Aritmiya — ürək ritminin tezliyi və ya müntəzəmliyinin bütün pozuntularını özündə birləşdirən toplu anlayışdır. Ritm pozuntularının növləri o qədər çoxdur ki, kardiologiya çərçivəsində ayrı bölmə — aritmologiya ayrılmışdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ürək ritminin pozulması
- disritmiya
- ürək ritmi pozğunluğu
Xəstəlik haqqında
Aritmiya – ürək ritminin tezliyinin, müntəzəmliyinin və ya ürəkdə elektrik impulsunun keçirilmə ardıcıllığının pozulmasıdır. Bu, ayrı bir xəstəlik deyil, mənşəyi, təhlükəlilik dərəcəsi və müalicəsi bir-birindən çox fərqlənən vəziyyətlər qrupudur. Ritm pozuntularının növləri o qədər çoxdur ki, kardiologiyada ayrı bölmə – aritmologiya ayrılmışdır.
Ürəyin öz keçirici sistemi vardır. Normal ritm sağ qulaqcıqda yerləşən sinus düyünündə yaranır. Buradan oyanma hər iki qulaqcığa yayılır və onlar yığılır. Sonra impuls qulaqcıqlarla mədəciklər arasında yerləşən atrioventrikulyar düyünə çatır; bu düyün impulsu bir anlıq ləngidir ki, mədəciklər qulaqcıqlardan sonra yığılsın. Daha sonra impuls His dəstəsi, onun ayaqcıqları və Purkinye lifləri ilə mədəciklərin əzələsinə yayılır. Bu zəncirin istənilən həlqəsində pozuntu aritmiyaya səbəb ola bilər.
Sakit vəziyyətdə yetkin insanda normal ürək döyüntüsü dəqiqədə təxminən altmışdan yüzə qədərdir. Tək-tük ekstrasistollar sağlam insanlarda da olur və təhlükəli deyil. Digər formalar, məsələn qulaqcıqların fibrilyasiyası, insult riskini artırır, mədəcik aritmiyaları isə qəfil ürək dayanmasına səbəb ola bilər. Aritmiya yaşla daha tez-tez rast gəlinir, lakin uşaqlarda və gənclərdə də olur.
Səbəbləri
Həkimlər iki qrup səbəb ayırırlar: orqanik – ürəyin özünün xəstəlikləri ilə bağlı və funksional – digər orqan və sistemlərin təsiri ilə bağlı. Çox vaxt bir neçə amil birlikdə təsir göstərir.
- Ürəyin işemik xəstəliyi və keçirilmiş infarkt – oksigen çatışmazlığı və çapıq toxuması (kardioskleroz) impulsun normal keçməsinə mane olur;
- Arterial hipertenziya – uzun müddət yüksək təzyiq qulaqcıqların genişlənməsinə və fibrilyasiyaya şərait yaradır;
- Ürək çatışmazlığı, kardiomiopatiyalar, miokardit – ürək əzələsinin quruluşu və elektrik xassələri dəyişir;
- Ürək qapaqlarının qüsurları və anadangəlmə ürək qüsurları, həmçinin ürək əməliyyatlarından sonrakı dəyişikliklər;
- Qalxanabənzər vəzinin xəstəlikləri – funksiyanın artması taxikardiya və fibrilyasiyaya, azalması isə bradikardiyaya səbəb ola bilər;
- Elektrolit balansının pozulması – kalium, maqnezium və natrium səviyyəsinin dəyişməsi, o cümlədən sidikqovucu vasitələrin uzunmüddətli qəbulu, qusma və ishal fonunda;
- Bəzi dərmanlar – müəyyən antidepressantlar, antibiotiklər, astma əleyhinə vasitələr, hətta bəzi antiaritmik preparatlar özləri ritmi poza bilər;
- Alkoqol, siqaret, çox miqdarda kofein və enerji içkiləri, narkotik maddələr;
- Stress, emosional və fiziki həddən artıq yüklənmə – vegetativ sinir sisteminin simpatik hissəsinin fəallaşması;
- Şəkərli diabet, piylənmə, yuxu apnoesi;
- İrsi amillər – ürəyin ion kanallarının genetik pozğunluqları və əlavə keçirici yollar (məsələn, WPW sindromu).
Bəzi hallarda, xüsusilə gənclərdə, hər hansı ürək xəstəliyi aşkar edilmir; belə aritmiyalar idiopatik adlanır.
Aritmiyaların növləri
Aritmiyalar bir neçə əlamətə görə qruplaşdırılır:
- Taxikardiyalar – sakit vəziyyətdə ürək döyüntüsünün dəqiqədə yüzdən çox olması; sinus taxikardiyası (çox vaxt hərarət, qorxu, anemiya fonunda normal reaksiya), paroksizmal supraventrikulyar taxikardiya, mədəcik taxikardiyası;
- Bradikardiyalar – dəqiqədə altmışdan az döyüntü; idmançılarda və yuxuda fizioloji ola bilər, sinus düyününün zəifliyi sindromu isə müalicə tələb edir;
- Ekstrasistoliya – növbədənkənar yığılmalar; qulaqcıq və mədəcik mənşəli olur, bəzən qrup şəklində (bigeminiya, trigeminiya);
- Qulaqcıqların fibrilyasiyası (titrəyici aritmiya) və səyirməsi – qulaqcıqların xaotik və ya çox tez fəaliyyəti, mədəciklərin nizamsız yığılması; ən çox rast gəlinən davamlı aritmiyadır;
- Keçiricilik pozuntuları (blokadalar) – sinoatrial, atrioventrikulyar blokadalar, His dəstəsi ayaqcıqlarının blokadası;
- Mədəciklərin fibrilyasiyası – həyat üçün təhlükəli vəziyyət, qan dövranının dayanması ilə nəticələnir və dərhal reanimasiya tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər aritmiyanın növündən, ürək döyüntüsünün tezliyindən və ürəyin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Bəzi formalar özünü heç büruzə vermir və yalnız başqa səbəbdən çəkilmiş EKQ-də aşkar olunur. Ən tez-tez rast gəlinən şikayətlər:
- ürəkdöyünmə – ürəyin tez, güclü və ya nizamsız döyünməsi hissi;
- ürəyin işində fasilələr, «donma», «çevrilmə» və ya təkan hissi;
- səbəbsiz zəiflik, tez yorulma, fiziki yükə dözümlülüyün azalması;
- başgicəllənmə, gözlərin qaralması;
- təngnəfəslik, havanın çatışmaması hissi;
- döş qəfəsində narahatlıq, sıxılma və ya ağrı;
- narahatlıq, qorxu hissi, tərləmə;
- huşun qısa müddətli itməsi (sinkope).
Uşaqlarda aritmiya qidalanmadan imtina, solğunluq, tez yorulma, ağlağanlıq ilə özünü göstərə bilər. Hamiləlik dövründə ürək döyüntüsünün bir qədər artması normaldır, lakin tutmaşəkilli ürəkdöyünmə, huşun itməsi mütləq həkimə bildirilməlidir. Yaşlılarda qulaqcıqların fibrilyasiyası tez-tez simptomsuz keçir və ilk dəfə insultla özünü büruzə verə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər huşun itməsi və ya huşunu itirməyə yaxın vəziyyət, döş qəfəsində sıxıcı ağrı, güclü təngnəfəslik, dayanmayan çox tez və ya çox seyrək ürək döyüntüsü, üzün əyilməsi, qolda zəiflik və ya nitqin pozulması varsa. Bu hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətləri – ürəkdöyünmənin necə başladığını, nə qədər davam etdiyini, nə ilə əlaqəli olduğunu, qəbul edilən dərmanları, ailədə qəfil ölüm hallarını ətraflı soruşur. Müayinə zamanı nəbz, arterial təzyiq ölçülür, ürək dinlənilir.
- Elektrokardioqrafiya (EKQ) – əsas müayinədir; ritmin növünü, tezliyini, blokadaları göstərir, lakin yalnız çəkiliş anındakı ritmi qeydə alır;
- Holter monitorinqi – EKQ-nin bir sutka və daha uzun müddət fasiləsiz yazılması; epizodik aritmiyaları aşkar etməyə imkan verir;
- Uzunmüddətli ritm qeydiyyatı – nadir epizodlarda portativ və ya implantasiya olunan qeydedicilərdən istifadə edilir;
- Exokardioqrafiya (ürəyin USM-i) – ürək kameralarının ölçüsünü, qapaqları, ürək əzələsinin yığılma qabiliyyətini qiymətləndirir;
- Yüklənmə sınaqları (veloerqometriya, tredmil-test) – fiziki yük zamanı yaranan aritmiyaları və işemiyanı aşkar edir;
- Tilt-test – xüsusi masada bədən vəziyyəti dəyişdirilərkən təzyiq və ritmə nəzarət; huşunu itirmə hallarının səbəbini aydınlaşdırır;
- Elektrofizioloji müayinə – ürək boşluğuna yeridilən elektrodlarla keçirici sistemin işi öyrənilir, lazım olduqda elə həmin vaxt ablyasiya aparılır;
- Qan analizləri – elektrolitlər, qalxanabənzər vəzinin hormonları, hemoqlobin, böyrək funksiyası.
Differensial diaqnostika panik atak, anemiya, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri və nevroloji mənşəli huşunu itirmə halları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- İnsult və digər tromboemboliyalar – qulaqcıqların fibrilyasiyası zamanı qulaqcıqda trombların yaranması səbəbindən;
- Ürək çatışmazlığı – uzun müddət davam edən tez və ya nizamsız ritm ürək əzələsini zəiflədir;
- Huşun itməsi və bununla bağlı travmalar – xüsusilə bradikardiya və blokadalarda;
- Kardiogen şok – arterial təzyiqin kəskin enməsi;
- Qəfil ürək dayanması – mədəcik taxikardiyası və mədəciklərin fibrilyasiyası zamanı.
Müalicə
Müalicə aritmiyanın növündən, şikayətlərdən, səbəbdən və ağırlaşma riskindən asılıdır. Bəzi aritmiyalar, məsələn tək-tük ekstrasistollar, heç bir müalicə tələb etmir. Çox vaxt əsas xəstəliyin – hipertenziyanın, qalxanabənzər vəzi xəstəliyinin, elektrolit pozuntusunun müalicəsi ritmin normallaşmasına imkan verir.
Həyat tərzinin dəyişdirilməsi: alkoqoldan və siqaretdən imtina, kofeinin məhdudlaşdırılması, kifayət qədər yuxu, bədən çəkisinin normallaşdırılması, stresin azaldılması. Bu tədbirlər bəzi aritmiyaların tezliyini xeyli azalda bilər.
Dərman müalicəsi. Kardioloq müayinədən sonra fərdi olaraq seçir:
- antiaritmik preparatlar – dörd əsas sinfə bölünür və elektrik impulsunun yaranma və keçirilmə prosesinin müxtəlif həlqələrinə təsir edir;
- ürək döyüntüsünün tezliyini azaldan vasitələr, o cümlədən beta-adrenoblokatorlar;
- antikoaqulyantlar – qulaqcıqların fibrilyasiyasında insult riskini azaltmaq üçün;
- əsas xəstəliyin müalicəsi üçün preparatlar.
Prosedurlar və cərrahi müalicə:
- kardioversiya – dərmanla və ya elektrik impulsu ilə normal ritmin bərpası;
- kateter ablyasiyası – patoloji impulsların mənbəyi olan sahənin radiotezlikli enerji və ya soyuqla aradan qaldırılması; bir çox taxikardiyalarda effektiv üsuldur;
- kardiostimulyatorun implantasiyası – bradikardiya və blokadalarda;
- implantasiya olunan kardioverter-defibrilyator – qəfil ürək dayanması riski yüksək olan pasiyentlərdə;
- açıq ürək əməliyyatları – aritmiyaya səbəb olan qapaq qüsurlarının, anevrizmaların aradan qaldırılması.
Müalicənin effektivliyi EKQ və Holter monitorinqi ilə izlənilir. Pasiyent nəbzini ölçməyi öyrənməli, təyin olunmuş dərmanları müntəzəm qəbul etməli və nəzarət müayinələrini buraxmamalıdır.
Nə etmək olmaz: antiaritmik dərmanları özbaşına başlamaq, dayandırmaq və ya dəyişmək – onların bir çoxu düzgün seçilmədikdə özü təhlükəli aritmiya yarada bilər. Antikoaqulyantlarla müalicə zamanı qan durulaşdıran digər vasitələr, o cümlədən bitki mənşəli əlavələr həkimlə razılaşdırılmadan qəbul edilməməlidir.
Profilaktika
Aritmiyaların bir qismi anadangəlmə səbəblərlə bağlıdır və onların qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin ritm pozuntularının çoxu ürək-damar xəstəlikləri və həyat tərzi amilləri fonunda inkişaf edir, buna görə riski azaltmaq olar:
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçün və normada saxlayın;
- siqareti tərgidin, alkoqolu, çoxlu kofein və enerji içkilərini məhdudlaşdırın;
- bədən çəkisini normada saxlayın, ÜST-ün tövsiyəsinə uyğun olaraq həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivliklə məşğul olun;
- gecə xorultusu və tənəffüs fasilələri olarsa, yuxu apnoesinə görə müayinədən keçin;
- diabeti, qalxanabənzər vəzi xəstəliklərini və ürəyin işemik xəstəliyini həkim nəzarətində müalicə edin;
- dərmanları, o cümlədən bitki mənşəli vasitələri və qida əlavələrini həkimlə razılaşdırın;
- yaxın qohumlarda gənc yaşda qəfil ölüm halları olubsa, kardioloji müayinədən keçin;
- yaşlı insanlar nəbzini vaxtaşırı yoxlamalıdır – qulaqcıqların fibrilyasiyası çox vaxt simptomsuz keçir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ürək ritmində dəyişiklik hiss etdikdə kardioloqa müraciət etmək lazımdır. Mürəkkəb hallarda müalicəni aritmoloq, cərrahi müdaxilə tələb olunduqda isə ürək-damar cərrahı aparır.
Yadda saxla!
- Aritmiyaların hamısı təhlükəli deyil: tək-tük ekstrasistollar sağlam insanlarda da olur.
- Ürəyin işində fasilələr, nizamsızlıq və ya səbəbsiz tezləşmə hiss etdikdə EKQ çəkdirin və kardioloqa müraciət edin.
- Huşun itməsi, döş qəfəsində sıxıcı ağrı, güclü təngnəfəslik və insult əlamətləri zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- İnsan huşunu itirib və normal nəfəs almırsa, təcili yardım çağırın və dərhal ürək masajına başlayın; yaxınlıqda avtomatik xarici defibrilyator varsa, ondan istifadə edin.
- Antiaritmik dərmanları heç vaxt özbaşına qəbul etməyin və dayandırmayın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Sinus düyününün zəifliyi sindromu
- Kəskin koronar sindrom
- Mədəcik taxikardiyası
- Uzun QT sindromu
- Feoxromositoma
- Dilatasion kardiomiopatiya
- Fallo tetradası
- Hipokaliemiya
- Maqnezium çatışmazlığı
- Atrioventrikulyar blokada
- Bradikardiya
- Taxikardiya
- Ürək ekstrasistoliyası
- Ürək ritminin pozulması
- Ürəyin keçiriciliyinin pozulması
Suallar və cavablar
Ürək döyüntülərinin tezliyində və ya ritmində dəyişiklik hiss edildikdə ilk növbədə kardioloqa müraciət etmək lazımdır. Diaqnoz dəqiqləşdirildikdən sonra, ritm pozuntusunun növündən asılı olaraq, müalicəni aritmoloq və zərurət yarandıqda ürək-damar cərrahı apara bilər. İlkin müayinə adətən EKQ ilə başlayır.
Bu, aritmiyanın növündən və səbəbindən asılıdır. Stress və ya yorğunluqla bağlı tək epizodlar özbaşına keçə bilər, ürəyin quruluş dəyişiklikləri ilə bağlı formalar isə xroniki xarakter alır və daimi müşahidə tələb edir. Bəzi hallarda, məsələn ablyasiyadan sonra, ritm tam bərpa olunur, digərlərində məqsəd simptomları idarə etmək və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
Ritm pozuntularının əksəriyyəti əldə edilmiş amillərlə bağlıdır, lakin ürəyin elektrik sisteminin bəzi genetik pozğunluqları irsi xarakter daşıyır. Ailədə gənc yaşda qəfil ürək ölümü halları olduqda yaxın qohumların kardioloji müayinədən keçməsi tövsiyə olunur.
Bir çox aritmiyalarda orta intensivlikli fiziki aktivlik nəinki mümkün, hətta faydalıdır. Lakin bəzi formalarda gərgin yüklənmələr təhlükəli ola bilər. Yükün növünü və intensivliyini müayinədən sonra kardioloq müəyyən edir.
Orta miqdarda qəhvə əksər insanlarda təhlükəli aritmiya yaratmır. Lakin bəzi insanlar kofeinə həssasdır və çox miqdarda qəhvə, xüsusilə enerji içkiləri ilə birlikdə, ürəkdöyünmə və ekstrasistollara səbəb ola bilər. Belə əlaqə hiss edirsinizsə, kofeini azaltmaq məqsədəuyğundur.
Sakitləşin, oturun və ya uzanın, nəbzinizi ölçün, mümkünsə təzyiqi və vaxtı qeyd edin. Huşun itməsi, döşdə ağrı, təngnəfəslik varsa və ya tutma uzun sürürsə, dərhal 103-ə zəng edin. Tutmanı dayandırmaq üçün xüsusi üsulları yalnız həkimin öyrətdiyi şəkildə tətbiq etmək olar.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Prehipertoniya (sərhəd hipertenziyası)
Prehipertoniya — «sərhəddə» olan vəziyyətdir: təzyiq artıq tam normal deyil, lakin klinik ifadə olunmuş hipertoniyaya hələ çatmayıb. Müasir…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
