Diabetik ketoasidoz insulin çatışmazlığı nəticəsində qanda şəkərin və keton cisimlərinin kəskin artması, qanın turşulaşması və susuzlaşma ilə gedən həyati təhlükəli ağırlaşmadır. Bəzən 1-ci tip diabetin ilk təzahürü olur və təcili stasionar müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- DKA
- ketoasidotik koma
- diabetik ketoz
- ketoasidotik vəziyyət
Xəstəlik haqqında
Diabetik ketoasidoz şəkərli diabetin ən təhlükəli kəskin ağırlaşmalarından biridir. İnsulin çatışmadıqda hüceyrələr qlükozadan enerji kimi istifadə edə bilmir. Orqanizm alternativ enerji mənbəyi kimi piyləri parçalamağa başlayır, bu zaman qaraciyərdə keton cisimləri əmələ gəlir. Onların həddən artıq toplanması qanı turşulaşdırır (asidoz), yüksək şəkər isə sidiklə böyük miqdarda su və duzların — natrium və kaliumun — itirilməsinə, yəni susuzlaşmaya səbəb olur.
Ketoasidoz ən çox 1-ci tip diabeti olan uşaq və gənclərdə rast gəlinir; bəzən diabetin ilk dəfə məhz bu vəziyyətlə aşkarlanması olur. Lakin 2-ci tip diabetdə də, xüsusən ağır xəstəlik fonunda, inkişaf edə bilər. Ketoasidoz adətən bir neçə saat və ya gün ərzində inkişaf edir. Müalicə olunmadıqda huşun itməsinə, komaya və ölümə gətirib çıxara bilər. Vaxtında başlanan stasionar müalicə ilə proqnoz əksər hallarda yaxşıdır, ona görə əsas məsələ əlamətləri erkən tanımaq və gecikmədən 103-ə zəng etməkdir.
Səbəbləri
Ketoasidozun əsasında həmişə insulinin mütləq və ya nisbi çatışmazlığı durur: ya insulin ümumiyyətlə yoxdur, ya da stress hormonlarının artması fonunda onun miqdarı kifayət etmir. Əsas təhrikedici amillər:
- aşkar edilməmiş 1-ci tip şəkərli diabet — xüsusən uşaqlarda; susuzluq və arıqlama vaxtında diqqət çəkmədikdə;
- insulin inyeksiyalarının buraxılması və ya özbaşına dayandırılması — məsələn, iştahsızlıq və qusma zamanı «yemək yemirəm, insulin lazım deyil» düşüncəsi ilə;
- insulin pompasının nasazlığı — kateterin tıxanması və ya qopması; pompada uzun təsirli insulin olmadığı üçün ketoasidoz bir neçə saata yarana bilər;
- infeksiyalar — pnevmoniya, sidik yolu infeksiyası, qrip, qastroenterit; ən tez-tez rast gəlinən səbəblərdəndir;
- kəskin xəstəliklər — miokard infarktı, insult, pankreatit, travma, əməliyyat;
- hamiləlik — insulinə tələbat artır, ketoasidoz daha aşağı şəkər səviyyəsində də inkişaf edə bilər;
- bəzi dərmanlar — qlükokortikoidlər, SGLT2 inhibitorları (bu zaman şəkər normala yaxın ola bilər);
- alkoqoldan sui-istifadə, ağır stress, qidalanma pozuntuları;
- insulinin düzgün saxlanmaması — donmuş və ya qızmış insulin təsirini itirir.
Təsnifat
Qanın turşuluq dərəcəsinə, bikarbonat səviyyəsinə və huşun vəziyyətinə görə yüngül, orta və ağır ketoasidoz fərqləndirilir. Yüngül formada pasiyentin huşu aydın olur, əsas şikayətlər susuzluq, halsızlıq və ürəkbulanmadır. Orta formada yuxululuq, qusma və tənəffüsün dəyişməsi qoşulur. Ağır formada huşun pozulması və koma inkişaf edə bilər. Xüsusi forma kimi qan şəkərinin nisbətən az yüksəldiyi «evqlikemik» ketoasidoz qeyd olunur — o, daha çox SGLT2 inhibitorları qəbul edənlərdə, hamiləlikdə və uzun aclıq zamanı rast gəlinir və şəkər «yaxşı» göründüyü üçün gec tanınır.
Klinik mənzərə
Əlamətlər adətən bir neçə saat və ya gün ərzində artır. Erkən mərhələdə yüksək şəkərin əlamətləri, sonra isə ketonların toplanması və susuzlaşmanın əlamətləri ön plana çıxır:
- güclü susuzluq, ağız quruluğu, tez-tez və bol sidik ifrazı;
- halsızlıq, yorğunluq, yuxululuq;
- ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı — bəzən «kəskin qarın»a bənzəyir və cərrahi xəstəlik kimi qəbul edilə bilər;
- ağızdan aseton qoxusu (çürümüş almanı xatırladan);
- dərin, səs-küylü və tez nəfəs (Kussmaul tənəffüsü);
- dəri və selikli qişaların quruluğu, gözlərin çuxura düşməsi, çəki itkisi;
- sürətli nəbz, arterial təzyiqin düşməsi;
- huşun qarışması, letargiya, koma.
Uşaqlarda ilk əlamətlər çox vaxt susuzluq, gecə sidik saxlamamağın yenidən başlanması, arıqlama və qarın ağrısıdır; bu, sadə «zəhərlənmə» kimi qiymətləndirilə bilər. Hamilə qadınlarda vəziyyət daha sürətlə ağırlaşır və döl üçün də təhlükəlidir.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər diabetli insanda təkrar qusma, maye içə bilməmə, qarın ağrısı, dərin və tez nəfəs, aseton qoxusu, yuxululuq və ya huşun qarışması varsa, evdə sidikdə və ya qanda yüksək keton aşkarlanıbsa. Belə vəziyyətdə evdə gözləmək olmaz.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika təcili, stasionarda aparılır və müalicə ilə paralel gedir. Həkim diabetin tipini, insulin rejimini, son günlərdə buraxılmış inyeksiyaları, infeksiya əlamətlərini və qəbul edilən dərmanları soruşur, susuzlaşmanın dərəcəsini, tənəffüsü, nəbzi, təzyiqi və huşu qiymətləndirir. Əsas müayinələr:
- qanda qlükoza — adətən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir (evqlikemik formada istisna olmaqla);
- qanda və ya sidikdə keton cisimləri — diaqnozun əsas göstəricisidir;
- qanın turşu-qələvi müvazinəti və qazları — asidozun dərəcəsini müəyyən edir;
- elektrolitlər — kalium, natrium, xlor; anion aralığının hesablanması;
- kreatinin, sidik cövhəri — böyrək funksiyası və susuzlaşmanın dərəcəsi;
- qanın ümumi analizi, iltihab göstəriciləri, sidik analizi, döş qəfəsinin rentgeni — təhrikedici infeksiyanın axtarılması;
- EKQ — kalium pozuntularının ürəyə təsirini və infarktı istisna etmək üçün;
- lazım olduqda amilaza və lipaza, hamiləlik testi.
Differensial diaqnostika hiperqlikemik hiperosmolyar vəziyyət, alkoqol və aclıq ketoasidozu, laktatasidoz, zəhərlənmələr və kəskin cərrahi xəstəliklər ilə aparılır.
Xidmətlər
- Qanda qlükoza
- Sidiyin ümumi analizi (SÜA)
- Natrium, kalium, xlor
- Kalsium, natrium, kalium
- Kreatinin
- Sidik cövhəri
- Qlikləşmiş hemoqlobin (Glycated Hemoglobin, HbA1C)
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
Ağırlaşmalar
- hipovolemik şok — ağır susuzlaşma nəticəsində;
- kəskin böyrək zədələnməsi;
- ağır kalium pozuntuları və ürək ritminin pozulması;
- beyin ödemi — xüsusən uşaqlarda, müalicə zamanı; baş ağrısı, huşun yenidən pisləşməsi ilə özünü göstərir;
- tromboz, aspirasiya pnevmoniyası;
- müalicə zamanı hipoqlikemiya və hipokaliemiya — buna görə göstəricilər tez-tez yoxlanılır.
Müalicə
Ketoasidoz yalnız stasionar şəraitdə, çox vaxt intensiv terapiya şöbəsində müalicə olunur. Evdə müalicə etməyə cəhd etmək həyat üçün təhlükəlidir. Müalicənin əsas istiqamətləri:
- maye terapiyası — venadaxili infuziya ilə susuzlaşmanın aradan qaldırılması; bu, ilk və ən vacib addımdır;
- venadaxili insulin — fasiləsiz infuziya şəklində, qan şəkəri və ketonların müntəzəm nəzarəti ilə; məqsəd şəkəri tədricən azaltmaq və keton əmələgəlməsini dayandırmaqdır;
- kaliumun korreksiyası — insulin kaliumu hüceyrələrə keçirdiyi üçün qanda səviyyəsi diqqətlə izlənir və bərpa olunur;
- təhrikedici səbəbin müalicəsi — infeksiya zamanı antibakterial preparatlar, infarkt və ya pankreatit zamanı müvafiq müalicə;
- daimi monitorinq — huş, tənəffüs, nəbz, təzyiq, sidik ifrazı, qan qazları və elektrolitlər;
- vəziyyət sabitləşdikdən, pasiyent yeyib-içməyə başladıqdan sonra dərialtı insulin rejiminə keçid.
Uşaqlarda maye terapiyası beyin ödemi riskini nəzərə alaraq xüsusi protokollarla, daha ehtiyatla aparılır. Hamiləlikdə müalicə endokrinoloq və mama-ginekoloqun birgə nəzarəti ilə, dölün vəziyyəti izlənməklə həyata keçirilir.
Təcili yardım gələnə qədər evdə edilə biləcəklər: huşu aydın olan və qusmayan pasiyentə kiçik qurtumlarla su vermək, şəkəri və ketonları ölçmək, həkimin əvvəlcədən verdiyi xəstəlik günləri planına əməl etmək. Qusma zamanı insulini özbaşına dayandırmaq, huşu pozulmuş insana ağızdan maye və ya qida vermək, «özü keçəcək» deyə gözləmək olmaz.
Reabilitasiya
- endokrinoloqla insulin rejiminin, inyeksiya texnikasının və pompanın işinin yenidən nəzərdən keçirilməsi;
- «diabet məktəbi» — xəstəlik günlərinin qaydaları, ketonların ölçülməsi, insulin dozasının həkimlə razılaşdırılmış qaydada düzəldilməsi;
- evdə qlükometr və keton test-zolaqlarının olması;
- insulin pompası istifadəçiləri üçün ehtiyat insulin qələmləri və iynələrin olması;
- təkrarlanan epizodlarda psixoloji dəstək və səbəbin (insulinin buraxılması, maddi və ya ailə çətinlikləri) birgə araşdırılması.
Profilaktika
- insulini heç vaxt buraxmamaq və ya dayandırmamaq, xəstəlik zamanı belə — iştah olmasa da bazal insulinə ehtiyac qalır;
- «xəstəlik günləri qaydaları»: şəkəri tez-tez ölçmək, ketonları yoxlamaq, kifayət qədər maye içmək, lazım gəldikdə həkimlə əlaqə saxlamaq;
- uşaqlarda susuzluq, tez-tez sidik ifrazı, gecə sidik saxlamamaq və arıqlamanın vaxtında tanınması və şəkərin yoxlanılması;
- insulin pompası istifadəçilərində şəkər səbəbsiz yüksəldikdə kateteri yoxlamaq və ehtiyat qələm ilə inyeksiya etmək;
- SGLT2 inhibitorları qəbul edənlərdə əməliyyatdan, ağır xəstəlikdən və uzun aclıqdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək;
- insulini düzgün saxlamaq, istifadə müddətinə diqqət yetirmək;
- ailə üzvlərini ketoasidozun əlamətləri və 103-ə zəng etmək lazım olan hallarla tanış etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin vəziyyətdə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır; müalicəni reanimatoloq və endokrinoloq aparır. Sonrakı müşahidə və insulin rejiminin seçilməsi ilə endokrinoloq, uşaqlarda isə pediatr-endokrinoloq məşğul olur.
Yadda saxla!
Ketoasidoz önlənə bilən, lakin gecikdikdə təhlükəli vəziyyətdir.
- Diabetli insanda qusma, qarın ağrısı, aseton qoxusu, sürətli nəfəs və ya yuxululuq varsa, dərhal 103-ə zəng edin.
- Qusma olduqda belə insulini dayandırmayın — həkimlə dərhal əlaqə saxlayın.
- Uşaqda susuzluq, tez-tez sidik ifrazı və arıqlama varsa, həmin gün şəkəri yoxlatdırın.
- Evdə həmişə keton test-zolaqları və ehtiyat insulin saxlayın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Şəkərli diabet
- Hipoqlikemik koma
- Kəskin pankreatit
- Kəskin qarın
- Böyrək çatışmazlığı
- Sepsis
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
Faydalı Məqalələr
Şəkərli diabet hökm deyil!
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…
İstiqamət: Endokrinologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Diabetik ketoasidoz venadaxili maye, insulin və elektrolitlərin dəqiq nəzarətini tələb edir, bu isə yalnız stasionarda mümkündür. Evdə ketonlar aşkar edildikdə və ya əlamətlər yarandıqda dərhal həkimlə əlaqə saxlamaq və ya 103-ə zəng etmək lazımdır.
Xeyr. Uzun aclıq, aşağı karbohidratlı pəhriz və ya uşaqlarda asetonemik vəziyyət də ağızdan aseton qoxusu yarada bilər. Lakin diabetli insanda bu qoxu yüksək şəkər, susuzluq və ya qusma ilə birlikdədirsə, ketoasidozdan şübhələnmək və təcili müayinə olunmaq lazımdır.
Bəli, daha nadir hallarda — ağır infeksiya, infarkt, əməliyyat zamanı və ya SGLT2 inhibitorları qəbul edərkən. Ona görə 2-ci tip diabetli insanlar da ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı və halsızlıq zamanı diqqətli olmalıdırlar.
Xeyr, bu ketoasidozun ən tez-tez rast gəlinən səbəblərindən biridir. Xəstəlik zamanı stress hormonları şəkəri yüksəldir və yemək yeməsəniz də orqanizmin insulinə ehtiyacı qalır. Şəkəri və ketonları tez-tez ölçün, maye için və dozanı necə dəyişmək lazım olduğunu həkiminizlə əvvəlcədən razılaşdırın.
Ketonları sidik üçün test-zolaqları və ya qanda keton ölçən cihazla yoxlamaq olar; qan müayinəsi daha dəqiqdir. Şəkər uzun müddət yüksək qaldıqda, xəstəlik, qusma və ya qarın ağrısı zamanı ketonları mütləq yoxlayın. Keton səviyyəsi yüksəkdirsə və ya əlamətlər varsa, dərhal həkimə müraciət edin.
Taburcu olduqdan sonra endokrinoloqa müraciət edərək ketoasidozun səbəbini birgə araşdırmaq, insulin rejimini və inyeksiya texnikasını yoxlamaq lazımdır. Diabet məktəbində xəstəlik günlərinin qaydalarını öyrənmək təkrar epizodların qarşısını almağa kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
