Uşaqlıqdankənar hamiləlik mayalanmış yumurtanın uşaqlıq boşluğundan kənarda, ən çox uşaqlıq borusunda implantasiya olunmasıdır. Borunun cırılması və daxili qanaxma həyati təhlükə yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ektopik hamiləlik
- bətndənkənar hamiləlik
- boru hamiləliyi
Xəstəlik haqqında
Normal hamiləlikdə mayalanma uşaqlıq borusunda baş verir, mayalanmış yumurtahüceyrə bir neçə gün ərzində boru ilə uşaqlıq boşluğuna enir və orada endometriyaya bərkiyir. Uşaqlıqdankənar hamiləlikdə bu hərəkət pozulur və döl yumurtası uşaqlıq boşluğundan kənarda – əksər hallarda uşaqlıq borusunda, daha nadir hallarda yumurtalıqda, uşaqlıq boynunda, qarın boşluğunda və ya əvvəlki qeysəriyyə kəsiyinin çapığında bərkiyir.
Belə hamiləlik normal inkişaf edə bilməz: uşaqlıq borusunun divarı nazikdir və böyüyən döl yumurtasını saxlaya bilmir. Nəticədə hamiləlik erkən müddətlərdə ya boru abortu ilə (döl yumurtasının borudan qarın boşluğuna atılması), ya da borunun cırılması ilə kəsilir. Hər iki halda qarın boşluğuna qanaxma baş verir və o, qısa müddətdə həyat üçün təhlükəli ola bilər.
Uşaqlıqdankənar hamiləlik reproduktiv yaşda olan istənilən qadında yarana bilər. O, hamiləliyin ilk trimestrində qadının ölümünün əsas səbəblərindən biri olaraq qalır. Lakin erkən diaqnoz sayəsində müasir tibb çox vaxt qadının həyatını və gələcək hamiləlik imkanını qorumağa imkan verir.
Səbəbləri
Əsas səbəb döl yumurtasının uşaqlıq borusu ilə hərəkətinin ləngiməsidir. Buna borunun daxili qişasının, kirpikli epitelinin və əzələ qatının zədələnməsi, həmçinin hormonal pozğunluqlar səbəb olur. Risk amilləri:
- Kiçik çanaq orqanlarının iltihabi xəstəlikləri. Xüsusən xlamidiya və qonokok infeksiyası boruların daxilində yapışmalar və daralma yaradır.
- Əvvəllər keçirilmiş uşaqlıqdankənar hamiləlik. Təkrarlanma riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.
- Uşaqlıq boruları və qarın boşluğunda aparılmış əməliyyatlar. Boruların bərpası, sterilizasiya, appendektomiya və digər müdaxilələrdən sonra yapışmalar yarana bilər.
- Ağırlaşmalarla keçən abortlar. Abortdan sonrakı iltihab boruların keçiriciliyini pozur.
- Köməkçi reproduktiv texnologiyalar. Süni mayalanma ilə yaranan hamiləlikdə ektopik implantasiya riski bir qədər yüksəkdir.
- Sonsuzluq və onun müalicəsi. Ovulyasiyanı stimullaşdıran preparatlar və boru sonsuzluğu riski artırır.
- Endometrioz. Kiçik çanaqda yapışmalar və boruların deformasiyası yaradır.
- Cinsiyyət orqanlarının inkişaf anomaliyaları və şişləri boruları sıxa və ya deformasiya edə bilər.
- Siqaret çəkmə. Nikotin boruların yığılma fəallığını və kirpikli epitelin işini zəiflədir.
- Uşaqlıqdaxili spiral olduqda hamiləlik. Spiral özü ümumi hamiləlik riskini azaldır, lakin onunla hamilə qalındıqda hamiləliyin uşaqlıqdan kənarda olma ehtimalı yüksək olur.
- Yaş. Yaş artdıqca risk də artır.
Qeyd etmək vacibdir ki, uşaqlıqdankənar hamiləlik heç bir risk amili olmayan qadınlarda da yarana bilər.
Təsnifat
Döl yumurtasının bərkidiyi yerə görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- boru hamiləliyi – ən çox rast gəlinən formadır; döl yumurtası borunun geniş (ampulyar) hissəsində, dar (istmik) hissəsində və ya borunun uşaqlıq divarından keçən (interstisial) hissəsində yerləşə bilər;
- yumurtalıq hamiləliyi – döl yumurtası yumurtalığın səthində və ya daxilində bərkiyir;
- uşaqlıq boynu hamiləliyi – nadir, lakin güclü qanaxma riski olan formadır;
- qeysəriyyə kəsiyi çapığında hamiləlik – əvvəlki əməliyyatın çapığına implantasiya;
- qarın hamiləliyi – döl yumurtasının qarın boşluğu orqanlarına bərkiməsi, çox nadir rast gəlinir;
- heterotopik hamiləlik – eyni zamanda uşaqlıqdaxili və uşaqlıqdankənar hamiləlik; daha çox süni mayalanmadan sonra rast gəlinir.
Gedişinə görə inkişaf edən (pozulmamış) və pozulmuş hamiləlik (boru abortu, borunun cırılması) ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Uşaqlıqdankənar hamiləliyi erkən mərhələdə tanımaq çətindir: qanaxma başlayana qədər o, adi hamiləlik kimi keçə bilər – aybaşı gecikir, test müsbət olur, ürəkbulanma və süd vəzilərinin həssaslığı yaranır. Xəbərdaredici əlamətlər adətən hamiləliyin ilk həftələrində meydana çıxır:
- aybaşının gecikməsi və ya qeyri-adi, az miqdarda keçən aybaşı;
- qarnın aşağı hissəsində, çox vaxt bir tərəfdə dartıcı, sancıvari və ya kəsici ağrı;
- uşaqlıq yolundan tünd rəngli, qəhvəyi və ya qanlı ləkələyici ifrazat;
- düz bağırsağa təzyiq hissi, defekasiyaya yalançı çağırış;
- çiyinə və ya körək sümüyü nahiyəsinə yayılan ağrı – qarın boşluğunda qan diafraqmanı qıcıqlandırdıqda yaranır;
- zəiflik, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə.
Boru cırıldıqda vəziyyət qəfildən pisləşir: qarında kəskin, «xəncər kimi» ağrı yaranır, dəri solğunlaşır, soyuq tər çıxır, qan təzyiqi düşür, nəbz tezləşir, huş itirilə bilər.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər hamiləlik testi müsbətdirsə və ya aybaşı gecikibsə və bu zaman qarnın aşağı hissəsində kəskin ağrı, başgicəllənmə, güclü zəiflik, huşun itirilməsi, çiyinə yayılan ağrı və ya bol qanaxma yaranıbsa. Bu vəziyyətdə evdə gözləmək, ağrıkəsici qəbul etmək və ya qarnı isitmək olmaz.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Hamiləlik testi müsbət olan və qarnının aşağı hissəsində ağrı və ya qanlı ifrazat olan hər bir qadında uşaqlıqdankənar hamiləlik istisna edilməlidir. Həkim son aybaşının tarixini, şikayətləri, keçirilmiş iltihabları, əməliyyatları, kontrasepsiya üsulunu və süni mayalanmanın olub-olmadığını dəqiqləşdirir.
- Qanda xorionik qonadotropin hormonunun (hCG) təyini. Analiz 48 saatdan bir təkrarlanır: normal uşaqlıqdaxili hamiləlikdə hCG səviyyəsi sürətlə artır, uşaqlıqdankənar hamiləlikdə isə çox vaxt zəif artır, dəyişmir və ya azalır.
- Transvaginal ultrasəs müayinəsi. Əsas instrumental üsuldur. hCG səviyyəsi müəyyən həddə çatdıqda döl yumurtası uşaqlıq boşluğunda görünməlidir; o, uşaqlıqda görünmürsə, borunun nahiyəsində törəmə və ya qarın boşluğunda sərbəst maye aşkarlanırsa, uşaqlıqdankənar hamiləlik ehtimalı yüksəkdir.
- Ginekoloji müayinə. Artımlar nahiyəsində ağrılılıq, uşaqlıq boynunu hərəkət etdirdikdə ağrı, arxa tağın qabarması və ağrılı olması.
- Ümumi qan analizi, qan qrupu və rezus amilinin təyini – qan itkisini qiymətləndirmək və müalicəyə hazırlıq üçün.
- Diaqnostik laparoskopiya. Diaqnoz aydın olmadıqda və ya vəziyyət pisləşdikdə aparılır; o, eyni zamanda müalicə imkanı da verir.
Nəticələr qeyri-müəyyən olduqda (yeri məlum olmayan hamiləlik) qadın hCG və ultrasəs ilə dinamik nəzarət altında, çox vaxt stasionarda saxlanılır. Differensial diaqnostika özbaşına düşük təhlükəsi, yumurtalıq kistasının cırılması və ya burulması, kəskin appendisit və kəskin adneksitlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- borunun cırılması və qarındaxili qanaxma;
- hemorragik şok – qısa müddətdə böyük həcmdə qan itkisi nəticəsində həyati təhlükəli vəziyyət;
- uşaqlıq borusunun itirilməsi və gələcəkdə hamilə qalma ehtimalının azalması;
- kiçik çanaqda yapışma prosesi, xroniki çanaq ağrısı;
- təkrar uşaqlıqdankənar hamiləlik riski;
- rezus-mənfi qadınlarda anti-D profilaktika aparılmadıqda rezus sensibilizasiyası;
- psixoloji travma, növbəti hamiləlik qarşısında qorxu.
Müalicə
Uşaqlıqdankənar hamiləliyin müalicəsi döl yumurtasının çıxarılmasına və ya inkişafının dayandırılmasına, qanaxmanın qarşısının alınmasına və mümkün olduqda reproduktiv funksiyanın qorunmasına yönəlib. Belə hamiləliyi saxlamaq və uşaqlığa «köçürmək» mümkün deyil. Üsulu həkim qadının vəziyyətinə, hamiləliyin yerinə və ölçüsünə, hCG səviyyəsinə və qanaxmanın olub-olmamasına əsasən seçir.
- Təcili əməliyyat. Boru cırılıbsa və daxili qanaxma varsa, dərhal cərrahi müdaxilə aparılır, qan itkisi bərpa olunur.
- Laparoskopiya. Vəziyyət sabitdirsə, qarın divarında kiçik deşiklər vasitəsilə əməliyyat aparılır. Salpingotomiyada (tubotomiya) borunun divarında kiçik kəsik edilərək döl yumurtası çıxarılır və boru saxlanılır; bu halda trofoblast qalıqlarını istisna etmək üçün hCG səviyyəsinə nəzarət mütləqdir. Salpingektomiyada (tubektomiya) boru tam çıxarılır – bu, boru cırıldıqda, güclü qan itkisində və ya boru ciddi deformasiyaya uğradıqda seçilir.
- Dərman müalicəsi. Erkən diaqnozda, qadının vəziyyəti sabit olduqda, qanaxma olmadıqda və hCG səviyyəsi aşağı olduqda hüceyrə bölünməsini dayandıran sitostatik preparatla əməliyyatsız müalicə mümkündür. Bu üsul yalnız həkim nəzarətində, təkrar qan analizləri ilə aparılır.
- Gözləmə taktikası. Bəzi hallarda hCG səviyyəsi özbaşına azalır və həkim ciddi nəzarət şəraitində müşahidə təklif edə bilər.
Rezus-mənfi qadınlara anti-D immunoqlobulin tətbiq olunur. Müalicədən sonra hCG səviyyəsi normallaşana qədər yoxlanılır. Bərpa dövründə həkim kontrasepsiya üsulunu seçməyə kömək edir və növbəti hamiləliyin planlaşdırılması üçün optimal vaxtı müəyyən edir; dərman müalicəsindən sonra bu müddət xüsusilə vacibdir. Ağrı, qanaxma və ya hərarət yarandıqda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Hamiləlikdə qarın ağrısı və qanlı ifrazat olduqda özbaşına ağrıkəsici, spazmolitik və ya hormonal preparatlar qəbul etmək olmaz – bu, diaqnozu gecikdirir və həyatı təhlükə altına qoyur.
Profilaktika
Uşaqlıqdankənar hamiləliyin bütün hallarının qarşısını almaq mümkün deyil, lakin risk azaldıla bilər:
- sidik-cinsiyyət sistemi orqanlarında iltihabi proseslərdən qorunmaq, onlar yarandıqda isə vaxtında, sona qədər müalicə olunmaq;
- cinsi yolla keçən infeksiyalardan qorunmaq, prezervativdən istifadə etmək;
- etibarlı kontrasepsiya üsullarından istifadə edərək istənilməyən hamiləlikdən və abortlardan qaçmaq;
- hamiləliyi planlaşdırmazdan əvvəl ginekoloji müayinədən keçmək, infeksiyalar aşkar edildikdə müalicə olunmaq;
- siqareti tərgitmək;
- risk amilləri olduqda – keçirilmiş ektopik hamiləlik, boru əməliyyatları, süni mayalanma – test müsbət olan kimi erkən ultrasəs müayinəsindən keçmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Hamiləlik şübhəsi və ya qarnın aşağı hissəsində ağrı olduqda mama-ginekoloqa müraciət etmək lazımdır. Kəskin ağrı, zəiflik və ya huşun itirilməsi zamanı dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Yadda saxla!
- Uşaqlıqdankənar hamiləlik qadının həyatı üçün təhlükəli vəziyyətdir və nəticə diaqnozun nə qədər tez qoyulmasından asılıdır.
- Test müsbət olduqda qarnın aşağı hissəsində ağrı və ya qanlı ifrazat varsa, gecikmədən ginekoloqa müraciət edin.
- Kəskin ağrı, başgicəllənmə, huşun itirilməsi, çiyinə yayılan ağrı – dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Erkən mərhələdə çox vaxt əməliyyatsız müalicə və ya borunu qoruyan əməliyyat mümkündür.
- Əvvəllər ektopik hamiləlik keçirmisinizsə, növbəti hamiləlikdə erkən ultrasəs müayinəsindən keçin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Hamiləliyin pozulması təhlükəsi
- Sarı cismin kistası
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
Suallar və cavablar
Aşağı qarın nahiyəsində kəskin ağrı, qanlı ifrazat, başgicəllənmə, huşun itirilməsi və ya qan təzyiqinin kəskin düşməsi daxili qanaxmanın əlaməti ola bilər. Hamiləlik testi müsbət olan qadında bu əlamətlər yarandıqda dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, çünki gecikmə həyat üçün təhlükəli qanaxma riskini artırır.
Müalicə üsulu hamiləliyin müddətindən, döl yumurtasının ölçüsündən, hCG səviyyəsindən və qadının ümumi vəziyyətindən asılı olaraq həkim tərəfindən seçilir. Erkən aşkarlanan hallarda bəzən dərman müalicəsi mümkün olur, lakin qanaxma və ya boru cırılması riski olduqda cərrahi müdaxilə tələb olunur. Əməliyyat adətən laparoskopik yolla, boru saxlanılmaqla və ya çıxarılmaqla aparılır.
Uşaqlıqdankənar hamiləlikdən sonra təkrar hamilə qalmaq mümkündür, hətta bir boru çıxarıldıqda da. Lakin təkrar ektopik hamiləlik riski bir qədər yüksəlir, xüsusən kiçik çanaqda yapışma prosesi olduqda. Növbəti hamiləliyin erkən mərhələsində ultrasəs müayinəsi ilə onun uşaqlıqda yerləşdiyini təsdiqləmək tövsiyə olunur.
Ev testi yalnız hamiləliyin olduğunu göstərir, onun harada yerləşdiyini isə müəyyən edə bilməz. Ektopik hamiləlikdə test də müsbət olur, bəzən isə zəif ikinci zolaq verir. Hamiləliyin yerini yalnız ultrasəs müayinəsi və qanda hCG səviyyəsinin dinamikası əsasında həkim təyin edir.
Xeyr, belə hamiləlik inkişaf edib sağlam uşağın doğulması ilə nəticələnə bilməz və döl yumurtasını uşaqlığa köçürmək üsulu mövcud deyil. Hamiləliyin davam etməsi qadının həyatını təhlükə altına qoyur. Buna görə müalicənin məqsədi qadının sağlamlığını və gələcəkdə hamilə qalma imkanını qorumaqdır.
Bu müddət müalicə üsulundan, qadının vəziyyətindən və bərpa sürətindən asılıdır. Dərman müalicəsindən sonra qorunma müddəti adətən daha uzun olur, çünki preparatın orqanizmdən tam xaric olması vacibdir. Konkret vaxtı və uyğun kontrasepsiya üsulunu ginekoloq müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
