyi olan pasiyentlər içilən mayenin həcmini mütləq həkimlə razılaşdırmalıdır.
Profilaktika
- isti havada və fiziki yük zamanı susuzluğu gözləmədən müntəzəm maye qəbulu;
- yaşlıların və hərəkətsiz yaxınların içdiyi mayeyə nəzarət, suyun həmişə əl altında olması;
- ishal və qusmanın ilk saatlarından rehidratasiya məhlulunun verilməsi, onu evdəki dərman qutusunda saxlamaq;
- əllərin gigiyenası, qida təhlükəsizliyi, təhlükəsiz içməli su;
- rotavirus infeksiyasına qarşı peyvənd (uşaqlarda, peyvənd təqviminə uyğun);
- istidə günün ən qızmar saatlarında ağır işdən və idmandan çəkinmək, yüngül və açıq rəngli geyim;
- diabet və digər xroniki xəstəliklərə nəzarət; diuretik qəbul edənlərin isti havada həkimlə məsləhətləşməsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uşaqlarda pediatra, böyüklərdə terapevtə və ya ailə həkiminə; ağır vəziyyətdə təcili tibbi yardım çağırılır. Səbəbdən asılı olaraq infeksionist, endokrinoloq və ya nefroloq müayinəsi lazım ola bilər.
Yadda saxla!
Susuzlaşma xüsusən uşaq və yaşlılar üçün təhlükəlidir – əlamətləri tez tanımaq vacibdir.
- Uşaq içə bilmirsə, davamlı qusursa, uzun müddət sidiyə getmirsə və ya süstdürsə, təcili həkimə müraciət edin.
- Huşun qarışması, bayılma, çox sürətli nəbz zamanı 103-ə zəng edin.
- İshal zamanı adi su yox, rehidratasiya məhlulu – onu evdə saxlamaq faydalıdır.
- Yaşlı yaxınlarınıza susuzluq hiss etməsələr də müntəzəm içməyi xatırladın.
Suallar və cavablar
Yüngül susuzlaşmada mayeni kiçik porsiyalarla, tez-tez içmək və itkiləri (ishal, qusma) nəzərə almaq lazımdır. Uşaqlar üçün həcmi həkim çəkiyə görə hesablayır. İshal və qusmada adi su deyil, rehidratasiya məhlulu üstünlük təşkil edir.
Aptek məhlulları daha dəqiq tərkibə malikdir və üstünlük onlara verilir. Ev şəraitində səhv hazırlanmış məhlul, xüsusən uşaqlarda, duz müvazinətini poza bilər. Mümkün olduqda hazır formadan istifadə edin.
Mötədil miqdarda qəhvə və çay maye balansına əhəmiyyətli mənfi təsir göstərmir. Lakin ishal, qusma və istilik vurması zamanı onlar rehidratasiya məhlulunu əvəz etmir; alkoqol isə susuzlaşmanı artırır.
Açıq saman rəngli sidik adətən maye qəbulunun kifayət etdiyini göstərir, tünd və az miqdarda sidik isə maye çatışmazlığının əlaməti ola bilər. Bəzi dərmanlar, vitaminlər və qidalar sidiyin rəngini dəyişə bildiyi üçün bu, yalnız təxmini göstəricidir. Digər əlamətlər varsa, həkimə müraciət edin.
Xeyr. Ana südü ilə qidalanma davam etdirilir, böyük uşaqlara isə vəziyyət imkan verdikcə yaşa uyğun, yüngül qida verilir. Uzun aclıq bərpanı ləngidir. Əsas diqqət rehidratasiya məhluluna və uşağın vəziyyətinin izlənməsinə yönəlməlidir.
Adi, orta intensivlikli məşqlərdə su kifayətdir. Uzun və intensiv yüklənmədə, xüsusən istidə güclü tərləmə zamanı duz itkisini də nəzərə almaq lazım gəlir. İdman içkiləri ishal və qusma zamanı rehidratasiya məhlulunu əvəz etmir.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
