Ağciyər ödemi kiçik qan dövranında qan axınının kəskin pisləşdiyi və ölümlə nəticələnə bilən vəziyyətdir. Bu səhifədə ağciyər ödeminin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Aritmoloq Kardioloq Nefroloq Pulmonoloq Terapevt Ürək-damar cərrahı
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Ağciyər ödemi kiçik qan dövranında qan axınının kəskin pisləşdiyi və ölümlə nəticələnə bilən vəziyyətdir. Kapilyarlarda qan təzyiqi yüksəlir, plazma damar divarından ətraf toxumalara sızmağa başlayır, bu da qanda oksigen çatışmazlığına səbəb olur və eyni zamanda qaz mübadiləsi proseslərini pozur. Nəticədə xəstə hava çatışmazlığını kəskin hiss edir, döş qəfəsində sıxılma, təngnəfəslik, bol köpüklü bəlğəmlə öskürək şikayəti edir. Arterial təzyiqin düşməsi, qanlı bəlğəm, xırıltılı, qaynayan səslə müşayiət olunan tənəffüs və digər əlamətlər müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlər yarandıqda dərhal təcili yardım çağırın — ağciyər ödemi bir neçə dəqiqə ərzində vəziyyəti ağırlaşdıra bilən təhlükəli haldır, özünüz həkimə getməyi gözləməyin.
Növləri
Patoloji əlamətlərin inkişaf sürətinə görə ağciyər ödeminin 4 növü ayırd edilir.
- Ildırımsürətli — bir neçə dəqiqə ərzində yaranır və sürətlə irəliləyir, təcili tibbi yardım göstərilmədikdə demək olar ki, hallarin 100%-də xəstənin ölümü ilə nəticələnir.
- Kəskin — 3-4 saat ərzində əlamətlərin tədricən ağırlaşması ilə inkişaf edir. Ildırımsürətli formaya bənzər şəkildə təcili tibbi yardım tələb edir, əks halda nəticə ağır olur.
- Yarımkəskin — kəskinləşmə və sönmə dövrlərinin növbələşməsi ilə xarakterizə olunur. Vaxtında tibbi yardıma müraciət edildikdə proqnoz ümumilikdə əlverişlidir.
- Uzunmüddətli — 12 saat və daha çox davam edir, klinik mənzərə silinmiş olur, əlamətlər qeyri-spesifik ola bilər ki, bu da diaqnostikanı çətinləşdirir. Bu tip xroniki ürək patologiyası, sistemli bronxopulmonar xəstəliklər üçün xarakterikdir.
Yaranma səbəbinə görə vəziyyətin iki əsas tipi ayırd edilir:
- Kardiogen ağciyər ödemi — ürək-damar sisteminin işindəki pozğunluqlarla bağlıdır, tez-tez nəbz, təngnəfəslik, öskürəklə müşayiət olunur;
- Qeyri-kardiogen ağciyər ödemi — mayenin ağciyər damarlarından ətraf toxumalara keçməsi nəticəsində yaranır, təngnəfəslik, dərinin göyərməsi, tez-tez tənəffüs və respirator distress-sindromun digər əlamətləri ilə xarakterizə olunur.
Bəzi hallarda, səbəb həm ürək patologiyası, həm də digər daxili sistemlərin xəstəlikləri və ya travmalar olduqda, qarışıq ağciyər ödemi diaqnozu qoyulur.
Səbəbləri
Kardiogen ağciyər ödeminin inkişaf ehtimalının çox yüksək olduğu ən geniş yayılmış səbəblər bunlardır:
- Kəskin miokard infarktı;
- Hipertonik böhran;
- Uzunmüddətli çırpınma aritmiyası tutması;
- Mitral qapağın çatışmazlığı.
Risk amillərinə aşağıdakılar daxildir:
- Kardioskleroz;
- Ürək əzələsinin yığılma gücünün azalması;
- Daimi ritm pozğunluqları;
- Anadangəlmə və ya qazanılmış ürək qüsurları;
- Revmokardit, endokardit və mitral qapağın zədələnməsinə gətirib çıxara bilən digər iltihabi ürək xəstəlikləri.
Ağciyər ödeminə ağciyər xəstəlikləri də səbəb ola bilər, bunlara aiddir:
- Pnevmoniya;
- Bronxial astma;
- Plevrit;
- Inhalyasiya və aspirasiya travması;
- Kəskin respirator virus xəstəlikləri, o cümlədən qrip, koronavirus infeksiyası;
- Vərəm;
- Ağciyər emfizeması;
- Alveolit;
- Ağciyər xərçəngi;
- Respirator traktda metastazları olan digər onkoloji xəstəliklər.
Ağciyərdən kənar patologiyalar da ödemə gətirib çıxara bilər: septik şok, meningit və digər neyroinfeksiyalar, böyrək fəaliyyətinin pozulması, qlomerulonefrit və qaraciyər sirrozu. Risk amillərinə həmçinin aiddir:
- Beyin silkələnməsi və ya zədəsi;
- Yanıqlar;
- Çoxsaylı və birgə geniş travmalar;
- Kəskin və xroniki intoksikasiyalar;
- Kəskin infeksion xəstəliklər (qızılca, tetanus, difteriya və s.);
Bəzən ağciyər ödemi hamilə qadınlarda aşkarlanır. Bunun səbəbi eklampsiyadır — gestozun (həyati vacib orqanların funksiyasının pozulmasının) ən ağır və proqnozlaşdırılması çətin olan formasıdır. Vəziyyət qıcolmalar, huşun itməsi, koma ilə də müşayiət oluna bilər. Bəzi hallarda ağciyər ödemi ekstrakorporal mayalanma protokolu çərçivəsində yumurtalıqların hiperstimulyasiyası zamanı inkişaf edir.
Daha bir olduqca nadir hal — dərinlikdə üzmədən sonra yaranan ağciyər ödemidir. O, immersion adlanır və daha çox soyuq suya qərq olma zamanı yaranır. Əsasən açıq su hövzəsində üzən üzgüçülərdə rast gəlinir.
Kəskin miokard infarktı
Koronar arteriyalarda qan axınının kəskin pozulması nəticəsində ürək əzələsinin ölməsi (nekroz) deməkdir. Ürək nahiyəsində, sol kürək sümüyünün altında qəflətən yaranan yandırıcı, kəskin ağrı ilə müşayiət olunur, ağrı qola, çənəyə, kürəyə və bədənin digər hər hansı hissəsinə yayıla bilər. Xəstədə bəzən ürəkbulanma, arterial təzyiqin düşməsi, qusma, baş gicəllənmə, qəfləti tərləmə, təngnəfəslik, huşun itməsi müşahidə olunur. Spesifik əlamətlər infarktın formasından (periferik, astmatik, abdominal və s.) asılıdır. Bu vəziyyətdə dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Hipertoniya
Hipertoniya xəstəliyi və ya arterial hipertenziya — təzyiqin yaş normasına nisbətən davamlı yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan patologiyadır. Onun inkişafının əsas səbəbləri bunlardır: damar tonusunun pozulması, ürək və böyrək sistemlərinin işindəki dəyişikliklər, qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri, irsi amillər. Hipertoniya mütləq nəzarət və korreksiya tələb edir, əks halda proqnozlaşdırılması çətin nəticələrə gətirib çıxara bilər. Bunlara təkcə ağciyər ödemi deyil, həm də insult, infarkt, ürəyin işemik xəstəliyi, damar demensiyası, xroniki böyrək və ürək çatışmazlığı daxildir.
Pnevmoniya
Bakteriyalar, viruslar, göbələklər və digər patogen mikroflora ilə törədilə bilən kəskin iltihabi ağciyər zədələnməsidir. Toxumaların geniş cəlb olunması ilə keçir. Bədən istiliyinin yüksəlməsi, güclü öskürək, təngnəfəslik, ümumi zəiflik, iştahın azalması və intoksikasiyanın digər əlamətləri ilə müşayiət olunur. Ağır gedişdə ağciyər ödemi, kəskin tənəffüs çatışmazlığı, absses, eksudativ plevrit ilə ağırlaşa bilər. Sağalmadan sonra da stasionar müalicə və uzunmüddətli nəzarət tələb edir, xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlar və yaşlı xəstələr üçün.
Kardiomiopatiya
Ürəyin əzələ qatı olan miokardın zədələnməsidir. Qan dövranının pozulması ilə xarakterizə olunur ki, bu da artan ürək çatışmazlığına gətirib çıxarır. Xəstəliyin əsas təhlükəsi uzunmüddətli əlamətsiz gedişidir. Erkən mərhələdə xəstəlik konservativ müalicəyə yaxşı tabe olur, lakin əlamətlərin olmaması və buna görə də gecikmiş diaqnostika səbəbindən tez-tez cərrahi yardıma müraciət etmək lazım gəlir. Klinik olaraq kardiomiopatiya uzanmış vəziyyətdə və cüzi yüklənmələrdə təngnəfəslik, dərinin, xüsusilə burun-dodaq üçbucağı nahiyəsində avazıması, döş sümüyü arxasında ağrılar, zəiflik, tez yorulma ilə müşayiət olunur. Bəzi xəstələr tez-tez ödemləri, barmaq uclarının göyərməsini, qəfləti huş itirmə epizodlarını, tez-tez ürək ritmini qeyd edir.
Diaqnostika
İlkin müayinə klinik əlamətlərin aşkarlanmasına və xəstənin cari vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə yönəlir. Diaqnostikanın vacib hissəsi ağciyər ödemini kardiogen şokdan fərqləndirməkdir, çünki yaşlılarda o oxşar əlamətlərlə — kəskin başlanğıc, təngnəfəslik, dərinin avazıması, tez-tez, lakin dayaz tənəffüs və s. — müşayiət oluna bilər.
Xəstəliyin ağırlıq dərəcəsini və yaranma səbəbini dəqiqləşdirmək üçün aşağıdakılar təyin olunur:
- Qanın qaz tərkibinin araşdırılması;
- Elektrokardioqrafiya;
- Biokimyəvi skrininq;
- Ümumi klinik qan analizi;
- Pulsoksimetriya;
- Döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası;
- Qarın boşluğu orqanlarının, qaraciyərin, böyrəklərin ultrasəs müayinəsi.
Bəzi hallarda ağciyər arteriyasının kateterizasiyası göstəriş sayılır. Bu üsul ağciyər ödeminin kardiogen və ya qeyri-kardiogen mənşəyini müəyyən etməyə və sindromun klinik mənzərəsini dəqiqləşdirməyə imkan verir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Müalicə
Müalicə taktikası xəstənin cari vəziyyətinə və ağciyər ödeminin səbəbinə əsaslanır. Ən əhəmiyyətli məsələ təcili yardımın göstərilməsi və xəstənin vəziyyətinin sabitləşdirilməsidir. Sonrakı müalicə saturasiya və hemodinamika göstəricilərinin daimi nəzarəti altında aparılır. Sindromun inkişafına səbəb olan ilkin xəstəlikdən asılı olaraq aşağıdakılar tətbiq oluna bilər:
- Antibakterial və antiflogistik vasitələr;
- Hormonlar;
- Antihistamin preparatları;
- Antiaritmik və trombolitik vasitələr;
- Ürək qlikozidləri;
- Antihipertenziv preparatlar.
Həmçinin xəstənin həyat tərzi və qidalanması korreksiya olunur. Zərərli vərdişlər (siqaret çəkmək, alkoqol qəbulu və s.) tam istisna edilməlidir. Piylənmə olduqda bədən çəkisini azaltmaq, iştahı nəzarətdə saxlamaq, hormonal fonu normallaşdırmaq, təmiz havada daha çox gəzmək lazımdır.
Ağırlaşmalar
Ağciyər ödemi özü xəstənin həyatı və sağlamlığı üçün təhlükə yaradır, bundan başqa, xüsusilə ürək xəstəlikləri fonunda kifayət qədər təhlükəli ağırlaşmalara da səbəb ola bilər. Bunlara aiddir:
- Pnevmoniya;
- Ürəyin işemik xəstəliyi;
- Pnevmoskleroz;
- Xroniki tənəffüs çatışmazlığı;
- Hipoksiya;
- Ikincili infeksiyalar;
- Kardioskleroz;
- Beyin qan dövranının pozulması.
Xüsusilə sindrom kəskin intoksikasiya və ya kəllə-beyin travması nəticəsində yaranıbsa, ağır nevroloji pozğunluqlar inkişaf edə bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ağciyər ödemindən şübhələnildikdə və yaxınlıqda poliklinika, tibb mərkəzi və ya xəstəxananın qəbul şöbəsi olmadıqda mütəxəssislər dərhal təcili yardım çağırmağı tövsiyə edir. Vəziyyət qənaətbəxş olduqda əvvəlcə terapevtə müraciət etmək olar: o, ilkin müayinə aparacaq və profil ilə simptomlara uyğun olaraq xəstəni lazımi həkimə yönləndirəcək.
Yadda saxla!
Ağciyər ödemi kardiologiya, pulmonologiya, nevrologiya, nefrologiya və tibbin digər sahələrində rast gəlinən klinik sindromdur. Qaz mübadiləsinin ifadəli pozulması, asidoz (elektrolit balansının pozulması və turşuluğun artması) və toxuma hipoksiyası ilə müşayiət olunur. Mütəxəssislərin təcili müdaxiləsini tələb edir. Tibbi yardımın olmaması, xüsusilə ildırımsürətli və kəskin ödem formalarında, ölümlə nəticələnə bilər.
Yüngül gedişdə və təcili yardımın tez göstərilməsində belə ağciyər ödemi həmişə çox ciddi haldır. Tutmanın uğurla aradan qaldırılması sonradan ağırlaşmaların yaranmayacağına zəmanət vermir. Buna görə bu qədər təhlükəli sindromun inkişafının qarşısını almaq ən doğrusudur. Xroniki xəstəliklər olduqda müvafiq profilli mütəxəssisdə mütəmadi müşahidədə olmaq, müayinələrdən keçmək və təyin olunmuş dərmanları qəbul etmək, travma və yanıqlardan qaçmaq lazımdır.
Suallar və cavablar
Nəfəs almanı yüngülləşdirmək, toxumalara qan və oksigen axınını artırmaq üçün xəstəyə yarımoturaq vəziyyət vermək lazımdır. Təmiz hava axını təmin etmək lazımdır: pəncərəni, balkonu və ya bacanı açmaq, avtomobilin qapılarını açmaq və ya yan şüşələri endirmək və s. Xəstəyə su içmək, yemək, hər hansı dərman preparatı qəbul etmək olmaz.
Səbəb kəskin zəhərlənmə, alkoqol və ya narkotik intoksikasiyası, dərman preparatlarının dozasının aşılması, kəllə-beyin travması, ağciyərlərin zədələnməsi, məsələn, döş qəfəsinin nüfuzedici yaralanması zamanı və s. ola bilər.
